Arkadaşlar Size Tarih Ders Notlarını Veriyorum !

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

A TARİH BİLİMİ
1 Tarih Biliminin Konusu
Tarihin Tanımı:
Tarih, geçmiş zamanlarda yaşayan insan topluluklarının, her türlü faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, sebep-sonuç ilişkisi içinde, tarafsız olarak anlatan bilim dalıdır

Bütün yönleriyle insanlığın geçmişini inceler

Geçmişle gelecek arasında kurulan bir köprüdür

Tarih insanlığın ortak mirasıdır

Tarih, insan topluluklarının sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel, dini faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültürlerini, yer ve zaman belirterek, olayların sebeplerini, gelişmelerini ve sonuçlarını birlikte inceleyen bir bilim dalıdır

Tarih sadece geçmişi araştırmakla kalmamakta, geçmişle günümüz ve gelecek arasında bir köprü görevi görmektedir

Tarihine sahip çıkmayan, tarihini unutmuş bir millet, hafızasını kaybeden bir insana benzer

Tarih Biliminin Özellikleri
1

Geçmişteki olayları inceler

2

İnsan toplulukları tarafından meydana getirilir

3

Belgelere dayanmalıdır

4

Yer ve zaman belirtilmelidir

5

Sebep-sonuç ilişkisi olmalıdır

6

Objektif (tarafsız) olunmalıdır

7

Tarihî olaylar tekrarlanamaz

8

Deney ve gözlem yapılamaz

9

Olayın meydana geldiği devrin şartları ve değer yargıları iyi bilinmelidir

10

Araştırma mümkün olduğu kadar olayın geçtiği yerde yapılmalıdır

Tarihin Konusu:
Geçmiş zamanda yaşayan insan topluluklarının her türlü faaliyetidir

Tarihimizi Öğrenmenin Gerekliliği:
Türk milleti tarihin en eski ve en köklü milletlerinden biridir

Türkler; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına yayılan devletler kurmuşlardır

Bu bölgelerde Türk dilinin, Türk sanatının, Türk kültürünün izleri bugün bile sürmektedir

MÖ III

yüzyılda Hunlarla başlayan Türk Tarihi günümüze kadar varlığını sürdürmüştür

Tarihimizi iyi öğrenmekle;
Vatan, Millet sevgimiz gelişecektir

Millet olarak geleceğe daha güvenle bakabilecek duruma gelebiliriz

Tarih Biliminde Yer ve Zamanın Önemi:
Yer ve zamanın belirtilmesiyle olayın gerçek olup olmadığını anlarız

Olayın geçtiği yer ile olayın meydana geldiği zaman dilimi o olayın sebep ve sonuçlarını belirlememizde gereklidir

Çünkü o yerin iklimi, yaşam şartları, madenleri, o zaman içindeki nüfusu, o zaman içindeki toplumsal değerler olayın meydana geliş sebeplerini oluşturabilirler

Tarih Biliminde Sebep-Sonuç İlişkisinin Önemi:
Tarihte, bütün olaylar bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır

Her olay kendisinden önceki olayın sonucu, kendisinden sonraki olayın sebebidir

Önceki olayı bilmezsek, sonraki olayı kavrayamayız

Tarih Biliminde Olay ve Olgu Kavramları:
Olay, insanları ilgilendiren, sosyal, siyasal ve dînî alanlarda meydana gelen, başlangıcı ve bitişi beli olan gelişmedir

Olgu, aynı özellikteki tarihi olayları kapsayan ve belli bir süreci ifade eden genel bir kavramdır

Meselâ:
Olay > Anadolu'nun Türkler tarafından fethi
Olgu > Anadolu'nun Türkleşmesi
Olay > Amerika'nın keşfi
Olgu > Sömürgeciliğin başlaması
2 Tarih Biliminin Yöntemi
Tarih Biliminin Yöntemi:
Tarih biliminin en önemli özelliği, tekrar edilememesi, deney ve geçmiş olaylarda gözlemlerin yapılamamasıdır

Tarih biliminin yöntemi; kaynakların araştırılması, tasnif, tahlil, tenkit ve sentezinin yapılmasıdır

Tarihî olayları araştıran bir tarihçi, sırasıyla aşağıdaki yöntemleri uygular

1

Kaynak Arama: Önce olayla ilgili kaynaklar aranır

Kaynaklar ikiye ayrılır:
a) Ana Kaynaklar / Birinci El Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme ait kaynaklardır

b) İkinci El Kaynaklar: Ana kaynaklardan yararlanılarak hazırlanan kaynaklardır

Ayrıca kaynakları yazılı ve yazısız kaynaklar diye de ikiye ayırabiliriz:
1

Yazılı Kaynaklar: Kitabeler, fermanlar, kanunlar, mahkeme kayıtları, noterlik yazıları, gazeteler, dergiler vb

2

Yazısız (Sözlü) Kaynaklar: Evler, kaleler, tapınaklar, heykeller, silah, eşyalar, destanlar, efsaneler, fıkralar, atasözleri örf ve adetler vb

2 Verileri Tasnif, Tahlil ve Tenkit Etme:
a) Tasnif (Sınıflandırma): Elde edilen bilgiler zamana, mekâna ve konuya göre tasnif edilir

b) Tahlil (Analiz, İnceleme): Kaynaklardan elde ettiğimiz bilgiler güvenilir mi? Karşılaştırma yapılarak bilgiler bu yönde incelenir

c) Tenkit (Eleştiri): Elde edilen bilgilerin işe yarayıp yaramadığı, hangi bilgilerin kullanılacağı belirlenir

3 Sentez (Birleştirme):
Kaynaklardan elde edilen bilgilerin düzenlenerek yazılması aşamasıdır

Yazarken;
Olaylar, o dönemin şartları göz önüne alınarak,
İyi bilinmeyen bir olayı, benzer olaylarla açıklamaya çalışmamak ilkelerine dikkat edilmelidir

3 Tarihin Tasnifi (Sınıflandırılması)
1

Zamana Göre Sınıflandırma: (Yontma Taş Çağı, Ortaçağ Tarihi, 9

Yüzyıl Tarihi gibi)
2

Mekâna (Yere) Göre Sınıflandırma: (Türkiye Tarihi, Avrupa Tarihi, Çorum Tarihi gibi)
3

Konuya Göre Sınıflandırma: (Tıp Tarihi, Sanat Tarihi, Hukuk Tarihi gibi)
Tarihin Sınıflandırılmasının Sebebi:
Öğrenmeyi, öğretmeyi ve araştırmayı kolaylaştırmaktır

Tarih ve Yazı İlişkisi
Yazı, Mezopotamya'da Sümer şehir devletleri zamanında bulunmuştur

(M

Ö

3200-3500)
Yazı, tarih bilgilerinin ortaya çıkmasına hız kazandırmıştır

Yazının bulunuşu tarihçiler tarafından tarihin başlangıcı olarak kabul edilir

Tarih yazının icadıyla başlar

Tarihçiler yazının bulunuşunu tarihin başlangıcı olarak kabul ederler

Çünkü yazının bulunuşu ile birlikte o dönemler hakkındaki bilgilerimiz birdenbire artmıştır

Bu nedenle yazının icadından önceki dönemlere, o dönem hakkındaki bilgilerimiz sadece yazısız belgelere dayandığı ve az olduğu için Karanlık Devirler veya Tarih Öncesi Devirler denir

Yazının bulunuşundan sonra bilgilerimiz birden bire artar

Yazının icadından sonraki dönemlere de Tarih Devirleri (Çağları) denir

Tarihin Çağlara Ayrılması
A) TARİH ÖNCESİ DEVİRLER
I TAŞ DEVRİ:
a) Kabataş Devri: İnsanlığın en ilkel dönemidir

Araç gereç yoktur

İnsanlar toplayıcılıkla geçinir
b) Yontmataş Devri: Araç gereç yapımı vardır

Avcılık başlar

Mağara resimleri yapılır

Devrin sonuna doğru ateş bulunur

c) Cilalıtaş Devri: Topraktan kap-kacak yapımı başlar

Tarım faaliyeti başlar, hayvanlar evcilleştirilir

Cillataş ile bakır devri arasındaki geçiş dönemine Kalkolitik Devir denir

II MADEN DEVRİ:
a) Bakır Devri: Madenler işlenir

b) Tunç Devri: İlk şehir (site) devletleri kuruldu

c) Demir Devri: Devrin sonunda yazı bulundu

B) TARİH DEVİRLERİ
a) İlkçağ: (Yazının İcadı M

Ö

3200 – Kavimler Göçü 375)
b) Ortaçağ: (Kavimler Göçü 375 – İstanbul’un Fethi 1453)
c) Yeniçağ: (İstanbul’un Fethi 1453 – Fransız İhtilali 1789)
d) Yakınçağ: (Fransız İhtilali 1789 – Günümüze dek

Tarihi çağlara ayırmanın bilimsel bir yönü yoktur

Araştırmayı ve öğrenmeyi kolaylaştırmak içindir

Günümüz için atom çağı, uzay çağı, bilgi çağı gibi tanımlamalar da yapılmaktadır

4 Tarihin Diğer Bilimlerle İlişkileri
1

Coğrafya: Tarih, olayın geçtiği yerin fizîki ve beşerî özelliklerini Coğrafya'dan öğrenir

2

Arkeoloji: Toprağın ve suyun altında kalmış olan tarihi eserleri ortaya çıkarır

Kazı bilimi

3

Kronoloji: Tarihi olayların zamanlarını belirleyerek, meydana geliş sıralarını düzenler

Takvim bilimi

4

Paleografya: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır

Yazı bilimi

5

Epigrafya: Taş, mermer gibi sert cisimler üzerine yazılan yazıları inceler

Kitabeler Bilimi

6

Sosyoloji: Sosyal olayları, insanlar ve toplumlar arası ilişkileri inceler

7

Antropoloji: Toplumların ırk yapılarını inceler

8

Filoloji: Dilleri ve diller arasındaki bağları inceler

9

Etnografya: Örf, adet, gelenek ve görenekleri inceler

10

Diplomatik: Günümüze kadar gelmiş olan resmi belgeleri, fermanları vb

inceler

11

Heraldik (Mühür Bilimi): Resmi belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler

12

Nümizmatik / Meskûkât: Para Bilimi
13

Kimya (Karbon 14 Metodu): Herhangi bir tarihî eserin yaşını hesap eden bilimdir

14

Onomatoloji: Yer adlarını inceleyen bilim dalıdır

15

Şecere: Soy kütüğü bilimidir

Bunlardan başka tarihe yardımcı bilimler arasına Felsefe, İstatistik, Psikoloji, Astronomi, Tıp gibi birçok bilimi katabiliriz

B ZAMAN VE TAKVİM
1 Takvimin Ortaya Çıkışı ve Tanımı
Takvim: Zamanı günlere, aylara, yıllara bölme metodudur

İnsanlar zamanı ölçerken ölçü aracı olarak güneşi ve ay'ı kullanmışlardır

Güneşi kullananlar dünyanın güneş etrafında bir tam dönüşünü esas almışlardır (365 gün 6 saat)

Bu şekilde güneşe göre oluşturulan takvimlere Güneş Takvimi diyoruz

Ay'ı kullananlar ise ayın dünya etrafında 12 kez dönmesini (12 x 29

5 =354) esas almışlardır

Bu şekilde aya göre oluşturulan takvimlere Ay Takvimi diyoruz

Tarihte ilk güneş takvimini Mısırlılar,
İlk ay takvimini de Sümerler kullanmışlardır

Her toplum kendi takvimini oluştururken kendileri için önemli saydıkları bir günü başlangıç olarak kullanmışlardır

Örnek olarak;
Romalılar, Roma'nın kuruluşunu,
Müslümanlar, Hz

Muhammed’in hicretini,
Hıristiyanlar, Hz

İsa'nın doğumunu takvimlerinin başlangıcı yapmışlardır

2 Türklerin Kullandıkları Takvimler
1 12 Hayvanlı Türk Takvimi:
Türklerin kullandığı en eski takvimdir

Güneş yılını esas alır

Bu takvimde her yıl bir hayvan adıyla anılıyordu

2 Celâlî Takvimi:
Büyük Selçuklular zamanında Melikşah tarafından Ömer Hayyam ve ekibine hazırlatılan bu takvim güneş yılına göre hazırlanmıştı

3 Hicrî Takvim:
Ay yılını esas alır

Başlangıç olarak Hz

Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicret ettiği 622 yılını alır

Günümüzde Ramazan ayı, kutsal gün ve gecelerde bu takvimi kullanmaktayız

4 Rumî Takvim:
Osmanlı Devleti'nde resmî ve malî işlerde kullanılmak üzere 19

yüzyıl başlarından itibaren yürürlüğe giren takvimdir

Güneş yılını esas alır

5 Milâdî Takvim:
1926'dan itibaren kullandığımız takvimdir

Güneş yılını esas alır

Temeli Mısırlılara dayanır

İyon ve Yunanlılar kanalıyla Batı'ya aktarılmıştır

Romalılar Sezar zamanında Jülyen takvimi olarak düzenlemiş ve kullanmışlardır

Yeniçağ'da Papa XII

Gregor tarafından yeniden yapılan düzenlemelerle Gregoryen Takvimi olarak anılmıştır

Miladî takvim Hz

İsa'nın doğuşunu başlangıç olarak kabul eder

Yüzyıl (Asır)
Tarihlendirmede 100 yıllık zaman dilimi kullanılır

Bu zaman dilimine yüzyıl (yy) denir

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

Eski Çağlarda Türkiye ve Çevresindeki Uygarlıklar

A ESKİ ÇAĞLARDA TÜRKİYE
Anadolu:
Küçük Asya

İlk çağlardan itibaren Anadolu’ya (güneşin doğduğu yer) anlamına gelen "Anatolia" denirdi

Anadolu, bir yarımada oluşu, uygun iklimi, doğal yapısı sebebiyle her devirde cazibe merkezi durumunda olmuştur

Karain ve Beldibi mağaraları, Çayönü, Çatalhöyük, Hacılar, Truva, Alişar ve Alacahöyük, Anadolu'nun tarih öncesi geçmişini aydınlatan önemli merkezleridir

Eski çağlardan beri birçok kavim Anadolu’ya göç ederek yerleşmiş veya Anadolu'yu işgal etmişlerdir

Bunların başlıcaları:
Hititler, Frigler, İyonlar, Urartular, Persler, Makedonyalılar, Romalılar ve Bizanslılardır

Henüz yazının bilinmediği döneme tarih öncesi çağlar (prehistorik) denir

1 Türkiye'nin Tarih Öncesi Dönemlerini Aydınlatan Merkezler
Tarih Öncesi Çağlar (Prehistorik Devirler):
1 Taş Çağı
Üç dönemde incelenir

a) Eski Taş / Kaba Taş (Paleolitik Çağı) > (M

Ö

600

000 -10

000)
b) Orta Taş / Yontma Taş (Mezolitik Çağı) > (M

Ö

10

000 - 8

000)
c) Yeni Taş / Cilâlı Taş (Neolitik Çağı) > (M

Ö

8

000 - 5500)
a) Eski Taş / Kaba Taş (Paleolitik Çağı) (M

Ö

600

000 -10

000)
Bu devri yaşayan insan toplulukları ilkel bir göçebe hayat sürmüşlerdir

Ağaç kovuklarında, mağaralarda ve nehir yataklarında yaşayan insanlar tabiatta hazır bulduklarıyla, avcılık ve balıkçılıkla geçinmişlerdir

(Avcı ve toplayıcı)

Ateş bulundu ve kullanıldı

Türkiye'de Eski Taş Devri:
Antalya'da Karain, Beldibi ve Belbaşı Mağaraları Anadolu'da bu döneme ait önemli merkezlerdir

b) Orta Taş / Yontma Taş (Mezolitik Çağı)
(M

Ö

10

000 - 8

000)
İnsanlığın toplayıcılık ve avcılıktan üretime geçiş yaptığı dönemdir

Hayvanlar evcilleştirilmiştir

Buzul çağları sona ermiş, yeryüzündeki iklim koşulları günümüz iklimine dönmeye başlamıştır

Türkiye'de Orta Taş Devri:
Antalya'da Beldibi Mağarası, Göller yöresinde Bardiz, Samsun'da Tekkeköy, Ankara çevresinde Macunköy bu devre ait önemli merkezlerdir

c) Yeni Taş / Cilâlı Taş (Neolitik Çağı) (M

Ö

8

000 - 5500)
Tarım hayatı başlamış, köyler kurularak yerleşik hayata geçilmiştir

Topraktan kap-kacak yapılır ve seramik sanatı başlar

İlk yerleşim birimleri oluşturulur

Hayvanlar evcilleştirilir ve bitki liflerinden elbiseler yapılır

ilk dînî inançlar ortaya çıkar

İlk ticaret başlar

Ataerkil bir düzen kurulur

Köleci toplum yapısı ortaya çıkar

Günümüzün sosyal yaşam biçimi oluşur

Türkiye'de Yeni Taş Devri:
Konya'da Çatalhöyük, Diyarbakır'da Çayönü, Gaziantep'te Sakçagözü önemli merkezlerdir

İnsanlık tarihinin ilk yerleşim yeri olarak Konya - Çatalhöyük kabul edilmektedir

İlk üretim ve ticaret yeri de Diyarbakır - Çayönü kabul edilir

2 Taş-Bakır (Kalkolitik) Çağı (M

Ö

5500-2500)
Taş devrinin sonlarına doğru maden keşfedilmiştir

İlk kullanılan maden bakırdır

Türkiye'de Kalkolitik Devir:
Çanakkale'de Truva, Burdur'da Hacılar, Yozgat'ta Alişar, Çorum'da Alacahöyük'tür

3 Maden Çağı (M

Ö

2500-1200)
a) Bakır Devri: İlk kullanılan madenler, işlemesi kolay olduğu için bakır, altın ve gümüştür

b) Tunç Devri: Bakılar kalayın karışması sonucu elde edilen daha sert madendir

Silah yapımında kullanılmıştır

İlk şehir devletleri bu dönemde ortaya çıkmıştır (Sümer, Akad, Babil, Mısır ve Hititler gibi

c) Demir Devri: Bu dönemde toplumlar arası iletişim ve ticaret gelişmiştir

Türkiye'de Maden Devri:
Anadolu'da üretim artmasına paralel olarak ticaret gelişmiş, toplumsal ilişkiler hızlanmıştır

Yazı, Asurlu tüccarlar tarafından Türkiye'ye getirildi

Anadolu'da ilk yazılı belgeler Kayseri yakınlarındaki Kültepe'de bulundu

Böylece Anadolu'da tarih çağları başladı (M

Ö

2000)

Tarih Öncesi Devirlerin Genel Özellikleri
Tarih öncesi dönemlerin devirlere ayrılmasında, kullanılan araç-gereçlerin malzemesi dikkate alınmıştır

Tarih öncesi dönemlere karanlık devirler de denir

Bütün devirler bütün toplumlarda aynı anda yaşanmamıştır

Her toplum bütün devirleri sırasıyla yaşamamıştır

Devlet düşüncesinin ortaya çıkması Tunç Devri’ndedir

İnsanların ihtiyaçları, icatları ortaya çıkarmıştır

Hatırlayalım!
İlk yazıyı Sümerler buldu (çivi yazısı)

İlk parayı Lidyalılar buldu

İlk takvimi Mısırlılar kullandı

İlk cumhuriyet Roma’da kuruldu

İlk yazılı antlaşma Kadeş Antlaşması’dır

(Hitit-Mısır)
Tarih Çağlarının Genel Özellikleri
a) İlkçağ / Antikite (MÖ3200 - MS375)
Yazının icadı ile kavimler göçü arası dönemdir

Çok tanrılı dinler yaygındır

Köleci toplum vardır

Tarım ve hayvancılık yapılır

b) Ortaçağ (375 – 1453)
Merkezi krallıklar yıkılmış, feodalite dönemi başlamıştır

İslamiyet doğmuştur

İslâm’ın Altın Çağı yaşanmıştır

Avrupa’da karanlık çağ yaşanmaktadır

c) Yeniçağ (1453 – 1789)
Merkezi krallıklar yeniden güçlenmiştir

Coğrafi Keşifler, Rönesans, Reform, Aydınlanma Çağı yaşandı

Avrupa’da bilimsel gelişmeler hızlanmıştır

Sömürgecilik artmıştır

d) Yakınçağ (1789 – … )
Merkezi krallıklar ve çok uluslu imparatorluklar yıkıldı

Milli devletler kuruldu

Demokrasi, cumhuriyet, eşitlik ve milliyetçilik yayıldı

Sanayi inkılâbı sonusunda rekabet hız kazandı

Liberalizm ve Sosyalizm akımları sistemleşti

İşçi sınıfı ortaya çıkmıştır

I

Ve II

Dünya Savaşları yaşandı

ANADOLU MEDENİYETLERİ
Anadolu (Asia Minor / Küçük Asya), Tarih boyunca birçok göç ve istilâya uğramıştır

Bunun sebebi;
1

Üç tarafının denizlerle çevrili oluşu,
2

Olumlu iklim şartları,
3

Verimli toprakları,
4

Bol su kaynaklarına sahip olmasıdır

Anadolu'da Uygarlığın Gelişme Sebebi:
1

Göçler ve istilâ amacıyla gelen topluluklar sahip oldukları kültür ve medeniyeti Anadolu'ya taşıdılar

2

Anadolu'nun Mısır, Ege ve Yunan Medeniyetleri'ne yakın bir konumda olması bu medeniyetlerden etkilenmesini sağlamıştır

Anadolu'da Kurulan Medeniyetler
1

Hititler, Frigler, Lidyalılar, İyonlar, Urartular (M

Ö

2

000 - M

Ö

600)
2

Persler (M

Ö

543 – 333)
3

İskender İmparatorluğu
4

Roma İmparatorluğu
5

Bizanslılar (395 – 1071)
6

Türkler (1071- )
2MÖ 2 Binden MÖ 6 Yüzyıla Kadar Türkiye
Hititler
M

Ö

2000 yılı başlarında Anadolu'ya gelen Hititler, Orta Anadolu'da Kızılırmak havzasına yerleştiler

Anadolu'ya Kafkaslar üzerinden gelmişlerdir

M

Ö

3000 yıllarında bu bölgeye Hatti kabileleri yerleşmişlerdi

Hititler, Hatti kabilelerini dağıtarak bu bölgeye yerleştiler

Hititler, M

Ö

1800 yıllarında başkenti Hattuşaş (Boğazköy) olan bir devlet kurdular

Hitit Devleti'nin kurucusu, I

Hattuşili (Labarna)'dir

M

Ö

1400 yılında başa geçen II Tuthalia dönemiyle Hititlerde imparatorluk dönemi başladı

İmparatorluk döneminin en önemli olayı, Hititler ile Mısırlılar arasında imzalanan Kadeş Savaşı'dır

Savaşın sebebi, iki devletin de Anadolu'ya egemen olma isteğidir

İki tarafın da üstünlük sağlayamaması üzerine tarihte bilinen ilk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşması imzalandı (M

Ö

1280)

Hitit İmparatorluğu, M

Ö

1200 yıllarında Ege Göçleri sonucunda yıkıldı

Bir kısım Hititler, şehir devletleri kurdularsa da bu devletler zamanla Pers yönetimi altına girdiler

Frigler
Frigya, Batı Anadolu’nun geniş bir kısmının MÖ 1000 yıllarındaki adıdır

Boğazlar yoluyla Anadolu’ya geldiler

MÖ 750 yılından sonra devlet kurdular

Kurucusu: Gordios, başkent ise Gordion’dur

Kral Midas döneminde Orta ve Güney Doğu Anadolu'ya egemen oldular

Kimer’ler bu uygarlığa son vermişlerdir

MÖ 600'lerde Lidyalıların egemenliğine girdiler

Başta kral bulunurdu

Çok tanrılı dinleri vardı

Tarım ve hayvancılık başlıca geçim kaynaklarıydı

Fenike alfabesini kullanmışlardır

Ticaret kervanlarından vergi alınırdı

Çiftçi bir toplum oldukları için tarımı koruyan ağır ceza kanunları yaptılar

Sabanı kırana ölüm cezası vermişlerdir

Dokumacılık halı kilim üretimi (tapates) ilerdeydi

At ve katırları ünlüydü

İlk hayvan öykülerini (fabl) meydana getirenlerin Frigyalı-lar olduğu sanılmaktadır

Lidyalılar
Lidya, bugünkü Gediz ve K

Menderes nehirleri arasındaki bölgenin ilkçağdaki adıdır

Giges zamanında devlet kurdular

Başkent Efes yakınlarındaki Sard’dir

Sınırlar doğuda Kızılırmağ’a kadar genişledi

Persler MÖ 546 yılında bu devlete son verdiler

Bilinen ilk madeni para Lidyalılar tarafından kullanılmıştır

Altın ve mücevher işlemeciliği, dokumacılık ile uğraşmışlardır

Kral yolunu (Ninova, Sart, Efes arasında) açarak yol güvenliğini sağlamışlardır

Mısır, İskit, Asur, Yunan Şehir devletleriyle ticaret yapmışlardır

Tüccarların malları devlet güvencesine alınmıştır

Ekonomik güçleri arttıkça orduya verdikleri önemi azalttılar

Orduya paralı asker aldılar

Bu durum askeri yapılarının zayıflamasına yol açmıştır

Perslerin saldırısıyla bağımsızlıklarını kaybettiler

Çok tanrı dinleri vardır

Fenike alfabesini kullanmışlardır

İyonlar
İyonya, İzmir ile Büyük Menderes nehirleri arasında kalan bölgenin adıdır

MÖ 12’ yy

Yunanistan’dan göç eden Akalar’ın bir kısmı Batı Anadolu’da İyon şehir Devleti’ni kurarak bir ticaret ve sanat merkezi haline getirdiler

Bunların en önemlileri Millet, Efes ve İzmir’dir

Akdenizde ve Karadenizde (Giresun ve Trabzon) koloniler kurarak bu günkü yerleşim merkezlerinin temelini attılar

MÖ 7

yy’da Lidya’nın egemenliğine giren İyonya daha sonra Pers imparatorluğuna bağlandı

İyonya Şehir Devletlerini önce krallar, MÖ 500’den itibaren asillerin kurmuş olduğu oligarşiler (iktidarın bir grubun veya bir ailenin ya da bir sınıfın elinde bulunması), sonradan da demokratik hükümetler yönetmiştir

İyonlar, Anadolu ile Ege ve Akdeniz kıyılarında ticaret kolonileri kurdular

Ayrıca yaşadıkları topraklar, karadan Mezopotamya ile de bağlantılar içerisindeydi

Bu ticari konum İyonların Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarında yararlanmalarını katkıda bulunmuştur

Bunun sonucunda çok sayıda bilim adamı yetişmiştir

Başlıcaları; Tales, Pisagor, Heredot, Anaksimenes, Diojen

Kolonicilik alanında birbiriyle rekabet ettikleri için merkezi bir devlet kuramamışlardır

Anıtsal mimaride ve heykeltraşlıkta başarılı eserler ortaya koydular, Örneğin Artemis tapınağı

Urartular
Başkent Tuşpa (Van)’dır

Tarım ve hayvancılık gelişmiştir

(Su kanalları yapmışlardır

) İlk barajları yapmışlardır

Ahiret inancı vardır

Madencilik gelişmiştir

Ev şeklinde mezarlar vardır

Medler ortadan kaldırmıştır

3MÖ 2 Binden MÖ 6 Yüzyıla Kadar Türkiye'de Kültür ve Uygarlık
Devlet Yönetimi
Anadolu'da kurulan bu devletler genellikle krallıkla yönetilmiştir

Kral, hem başkomutan, hem baş yargıç, hem de başrahipti

Bu durum kralın siyasî, askerî ve dînî gücü elinde bulundurduğunu gösterir

Ayrıca kralın başrahip oluşu lâik olmayan bir anlayışı yansıtmaktadır

Hititlerde asillerden oluşan pankuş denilen bir meclis vardı

Bu meclis, kralın yetkilerini kısıtlıyordu

Hititlerde kraldan sonra en yetkili kişi tavananna denilen kraliçeydi

İyonlar, merkezi krallık yerine site denilen şehir devletleri halinde yaşamışlardır

Din ve İnanış
Anadolu'da çok tanrılı inanış mevcuttu

Anadolu'ya bu yüzden Hititler Dönemi'nde Bin Tanrılı İl denmiştir

Hititler, kendi tanrılarından başka Ön Asya tanrılarına, Lidyalılar da Yunan tanrılarına tapınmışlardı

Urartular, ölümden sonra hayata inanmışlardı

Bu yüzden mezarlarını ev ve oda biçiminde yapıp içine çeşitli eşyalar koymuşlardır

Friglerin en büyük Tanrıları Kibele'dir

Efes'teki Artemis tapınağı İyonlara aittir

Urartularda kral ülkeyi savaş tanrısı Haldi adına yönetirdi

Sosyal ve Ekonomik Hayat
Halk genellikle yöneticiler (soylular), rahipler, hürler, namralar ve köleler olarak sınıflara ayrılmıştı

Anadolu'da ekonomik hayatın temelini tarım, ticaret ve hayvancılık oluşturuyordu

Urartular, madencilik ve maden işletmeciliğinde ileri gitmişlerdi

Lidyalılar, ticarette geliştiler

Tarihte parayı ilk kez kullanan Lidyalılardır

İyonlar deniz ticaretinde gelişmişlerdi

Lidyalılar, Efes'ten başlayıp, Mezopotamya'daki Ninova'ya kadar uzanan Kral Yolu'nun açılmasında etkili oldular

Yazı, Dil ve Edebiyat
Anadolu'ya yazı Asurlular tarafından getirilmiştir

Hititler ve Urartular, Asurlulardan aldıkları çivi yazısını ve kendi buluşları olan hiyeroglif (resim yazısı) yazısını kullandılar

İyonlar ve Lidyalılar, Fenike yazısını kullandılar

Fenike yazısını batıya aktaran İyonlar olmuştur

Hititler krallarının hayatlarını anlatan anal adını verdikleri yıllıkları hazırlayarak, tarafsız tarih yazıcılığını başlatmışlardır

Hititler, Mısırlılarla tarihte bilinen ilk antlaşmayı Kadeş Antlaşması'nı imzaladılar

İyon Edebiyatının en önemli eseri, Homeros'un "İlyada ve Odesa Destanı"dır

Hukuk
Anadolu'da kanunlar, Mezopotamya'daki gibi kısasa kısas değildi

Onur kırıcı, acımasız yasalar yoktu

Hititler, insan haklarına önem vermişlerdir

Kadına değer verilmiş, kölelere bile özgürlük sağlanmıştır

Bilim ve Sanat
Hititler, kayaları düzleştirerek, tanrı kabartmaları yapmışlardır

İvriz ve Yazılıkaya kabartmaları Hititlere aittir

Urartular, kaleler ve su kanalları ile ünlüdür

Toprakkale, Çavuştepe, Patnos ve Kayalıdere kaleleri

İyonlar bilim ve sanatta gelişmişlerdir

Matematik'te Tales ve Pisagor, Tarih'te Heredot, Tıp'ta Hipokrat, Felsefe'de Diojen

Hititler ve Frigler dokumacılıkta ileri gitmişlerdir

Frigler, tapates adı verilen halı ve kilimleri ile ünlüdürler

4MÖ 6 Yüzyıldan MS 11 Yüzyıla Kadar Türkiye
Persler
Medleri yıkarak tarih sahnesine çıktılar

Mezopotamya'daki II

Babil devletine son verdiler

Batı Anadolu'daki Lidya devletine ve İyon şehir devletlerini egemenliklerine aldılar

Kafkasya'daki İskitleri yenilgiye uğrattılar

Ege denizi ile Karadeniz arasında yapılan Boğazlar ticaretini ele geçirmek için Yunanistan'daki Atina devletiyle savaştılar

Başarılı olamadılar

Bu savaşlardan biri olan Maraton Savaşı’nı kaybettiler

Perslerin egemenlik alanı doğuda Maveraünnehir’den ve Hindistan'dan başlayarak Trakya'ya ve Mısır'a kadar genişlemiştir

Bu toprakları kolay yönetebilmek için satraplık denilen vilayetler kurmuşlar ve buralara valiler atamışlardır

Ayrıca güçlü ordular kurmuşlardır

Bunların yanı sıra tarihin ilk düzenli posta teşkilatını ve ilk istihbarat teşkilatını kurdular

İmparatorluğu kapsayan ticaret yollarına önem verdiler

Ayrıca imparatorlukta sadece Pers parasının geçerli olmasına önem vermişlerdir

Zerdüşt dinine inanmışlardır

Bu dinde cennet ve cehennem anlayışları bulunmaktaydı

Ateş kutsal sayılmıştır

Persler önceleri çok tanrılı dine sahiptiler

Pers devletine Makedonya kralı Büyük İskender düzenlediği Asya seferinde son vermiştir

İskender İmparatorluğu
Makedonyalı Büyük İskender kısa sürede çok büyük bir devlet kurmuş Hindistan a kadar ilerlemiştir

Anadolu Perslerden sonra İskender İmparatorluğunun egemenliğine girmiştir

Helenistik Dönem
Büyük İskender’in Mısır ve Asya’ya yaptığı seferlerde Batı ve Doğu medeniyetlerinin buluşması, kaynaşması yaşandı

M

Ö

330-30 yılları arasında 300 yıl süren bu karşılklı etkileşim dönemine Helenistik Dönem denir

Büyük İskender’in ölümünden sonra bu devlet üç parçaya bölünmüştür

Bunlardan Selevkos Krallığı Anadolu’ya hâkim olmuş, daha sonra bu devlette yıkılmış ve Anadolu da küçük krallıklar oluşmuştur

Bu küçük krallıklar:
Bitinya Krallığı
Pontus krallığı
Kapadokya krallığı
Bergama krallığı
Roma İmparatorluğu
Bergama Krallığı’na son veren Romalılar Anadolu’ya hâkim oldular

Romalılar döneminde Anadolu da önemli ilerlemeler oldu, şehirler gelişti, nüfus arttı, ticaret gelişti

Roma İmparatorluğu, Kavimler Göçü sonrasında Batı Roma ve Doğu Roma (Bizans) olmak üzere ikiye ayrıldı

Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans)
Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasından sonra Anadolu, Doğu Roma İmparatorluğu’nun elinde kaldı

Anadolu uzun yıllar hâkim olan Doğu Roma / Bizans İmparatorluğu önce Malazgirt (1071) sonra İstanbul’un fethi (1453) ile tarih sahnesinden silindi ve Anadolu da Türk hâkimiyeti başladı

ESKİÇAĞLARDA TÜRKİYE’NİN ÇEVRESİNDEKİ
KÜLTÜR VE UYGARLIKLAR
(İLKÇAĞ UYGARLIĞI)
MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI
Sümerler
Konuştukları dilin filolojik yapısı ile bıraktıkları eserler Sümerlerin Orta Asya kökenli olduğunu ortaya koymuştur

Güney Mezopotamya'ya yerleşen Sümerler sulama kanalları ve barajlar yaparak yaşadıkları toprağı tarıma elverişli hale getirmişlerdir

Tarihdeki ilk şehir devletlerini (siteleri) kurmuşlardır

Sümer kralları rahip kral özelliğini göstermişlerdir

Sümerler, Mezopotamya uygarlığının kurucusu olmuşlardır

Başlıca buluşları şunlardır; yazı, tekerlek, 60 tabanlı sayı sistemi, çemberin 360° oluşu, tarihdeki ilk güneş ve ay takvimleri, yıldızların burçlara ayrılması

Tarihin ilk yazılı destanları olan Gılgamış ve Yaradılış destanlarını yazmışlar, damga ve silindir şeklindeki mühürleri ve çömlekçi çarkını icat etmişlerdir

Urgakina, rahiplerin sömürüsüne karşı tarihin ilk ihtilalini gerçekleştirdi ve bunun sonrasında tarihin ilk yazılı kanunlarını yaptı

Bu kanunlarda özel mülkiyeti koruyucu hükümlere yer verdi

Ziggurat adı verilen tapınaklar yaparak, bunları okul, depo ve rasathane olarak kullanmışlardır

Ekonomik yaşam tarıma dayanmıştır

İhtiyaç duydukları madenleri almak içinde dış ticaret yönelmişlerdir

Öldükten sonra yaşamın devamına inanmadıklarından mezarlara eşya koymamışlardır

Bir süre Akadların egemenliğinde yaşadılar

Egemenliklerini yeniden kazandıkları bu dönemde de Elamların saldırısıyla karşılaştılar ve bağımsızlıklarını kaybettiler

Elamlılar
İran'ın güney batısı ile Mezopotamya'nın doğusunda kalan dağlık bölgede yaşamışlardır

Tarımsal topraklara sahip olmak için Sümer ülkesini istila etmişlerdir

Elamlıların egemenliğine Asurlular son vermiştir

Akadlılar
Sami kökenli kavimlerdendir

Tarihin bilinen ilk düzenli ordusunu kurarak Mezopotamya'da üstünlük sağladılar

Mezopotamya dışında toprak kazanarak tarihin ilk imparatorluğunu kurdular

Ancak bu imparatorluk kısa sürede dağıldı

Başlıca nedenleri, merkezi otoritenin tam olarak geliştirilememesi, iç isyanlar ve dış saldırılar

İran üzerinden gelen kavimlerin saldırısıyla Akad Devleti yıkıldı

Akad dili Mezopotamya'nın yaygın bir kültür dili olmuştur

Asurlular
Mezopotamya'nın Asur şehrinde yaşamışlardır

İlk zamanlarda ticarete önem vermişlerdir

Bu süreçte Anadolu'da koloniler kurmuşlardır

Kolonilerden en önemlisi Kayseri Kültepe'de kurulmuş olan Kaneş idi

Kaneş'te yapılan araştırmalar sonucu Anadolu'daki ilk yazılı belgeler bulunmuştur

Bu durum Anadolu'ya yazıyı Asurluların getirdiğini göstermiştir

Hititlerin yıkılmasından sonra Ön Asya'da güçlü bir devlet olarak ortaya çıkmışlardır

Doğu ve G

D

Anadoluyu, Suriye'yi, Filistin'i ve Mezopotamya'yı egemenliklerine almışlardır

Bu yerlerden ağır vergiler almışlardır

Çok tanrılı bir dinî yaşayışları vardır

Asur kralları tanrı kral olduklarını topluma kabul ettirmişlerdir

Kültürel çalışmalara önem vermişlerdir

Mezopotamya'nın Ninova şehrinde tarihin bilinen ilk kütüphanesini kurdular

Med-Babil ittifakı Asur devletine son vermiştir

Babilliler
Sami kökenli kavimlerdendir

En etkili oldukları dönem Hamurrabi dönemidir

Kral Hamurrabi iktidarını kurduğu orduya ve yaptığı yasalara dayandırmıştır

Böylece tarihin bilinen ilk monarşik idaresini kurdu

Hamurrabi Mezopotamya'daki yasaları toplayarak konularına göre sistemli hale getirdi

Ayrıca yasalarında kısasa kısas özelliğine yer verdi

Hamurrabi'den sonraki süreçte devlet zayıfladı

Hititler bu devlete son verdi

Babilliler, Hititlerin yıkılmasından sonra Asur egemenliğine girdiler

Medlerle ittifak yaparak Asur Devleti’ni yıktılar

İkinci kez devlet kurdular

Mezopotamya'nın en son devleti olan II

Babil’e Persler son vermiştir

MISIR UYGARLIĞI
Uygarlık Nil deltası ile Nil nehri çevresinde gelişmiştir

Mısır uygarlığı daha çok Mısır'da yaşayanlarca geliştirilmiştir

Şehir devletlerinin birleşmesiyle ilk merkezi devlet kurulabilmiştir

Bu devlet dünya tarihindeki ilk merkezi devlettir

Devletin başında firavun adı verilen krallar bulunurdu

Firavunlar tanrı kraldı

Yetkileri sınırsızdı

Bu nedenle devletin siyasi yapısı teoraktik monarşi idi

Firavunlar ülkeyi "nom" adı verilen vilayetlere bölerek yönetmişlerdir ve buralara valiler atamışlardır

Amaç merkezi otoriteyi sağlamaktı

Ekonomi tarıma dayanmıştır

Vergiler tarım ürünlerinden oluşmuştur

Ülke yönetiminde firavuna, vezir, asiller, rahipler, askerler ve kâtipler yardımcı olmuştur

Köylüler ile köleler, asillerin, rahiplerin ve askerlerin topraklarında çalışmışlardır

Şehirliler ise ticaret ve sanatla uğraşmışlardır

Mısır'da yaşayanlar birden çok tanrıya inanmışlardır

En büyük tanrı güneş tanrısı idi

Ölümden sonra hayatın devamına inanmışlardır

Bu inanış şekli mumyacılıkta, eczacılıkta, tıpta, mimaride, resimde ve heykelcilikte önemli gelişmeleri sağlamıştır

Not: Tıp biliminin temel bilgileri Mısır’da ortaya konmuştur

Aritmetik’te, Geometri’de ve Astroloji’de önemli çalışma-lar gerçekleştirmişlerdir

Hiyeroglif denilen yazının yanısıra hiyeratik ve demotik denilen yazı türlerini geliştirildi

Firavun IV

Amenofis zamanında "Aton" adı verilen bir din ortaya çıkmıştır

Tek tanrılı bir dine benzeyen bu inanış, isyanlar nedeniyle Mısır'da yaygınlaşmıştır

Kuzey Suriye'nin verimli topraklarını almak için Hititliler Kadeş Savaşı’nı yapmışlardır

(M

Ö

1280) Tarihin ilk büyük meydan savaşı sayılan bu savaşta taraflar birbirlerine kesin üstünlük sağlayamamıştır

Daha sonra taraflar Kadeş Antlaşması'nı yapmışlardır

(M

Ö

1295) Bu antlaşma tarihin ilk yazılı antlaşmasıdır

DOĞU AKDENİZDE KURULAN DİĞER UYGARLIKLAR
Ege Uygarlıkları
Ege adaları, Yunanistan, Makedonya, Trakya ve Anadolu’nun batı ve güneybatı kıyılarını içine alan bölgeye Ege Bölgesi denir

Ege uygarlıkları, Mezopotamya, Mısır ve Anadolu medeniyetlerinden etkilenmişler ve bu medeniyetleri kendi kültür unsurlarıyla birleştirerek gelişmiş bir medeniyet ortaya çıkarmışlardır

Girit Uygarlığı
Ege medeniyetlerinin temelini oluşturmuşlardır

İlk denizciler Giritlilerdir

Mimaride gelişmişler, çok katlı saraylar yapmışlardır

Knossos adası bu medeniyetin ilk ortaya çıktığı yerdir

En parlak dönemlerini M

Ö

16

ve 17

yüzyıllarda yaşamıştır

M

Ö

1400’lerde Aka (Miken), M

Ö

1200’de Dor istilasına uğramışlardır

Miken Uygarlığı
M

Ö

2000’de Akalar tarafından Mora Yarımadası’nda kurulmuşlardır

Savaşçı bir toplumdur

Mora yarımadası, Yunanistan, Girit ve Kıbrıs’ı işgal etmişlerdir

Deniz ticaretinde gelişmişlerdir

En parlak dönemleri M

Ö

13

ve 14

yüzyıllardır

Kral Agamemnon zamanında boğazların hâkimiyeti için Truvalılarla savaşmışlardır

Truva Savaşı, boğazlar için yapılan ilk savaştır

Şatoları ve kuyu mezarları önemli eserleridir

Yunan Uygarlığı
M

Ö

1200 yılında Dorlar tarafından kurulmuştur

“ Polis” denilen şehir devletleri halinde yaşamışlardır

Atina, Tebai, Korint, Sparta, Larissa gibi şehir devletleri vardır

Polislerin başında “Tiran” denilen krallar vardır

Denizcilikte ilerlemişler ve kolonicilik faaliyetlerinde bulunmuşlardır

(Yerleşme amacıyla gitmişlerdir

)
Başta Zeus olmak üzere Olympos dağında oturan tanrıları adına düzenledikleri yarışmalar olimpiyatların temelini oluşturmuştur

Felsefede Aristo, Eflatun, edebiyatta Homeros (İlyada ve Odisse), tarihte, Tukitides önemli bilim adamlarıdır

Alfabe ve takvime katkıda bulunmuşlardır

Atina’da sınıf farklılıklarından doğan huzursuzlukları gidermek amacıyla yapılan Dragon, Solon ve Klistenes kanunları Atina’yı “demokrasinin beşiği” yapmıştır

Fenikeliler
Sami kavimlerindendir

Bugünkü Lübnan'ın dağlık kıyı kesiminde yaşamışlardır

Bu bölgeden Suriye kıyılarına doğru yayılan Fenikeliler şehir devletleri kurdular

Yaşadıkları bölgenin tarıma ve hayvancılığa elverişli olmaması nedeniyle balıkçılığa ve denizciliğe yönelmişler ve Akdeniz kıyılarında koloniler kurmuşlardır

Fenikeliler ürettikleri zeytinyağı, kereste, boya ve camdan oluşan ürünleri Akdeniz'in diğer bölgelerine satmışlardır

Fenikeliler Sümer çivi yazısı ile Mısır Hiyeroglif yazısını örnek alarak tarihin ilk alfabesini icat ettiler

Not: Fenike alfabesini İyonlar ve Yunanlılar kullanmıştır

Daha sonra Romalılar Yunanlılardan aldıkları alfabeyi Latin alfabesine dönüştürmüşlerdir

Mısır ve Mezopotamya ile ilgili teknik gelişmeleri ticari faaliyetler yoluyla Akdeniz'in diğer kavimlerine tanıtmışlardır

Fenike koloni hareketi zamanla İyon ve Yunan koloni hareketi karşısında gerilemiştir

Çünkü İyonlar ve Yunanlılar kolonileri yeni bir vatan kabul etmişler ve bu doğrultuda etkili politikalar izlemişlerdir

İbraniler
Sami kavimlerindendir

Hz

Davut döneminde Filistin'deki Kudüs şehrini kurarak devletlerinin temelini atmış oldular

Hz

Süleyman zamanında ticarete önem vererek zenginleşmişlerdir

Daha sonra devlet iç çatışmalarla İsrail ve Yahudi devleti olarak ikiye ayrılmıştır

Bunlar da dış saldırılarla yıkılmıştır

Tarihin ilk tek tanrılı dini olan "Musevilik" İbranilere aittir

İbraniler bu dinin yalnızca kendi kavimlerine gönderildiğini söylemişler ve kendilerinin üstün olduğunu belirtmişlerdir

Bu durum Museviliğin, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi yaygın bir din olmasını önlemiştir

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı ve İlk Türk Devletleri

A TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI
1 Türk Adının Anlamı
Türk adının ne anlama geldiği konusunda ileri sürülen görüşler şunlardır:
Wambery, 1879'da Türk adının Türemek (çoğalmak) fiilinden geldiğini ileri sürmüştür

Kaşgarlı Mahmud, Divan-ı Lügati't Türk adlı eserinde Türk'e Olgunluk Çağı anlamını verir

Ziya Gökalp, Türk adını Türeli (töre sahibi) diye açıklar

Türk adı, Orhun Yazıtları'nda Türük olarak geçer

Turkhia şeklinde ise Bizans kaynaklarında görülür

12

yüzyıldan itibaren Anadolu'ya Türkiye ismi verilmiştir

2 Türklerin İlk Ana Yurdu
Türklerin tarih sahnesine çıkışları Orta Asya'dır

Orta Asya'nın sınırları;
Doğuda Kingan Dağları,
Batıda Hazar Denizi,
Güneyde Himalaya Dağları,
Kuzeyde Sibirya'dır

3 Türklerin Tarih Boyunca Yayıldıkları Bölgeler
Türkler, M

Ö

1700'den itibaren Orta Asya'dan göç etmeye başladılar

Göçlerin Sebepleri
Nüfus artışı ve toprakların yetersiz kalışı,
Olumsuz iklim şartları(Kuraklık, şiddetli kışlar)
Kendi aralarında ve diğer kavimlerle olan mücadeleler
Salgın hastalıklar
Türklerin Cihan hâkimiyeti düşüncesi

(Güneşin doğduğu yerden, battığı yere kadar her yeri fethetme arzusu)
Atı evcilleştirmeyi başaran Türkler Orta Asya'nın değişik yerlerine gitmişlerdir

Göç Yönleri
Kuzeye Gidenler; Sibirya'ya
Doğuya Gidenler; Çin ve Uzakdoğu ülkelerine
Güneye Gidenler; Hindistan, Afganistan ve Çin'e
Batıya Gidenler; İki yol izlemişlerdir:
Bir kısmı Hazar Denizinin kuzeyinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya;
Diğer kısmı ise Hazar Denizinin güneyinden İran, Irak, Suriye, Mısır ve Anadolu'ya göç etmişlerdir

Göçlerin Sonuçları
Orta Asya Kültür ve Medeniyeti dünyanın değişik bölgelerine taşınmıştır

Göç etmeyip, Orta Asya'da kalan Türkler, ilk Türk Devleti olan Asya Hun Devleti'ni kurmuşlardır

Göç eden Türk boyları gittikleri yerlerde yeni Türk Devletleri kurarlarken, oralardaki bazı devletleri de yıktılar

4 İskitler (Sakalar)
MÖ

VII

yüzyılda batıya doğru göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna nehrine kadar uzanan topraklara yerleştiler

Batı kaynakları bu topluluğa İskitler, İranlılar ise Sakalar adını vermişlerdir

Medler, Persler, Asurlular ve Urartularla savaşmışlardır

Anadolu, Suriye ve Mısır'a kadar akınlar yaptılar

İskitlerin yönetici kesimi Türklerden meydana geliyordu

Yaşayış ve inanışları Türklerle aynıydı

En önemli edebiyat eserleri Alp Er Tunga Destanı’dır

B İLK TÜRK DEVLETLERİ
1 Büyük Hun Devleti (Asya Hun Devleti)
Baykal gölü Orhun ve Selenga ırmaklarının bulunduğu coğrafyada siyasal varlık gösteren Hunlar tarafından kurulmuştur

Bilinen İlk Türk Devleti
Devletin kurucusu Teoman'dır

Mete, babası Teoman'a karşı yaptığı iktidar Savaşı’nı kazanarak hakan oldu

İlk Düzenli Ordu
Mete Türk tarihindeki ilk düzenli orduyu onlu teşkilata göre kurdu

Bu orduya dayanarak Orta Asya'yı egemenliğine aldı ve Çin hanedanlıklarını vergiye bağladı

İpek ticaretini denetledi

Çin Seddi
Çinliler, Hun akınlarından korunmak amacıyla Çin Seddi’ni inşa ettiler

İkili Sistem
Mete İmparatorluğu kolay yönetmek için "ikili sistem" denilen bir teşkilat kurdu

Bu teşkilatta merkezde hakan, doğuda veliaht batıda ise hanedandan biri görev yapmıştır

Çin Politikaları
Mete'den sora Çin hanedanları Hun egemenliğinden kurtulmak için şu politikaları geliştirdiler:
Hun sarayındaki Çinli prensesler ve görevlilerle entrikalar çevirmek,
Hunlara bağlı boyları birbirine karşı kışkırtmak,
İpek ticaretini Hun egemenliğinden almak,
Bölünme
Çin askeri saldırıları sonucu, Hun Devleti M

Ö

58 yılında ikiye ayrıldı

Bir kısım Hun boyları Çin egemenliğine girdi

Hunlar daha sonra birleşmişlerse de Çinlilerin yaptığı yeni saldırılar sonucu Kuzey Hunlar ve Güney Hunlar olmak üzere ikiye ayrılmışlardı (M

S

48)
Güney Hunlar, Çinlilerin egemenliğine girdi

Kuzey Hunlar Çinlilerin egemenliğine girmemek için Hazar Denizine doğru göç ettiler

Kuzey Hunlar sonraları Karadeniz'in kuzeyi ile bugünkü Romanya'daki Tuna dolaylarına egemen oldular

Buralarda yaşayan Germen kökenli kavimleri egemenliklerine aldılar

Hun egemenliğine girmek istemeyen Germen kökenli kavimler Avrupa'nın batısına göç ederek Roma İmparatorluğu topraklarında Kavimler Göçü denilen olaya neden oldular

(MS 375)
2 Kavimler Göçü, Asya ve Avrupa'nın Yeni Çehresi, Avrupa Hun Devleti (375–469)
Kavimler Göçü (375)
Batı Hunları, Çin'in ve Doğu Hunları'nın baskısıyla Aral Gölü civarına göç etmişlerdi

Burada 200 sene hayatlarını sürdüren Batı Hunlarının nüfusları arttı

Toprakları yetersiz kalmaya başladı

Ve başka Türk Boylarının katılmasıyla güçlendiler

MS

374 yılında Volga (İtil) nehrini aşarak Batı'ya (Avrupa'ya) doğru ilerlemeye başladılar

Türklerin bu ilerlemeleri karşısında önlerinde bulunan Vizigot, Ostrogot, Vandal, Sakson, Frank, Germen gibi birçok kavim hareketlenerek Türklerden kaçmaya başladılar

Böylece Batı Hun Türklerinin, sebep olduğu bu olaya tarihte Kavimler Göçü adı verilir

Kavimler Göçünün Sonuçları
Roma İmparatorluğu, Doğu ve Batı Roma olmak üzere ikiye ayrıldı (395)

Batı Roma İmparatorluğu 476 yılında bu Germen kavimleri tarafından yıkıldı

Avrupa'nın etnik yapısı değişti

Germen kavimlerinin Avrupa'daki yerli kavimlerle karışması sonucu yeni milletler ortaya çıktı

Türkler Avrupa'da Batı Hun Devleti'ni (Avrupa Hun) kurdular

İngiltere, Fransa gibi Avrupa devletlerinin temeli atıldı

Avrupa'da feodalite (derebeylik) rejimi ortaya çıktı

İlk çağ kapandı, Ortaçağ başladı

Avrupa Hun Devleti (375–469)
Bugünkü Romanya'nın bulunduğu topraklarda Kuzey Hunlar tarafından kuruldu

Avrupa Hun Devleti’nin en güçlü olduğu dönem Atilla zamanıdır

Bizans'a karşı yaptığı seferler sonucu Bizans'ı vergiye bağladı

Batı Roma devletine karşı ilk önce Galya Seferi’ni düzenledi

Ancak bu seferde belirli bir sonuca ulaşamadı

Daha sonra yaptığı İtalya seferiyle Batı Roma'ya üstünlüğünü kabul ettirdi

Atilla'dan sonraki hakanlar başarılı bir yönetim göstermediler

Bu süreçte Bizans saldırıları başladı

Bizans, ayrıca Hunlara bağlı Germen kökenli kavimleri ayaklandırdı

Sonuçta Avrupa Hun Devleti yıkıldı

3 Göktürk Devleti (552–630)
Göktürk boylarını birleştiren Bumin Han, kendilerini yöneten Avarlara karşı yaptığı bağımsızlık Savaşı’nı kazandı ve devleti kurdu

Avarlar, Göktürk saldırıları Avrupa'ya göç etmek zorunda kaldılar

Göktürkler Çin hanedanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirdiler

Hindistan'a giden ipek yolunu kazanmak için İran'daki Sasanilerle işbirliği yaparak Akhun Devleti’ni yıktılar

Akhun Devleti’nin yıkılmasından sonra Hindistan'a giden ticaret yolundan yararlanma konusunda Sasanilerle anlaşmazlığa düştüler

Bunun üzerine Göktürkler ilk defa Bizans (Doğu Roma) ile ittifak yaptılar ve Sasanileri zayıflattılar

Göktürk Devleti taht kavgalarıyla Doğu Göktürk ve Batı Göktürk olmak üzere ikiye ayrıldı (582)

Her iki devlete Çinliler son verdi (630)

II Göktürk Devleti (Kutluk Devleti) (682–744)
Kutluk Han, Çinli olan Veziri Tonyukuk ile birlikte Göktürk boylarını birleştirerek II

Göktürk Devleti’ni kurdu

Kutluk Han, Çin egemenliğine giren Türklere bağımsızlıklarını kazandırdı

Bilge ve Ordu Komutanı Kültigin zamanında devlet Orta Asya'da etkinliğini sürdürdü

Kültigin ve Bilge Han'ın ölümünden sonra taht kavgaları başladı

Uygur, Basmil, Karluk ve Uygur Türkleri birleşerek II

Göktürk devletine son verdiler

Uygurlar (745–840)
Kutluk (II

Göktürk) Devleti’nin yıkılmasından sonra kendi devletlerini kurmuşlardır

İlk zamanlarda Çinlilere karşı fazla etkili olamamışlardır

Çinlilerin Talas Savaşı’nda yenilmesi, Uygurların kuvvet-lenmesine yaramıştır

Çinliler Tibet saldırıları uğrayınca Uygurlardan yardım istemek zorunda kaldılar

Bu süreçte Çinlilere yardım eden Uygurlar Maniheizm ve Budizm dinleriyle tanıştılar

Uygurların bir bölümü Maniheizm ve Budizm’i benimseyerek hayvancılığa dayalı atlı göçebe yaşayışı bıraktılar ve yerleşik hayata geçtiler

Çünkü bu dinler savaşçı geleneklere ve hayvancılığa karşı olan prensiplere dayanmıştı

Uygurlar, Kırgız Türklerinin saldırılarıyla siyasi varlıklarını kaybettiler

Uygurlar Kırgızların yıkılışından sonra Cengiz Han'ın kurduğu Moğol İmparatorluğu’nun egemenliğine girdiler

Bundan sora Uygurlar Moğol devlet yönetiminde önemli görevler aldılar

Uygurlar Çin'de geliştirilen matbaa tekniğini öğrenerek, kendilerine özgü bir matbaa yaptılar

Uygurlar 14–18 harften oluşan bir alfabe geliştirdiler

Uygurlar matbaayı kullanan ilk Türk boyu olmuşlardır

C DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI
Avarlar
Orta Asya'da büyük bir imparatorluk kurdular

Göktürk isyanı nedeniyle bağımsızlıklarını kaybettiler

Göktürklerin saldırısı sonucu bugünkü Macaristan'a göç ettiler

Macaristan'da etkili bir devlet kurdular

Sasanilerle birleşerek iki kez Bizans'ı kuşattılar, ancak başarılı olamadılar

Avarlar, Frankların saldırısıyla bağımsızlıklarını kaybettiler ve Slav kavimleri arasında eriyip siyasi ve kültürel kimliklerini yitirdiler

Kırgızlar
Uygur devletine son vererek tarih sahnesine çıktılar

Cengiz Han'ın başlattığı saldırılar sonucu bağımsızlıklarını kaybettiler

Sibirler
Sibirya’nın batısından başlayan ve Kafkasya'ya uzanan coğrafyada yaşamışlardır

Sasani ve Avar saldırılarıyla bağımsızlıklarını kaybettiler

Akhunlar (Eftalitler)
Kökenleri Çinlilerin baskısı üzerine İran'ın doğusuna ve Afganistan'ın güneyine göç eden Hunlara dayanmıştır

Hindistan'a giden ipek ticaretinden yararlanmışlardır

Göktürk ve Sasani saldırıları sonucu bağımsızlıklarını kaybetmişlerdir

Hazarlar
Karadeniz'in kuzeyinden başlayarak, Kafkasya ve Hazar denizine kadar uzanan topraklarda yaşamışlardır

Karadeniz kıyılarına giden ipek ticaret yolundan büyük kazanç elde etmişlerdir

Hazar hakanları ve çevresi Museviliği benimsemişlerdir

Hz

Osman ile Emeviler zamanında Kafkasya'ya yönelen İslam ordularının ilerleyişini engellemişlerdir

Peçeneklerin saldırılarıyla zayıflayan Hazarların siyasi varlığına Ruslar son vermiştir

Bulgarlar
Karadeniz'in Kuzeyinde büyük bir devlet kurdular

Hazarların saldırısıyla Tuna Bulgarı ve Volga (İtil) Bulgarı olmak üzere ikiye ayrıldılar
Tuna Bulgarları zamanla Slav kavimleri arasında eridiler

Volga (İtil) Bulgarları ise Abbasilerin yardımlarıyla İslâmiyet’i benimsediler

Volga Bulgarları daha sonraları Moğol egemenliğine girdiler

Türgişler
II

Göktürk Devleti’nin yıkılmasından sonra kendi devletlerini kurdular

Emevilerin Orta Asya'ya yaptıkları saldırıları engellediler

Karlukların saldırılarıyla bağımsızlıklarını kaybettiler

Karluklar
Uygurların yıkılmasından sonra bağımsızlıklarını kazandılar

Talas Savaşı’nda İslam ordusuyla birlikte Çinlilere karşı savaştılar

İslâmiyet’i kabul eden ilk Türk boylarındandır

Peçenekler
Balkanlara yerleşenleri Bizans'a karşı savaştılar ve sonraları Bizans ordusunda ücretli askerlik yaptılar

Bizans ordusundaki Peçenekli askerler Malazgirt Savaşı’nda Büyük Selçuklu ordusuna katıldılar

Oğuzlar
Maveraünnehir'in doğusunda bir devlet kurdular

Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti’ni kurdular

İslâmiyet’i seçen Oğuzlara Türkmen denilmiştir

Kumanlar (Kıpçaklar)
Balkaş gölü ile Ural dağlarına kadar uzanan coğrafyada etkili oldular ve Ruslarla savaştılar

Moğolların egemenliğine girmek zorunda kaldılar

Ç İLK TÜRK DEVLETİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK
1 Devlet Yönetimi
Devlet: İslamiyet'ten önce Türkler devlete il veya el demişlerdir

Hükümdarların Unvanları
Türkler Hükümdarlarına Şanyü, Tanhu, Hakan, Han, Yabgu, İlteber, İdi-kut, Erkin gibi unvanlar vermişledir

Tarih Boyunca Türk Hükümdarlarının Tahta Çıkış Biçimleri
Hanedan üyeleri arasında siyasi ve askeri mücadeleyi kazanan hükümdar olarak tahta çıkar

(En sık rastlanan durum)

Hükümdarın rakipsiz aday olması

Bu durumda taht kavgası olmadan başa geçiyordu

Seçim Usulü: Kengeş, toy veya kurultay denilen devletin ileri gelenlerinden oluşan meclisin toplanarak hanedan üyelerinden birini tahta geçirmesi

Ekber ve Erşed Sistemi: En yaşlı ve olgun olanın başa geçmesi

Bu yöntem, III

Ahmet zamanından itibaren sadece Osmanlı Devleti'nde uygulanmıştır

Hakanın Görevleri
Hükümdarlık güç ve yetkilerini Tanrı'dan (Tengri) alan hakanların önde gelen görevi, milletini refah ve barış içinde özgür olarak yaşatmaktı

Ayrıca ülke çapında asker toplamak, orduyu idare etmek, devletin yüksek meclisini yönetmek, hakanın görevleri arasındaydı

Hükümdarlık Sembolleri
Otağ (hakan çadırı), taht, tuğ (sancak, bayrak), davul (nevbet) ve sorguç (serpuş)'tur

Sonraki dönemlerde para bastırmak ve adına hutbe okutmak da bağımsızlık sembolü sayılmıştır

Hakan'ın belirli zamanlarda devlet ileri gelenlerine ve halka, törenlerde resmî ziyafet vermesi hükümdarlık gereğiydi

Hatun (Katun)
Hakanın eşine hatun denirdi

Türk devlet idaresinde hatun da söz sahibiydi

Savaşlarda hakanın yanında yer alan hatun, devlet adamı gibi eğitilir ve yetiştirilirdi

Böylece devlet idaresi ve komşu devletler hakkında bilgi sahibi olur, gerektiğinde devlet başkanlığı yapar, elçi kabul eder ve devlet meclisine katılabilirdi

Veliaht
Hakanın ölümünden sonra onun yerine geçen veliahtın büyük oğul olması gerekli değildi

Tahta geçecek kişinin çoğunlukla faydalı ve başarılı olabilecek yeteneğe sahip bir hanedan üyesi olması, ön planda tutulmuştur

Ayrıca veliaht küçük yaşta ise, amcasının tahta geçmesi mümkün olabiliyordu

Tanrı tarafından hakana verildiği düşünülen yönetme hakkının kan aracılığıyla hakanın bütün evlatlarına da geçmiş olduğu düşüncesi, her prensin (tegin) tahtta hak iddia etmesine yol açabiliyordu

Bu suretle kardeşler arasında doğan taht mücadelesi, üstün gelen tarafın hakan olmasına kadar sürerdi

Ancak bu mücadeleler devletin zayıflaması, hatta parçalanmasına dahi yol açabilmektedir

Kimler Türk Devletlerinde Hükümdar Olabilirdi?
Hanedandan olan bütün erkeklerin hükümdar olma hakları vardı

(Kardeşler, kardeş çocukları, amca, amca çocukları ve diğer hanedan üyeleri)

Kut Anlayışı
Türkler devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanıyorlardı

Tanrı tarafından verilen bu yönetme hakkına kut diyorlardı

Kut'un kan yoluyla hükümdarın tüm erkek çocuklarına geçtiğine inanıyorlardı

Kut Anlayışı Türk Devletlerini Nasıl Etkilemiştir?
Bütün hanedan üyelerinde kut olduğundan kendine siyasi ve askeri bakımdan güvenen kişi tahta kavgasına girebiliyordu

Bu durum Türk devletlerini ya iç savaş sonucu istikrarsızlığa, ya da bölünmeye götürüyordu

Türk töresinde ana-babaya itaat esas olmasına rağmen, hükümdar bunun dışında tutulmuştur

Devletin devamı için baba-oğul veya kardeşlerin birbirleriyle mücadelesi normal karşılanmıştır

Çünkü bu sayede en güçlü ve en yetenekli kişi devletin başına geçecektir

İkili Yönetim (Çifte Krallık) Nedir?
Türk Devletlerinde hükümdar yönetimi kolaylaştırmak için ülkeyi Sol (Doğu) ve Sağ (Batı) olmak üzere ikiye ayırırdı

Ortada (Merkezde) ise asıl hükümdar bulunurdu

Sağ ve Solda ise Hanedan üyelerinden Yabgu'lar bulunurdu

Eski Türklerde siyasi teşkilatlanmanın en üst kademesini "il" meydana getiriyordu

Bodun'lar ve Boy'ların merkezden idare edilmesi sayesinde İl'de birleşmiş olan halk, "töre" denilen ortak idari ve hukuki düzenle yönetilirdi

Demek ki Türk"il"i yurdu koruyan, milleti huzur ve barış içinde yaşatan bir siyasi kuruluştur

Türk ilinin özellikleri şöyle özetlenebilir:
1 İstiklâl
Bu konuda Asya Hun Devlet meclisindeki şu konuşma (Çin yıllıklarından alıntıdır) Türklerin bağımsızlık hakkındaki bütün görüşünü kısaca özetler:
"İstiklale karşı hayranlık duymak ve bağımlı olmayı yüz kızartıcı saymak bizim geleneğimizdir

Atalarımızdan toprakla beraber devr aldığımız devletimizi; Çin ile uzlaşmak pahasına feda edemeyiz

Mücadele edecek savaşçılarımız mevcut iken devletimizi korumalıyız"

* Çiçi'nin konuşması M

Ö

58
2 Ülke
Yine bu madde şu güzel örnekle açıklanabilir:
Asya Hun Tanhu'su Motun, komşu Tung-Hu'ların vergi olarak at ve kadın istemelerine fazla itiraz etmemişti

Fakat devlet arazisi isteğiyle karşılaştığı zaman, devlet meclisinde, toprağın devlete temel olduğunu, kendisinin kimseye arazisini terk et demeye yetkisinin bulunmadığını söylemişti

(MÖ

209)
3 Halk
Halk deyiminin eski Türkçe karşılığı “kün” idi

Özel mülkiyet kişi haklarının ve hürriyetin teminatıdır

İnsan şahsi mülke sahip olup onu istediği gibi kullanabilir

4 Töre
Türk devletinde halkın hak ve hürriyetini istemesi tabiidir

Halkın bu isteği, törenin uygulanması ile karşılanıyordu

Töre, eski Türk hayatını düzenleyen hukuki kaidelerin bütünüydü

B) Meclis ve Hükümet:
Türk Meclislerine toy, kurultay veya kengeş denirdi

Kurultay'da devletin ana meseleleri görüşülür, hükümdarın ölümü, savaş veya milli felaketlerde kurultay toplanırdı

Aygucı: Hükümet başkanı

Buyruk: Bakan

Tamgacı: Dış siyaset görevlileri

Tigin (Tekin): Hükümdarın çocukları

Şad: Diğer hanedan üyeleri

Diğer Görevliler: İnal, Tarkan, bağa, tudun, çor, külüg, apa, ataman

Ordu
Türk Ordusunun Özellikleri
Türk ordusu, ücretli değildir

Türk ordusu, daimîdir

Atlı askerler çoğunluktadır

Kadın-erkek herkes savaşa hazırdır

Not: Türk ordu teşkilâtını ilk kuran Mete Han’dır

Mete, orduyu onluk sisteme göre düzenlemiştir

Onluk sistem daha sonra tüm Türk devletlerinde kullanılmıştır

Bu düzen Avrupa'ya Attila ile girmiştir

Türk Ordusunu Silahları
Ok, yay, kement, kılıç, mızrak, kargı, süngü, kalkan vb

Savaş Taktikleri:
Turan Taktiği
Sahte Ricat (sahte çekilme)
Hilal
Pusu
Bu taktikle Malazgirt, Niğbolu, Mohaç gibi büyük meydan savaşları kazanılmıştır

Savaş stratejileri "keşif seferleri" ve "yıpratıcı savaşlar"a dayanır

Sınır boylarında tampon bölgeler bırakmışlardır

Türk ordusu; Çin, Roma, Bizans, Rus ve Moğol Ordu teşkilatı üzerinde etkili olmuştur

Hukuk
Türklerde yazılı olmamakla beraber, gelişmiş bir hukuk anlayışı vardı

Bu hukuk kurallarına töre denilirdi

Hükümdarın başkanlık ettiği ve siyasi suçlara bakan yüksek mahkemeye yargu adı verilirdi

Yarganlar (yargucu) idaresindeki mahkemeler ise adi suçlara bakarlardı

Hunlar ve Göktürklerde, göçebe hukuku, Uygurlarda yerleşik hukuk anlayışı görülür

Örneğin; işlenen adi suçlarda hapis cezası 10 gündür

Bunun temel nedeni, göçebe yaşam koşullarıdır
2 Din ve İnanış
Göktanrı Dini
Türklerin İslamiyet'ten önceki dini Göktanrı diniydi

Bu dine göre Türkler;
Tek bir Tanrının evreni yarattığına ve gökte oturduğuna inanıyorlardı

Öldükten sonra dirileceklerine inandıklarından, ölülerini atı, eşyaları ve silahıyla birlikte gömüyorlardı

Cennet'e uçmağ, cehenneme ise tamu diyorlardı

Mezarlara ölünün, sağlığında öldürdüğü düşman sayısı kadar balbal adı verilen küçük heykeller dikerlerdi

İnanışa göre, yeniden dirilecek kişi atıyla cennete gidecek ve öldürdüğü düşmanlar sonraki yaşamında ona hizmet edeceklerdir

Ölüleri için yuğ adı verilen cenaze törenleri yapar ve ardından yas tutarlardı

En Eski Türk Dini (Şamanizm)
Türklerin eski devirlerinde Gök kutsal sayılmıştır

Bunun yanında bazı dağ, ırmak, vadi gibi varlıklarda gizli güçlerin olduğuna inanıyorlardı

Güneş ve Ay'da kutsal sayılmıştır

Şamanizm’in Özellikleri
Dağ, vadi, göl gibi tabiattaki bazı varlıklar kutsallıklarını korumaya devam etmiştir

Gök asıl tapılan unsur haline gelmiştir

Gök için "Tengri" kelimesini kullanmışlardır

Atalarının ruhlarını da kutsal kabul etmişlerdir

Bu nedenle ataların mezarlarına dokunma savaş sebebi sayılmıştır

İyi ve kötü ruhlara, fal ve büyüye inanmışlardır

Ölülerin kötü ruhlardan kurtulması için uzun süre bekletmişlerdir

Cesedin kokmasını önlemek amacıyla mumyalamışlardır

Göktürklerde Din
Evrenin üst üste gelen katlardan oluştuğuna inanılmıştır

Gök'ün onyedi, yerin altının ise yedi kattan oluştuğuna inanırlardı

Bu ikisinin arasında insanların yaşadığı yeryüzü bulunurdu

Tek tanrı inancına bu dönemde ulaşılmıştır

Bütün evren göğün en üst katında oturan Tanrı'ya itaat ederdi

Göktürkler Tanrı'ya "Türk Tanrısı" adını vererek onu millileştirmişlerdir

Tanrı'ya; Ugan, Bayat, Ulu Yaratgan da demişlerdir

Bazı kutsal saydıkları yerlerde Tanrı'ya dua edip, kurban kesmişlerdir

Uygurlarda Din
Önceleri Şamanizm' e inanmışlardır

Bögü Kağan döneminde Mani dinini daha sonaraları da Budizm’i kabul ettiler

Hazarlarda Din
Önceleri Şamanizm’e inanıyorlardı

Daha sonra devlet yöneticileri ve halkın bir bölümü “Museviliğe” inanmıştır

Derin bir hoşgörüleri vardır

Müslüman, Hıristiyan ve Museviler birlikte yaşamışlardır

Kam (Şaman-Baksı)
Türklerin din adamlarına verdikleri isimdir

Şamanlar, fala bakar, büyü yapar, gelecekle ilgili haber verir, doktorluk yaparlardı

Diğer toplumlarda olduğu gibi ayrıcalıklı bir sınıf değillerdi

Yuğ
Ölü gömme törenine verilen isimdir

Yedi gün sürerdi

Ölenin silahları, eşyaları ve kurban edilen atı da mezara birlikte konurdu

Balbal
Ölen kişinin hayatta iken öldürdüğü düşman sayısı kadar taşın mezarın başına dikilmesi ile oluşan anıtlar

Bu kişiler, öbür dünyada ona hizmet edeceklerdir

Kurgan
Türklerde mezara verilen isimdir

Günümüzde Şaman Dini’nden Kalma Gelenekler
Evli çiftlerin üzerine para, buğday, şeker vb

atılması (Saçı)

"Darısı başına” deyimi

Kapı eşiğine basmama

(Ölen atalarının ruhlarının eşikte durduğuna inandıklarından)

Sadaka verirken başı çevirme

Türbe, ağaç ve mezarlara çaput bağlama

Ölen kişinin evine yemek götürme

Tarihte Türklerin Kabul Ettiği Dinler
Şamanizm,
Manihaizm,
Musevilik,
Hıristiyanlık,
Mazdeizm (Zerdüştlük),
Budizm,
İslâmiyet

3 Sosyal ve Ekonomik Hayat
Sosyal Hayat
Hun ve Göktürklerde sosyal yapı, göçebe hayata dayalıydı

Bu nedenle Türkler çadırlarda (yurt, otağ) yaşarlar ve bu çadır Türk aile birliğinin kutsal bir sembolü sayılırdı

Türk devletleri genel olarak iki sosyal birliğe, aile ve ordu'ya dayanmaktaydı

Hun toplumu ordu düzenine göre teşkilatlanıyordu

Bu toplulukta herkes savaşçıydı

Hunların savaş tekniği, göçebe hayatın gerektirdiği özelliklerden doğmuştu

Hun ve Göktürk devletlerinde, bir başkent kurarak oraya yerleşme isteğine karşı çıkılmıştır

Bilge Kağan'ın surlarla çevrili bir şehir inşa etmesi üzerine, vezir Tonyukuk; "Eğer, surla çevrili bir şehirde yerleşir ve bir kere yenilirsen esir olursun" demiştir

Türklerde yerleşik hayatın başlangıcı, kışlak hayatıdır

Bu nedenle sürekli kışlaklar, şehir hayatına geçişin temelini oluşturmuştur

Türkler göçebe hayat gereği, hayvancılık ve avcılık yaparlardı

Yarı göçebe topluluklarda çiftçilik de görülmektedir

İklim şartlarıyla bağlantılı olarak yaşayan göçebe Türkler, kışı geçirmek için ormanlık veya rüzgârlardan korunan bir vadiyi seçerlerdi

Kışlak denilen bu yerlerde nisan ayı ortalarına kadar kalıyorlardı

Yazın ise, yaylak adı verilen, sulak ve açık otlaklara doğru göç ederek, göl ve ırmak kenarlarında yaşarlardı

Türklerde at, göçebe hayatın vazgeçilmez bir parçasıdır

Etini yemeleri, sütünden kımız denilen içki yapmaları, derisini giyimde kullanmaları açısından at büyük önem taşımıştır

Küçük yaşta ata binmeyi öğrenen Türkler, at üstünde alışveriş yapmışlar, yemek yemişler, uyumuşlardır

Attan başka deve, merkep ve katır da göçebe toplulukların ulaşım araçlarını oluşturmuştur

Başlıca gıda maddeleri, koyun eti ve süt ürünleridir

Eti uzun süreli koruyabilmek için konserve yapmışlar, Besledikleri hayvanların deri, yün, kıl vb

ürünlerini değerlendirmişlerdir

İktisadi (Ekonomik) Hayat
Ekonominin temeli hayvancılığa dayanır

At, koyun, sığır, katır, deve beslenilen hayvanlardır

Demir madeni ve işçiliğinin de ekonomide önemli etkisi olmuştur

İpek yolu, ticari gelirlerin sağlandığı önemli bir ekonomik kaynaktır

Hayvancılık, ziraat (tarım), alınan vergiler, hediyeler diğer ekonomik kaynaklardır

Ticaret
Canlı hayvan, deri, kösele, kürk, hayvani gıdalar satmışlar; tahıl ve giyim eşyası almışlardır

Asya Hunları, Göktürkler, Uygurlar Çin'le, Avrupa Hunları Bizans'la ticari anlaşmalar yapmışlardır

İpek yolu, ticari hayatın canlı olmasını sağlamıştır

Bu nedenle ipek yolu egemenliğini sağlamak önemlidir

Kürk yolu'nda ise (Hazar ve Bulgar ülkelerinden başlayıp, Çin'de sona ererdi) sincap, sansar, tilki, samur, kunduz, vaşak kürklerinin ve bunlardan yapılan giyim eşyalarının ticareti yapılırdı

Ziraat
İklim ve coğrafi şartların uygun olduğu bölgelerde Tarım yapmışlardır

Buğday, Darı, Kendir, bezelye, bakla, üzüm, bostan yetiştirmişlerdir

Tarımda en çok gelişmeyi uygurlar göstermişlerdir

Türk Toplumu
Oguş: Aile
Urug : Soy (Aileler Birliği)
Bod (Boy): Kabileler
Budun: Millet denilen birimlerden oluşuyordu

Boyların başında bulunan beyler, töreye göre boyu idare ederlerdi

Boyların bir araya gelmesiyle devlet kurulurdu

Eski Türklerde Aile
Eski Türk sosyal hayatında aile bütün sosyal bünyenin çekirdeği durumundaydı

Kan akrabalığına dayanıyordu

Türk ailesi "küçük aile" tipindeydi

Bu yönü ile Yunan, Roma, İslav ailelerinden ayrılmaktadır

Eski Yunanistan'da ve Roma'da aile reisi, ailenin diğer fertleri üzerinde mutlak hâkim iken, İslav'larda ise aile büyüğü bütün aile halkına kölesi gibi hükmederdi

Bu ailelerde mülkiyet kolektifti

Türklerde ise mülk ortaklığı yalnız otlaklara ve hayvan sürülerine aitti

Hatta sürülerde çok kere şahsi mülk halindeydi

Evlenen erkek veya kız, baba ocağından hisselerini alarak ayrılır, yeni bir aile kurardı

Baba evi ise en küçük oğla kalırdı

Türklerde tek eşlilik yaygındı

Kadın hürdü ve Türk topluluğunda saygı görürdü

Ata biner, ok atarlardı

Namus ve iffetine düşkün olan Türk kadınının savaşta düşman eline geçmesi büyük bir utanç sayılırdı

Urug
Bu ifade soy, sop manasına gelmektedir

Boy
Aileler veya soy'lar bir araya geldiği zaman boy teşkil ediyordu

Başında Bey bulunurdu

Bey'in görevi, boydaki iç dayanışmayı muhafaza etmek, hak ve adaleti korumak ve düzenlemekti

Budun
Boylar birliğine budun denmekteydi

Başında han bulunuyordu

Budunlar, boylar arasındaki sıkı işbirliğinin meydana getirdiği siyasi topluluklardır

Türk Toplumunun Özellikleri
Halk hürdü

Herkes aynı işi yaptığından (hayvancılık) aralarında kesin olarak sınıfların ortaya çıkması imkânsızdı

Yaşam biçimleri göçebe olduğundan savaşta elde ettikleri esirleri çalıştırmaya elverişli değildi

Bu yüzden Türk toplumunda köle sınıfı yoktu

Din adamları, diğer toplumlarda olduğu gibi ayrıcalıklı değildi

4 Yazı, Dil Ve Edebiyat
Türk Dili ve Yazısı
Türkçe, Ural-Altay dilleri ailesindendir

Türk yazısının ilk örneğine VIII

yüzyıl başlarından itibaren Orhun Yazıtları'nda rastlanılmaktadır

Bu yazıtlarda görülen Türkçe gelişmiş bir dildir

Türklerin Tarih Boyunca Kullandıkları Alfabeler
Göktürk Alfabesi
Uygur Alfabesi
Soğd Alfabesi
Brahmi Alfabesi
Süryanî Alfabesi
Tibet ve Çin Alfabesi
Arap Alfabesi
Kiril Alfabesi
Latin Alfabesi

Göktürk Yazısı
En eski Türk yazısı olma özelliğini taşır

V

ve IX

yüzyıllar arasında Yenisey mezar taşları ve Orhun Yazıtları'nda görülmektedir

Göktürk harflerinin karakteri, işaretlerin esas olarak keskin düz çizgilerden meydana gelmiş olması ve bitişmemesidir

Yazı sağdan sola yazılır, kelimeler, aralarına üst üste iki nokta konarak birbirinden ayrılır

Orhun alfabesi 38 harften oluşur

Bunların 4'ü sesli, 34'ü ise sessiz harflerdir

Bu alfabenin ilk örneklerine Orhun Yazıtları'nda rastlandığından Orhun alfabesi de denilmektedir

Uygur Yazısı
Eski Türklerin yazıda kullandıkları ikinci millî alfabesi Uygur alfabesidir

Uygur yazısı, Soğd alfabesinden alınmıştır

Uygurlar, Soğd alfabesini geliştirerek, bazı küçük ilave ve değişikliklerle kendilerine özgü bir alfabe haline getirmişlerdir

Uygur yazısı, sağdan sola doğru yazılırdı

Alfabede 18 harf vardır ve harfler genellikle birbirleriyle bitiştirilir

VIII

yüzyılın ilk yarısında kullanılmaya başlamış, öteki Türk kavimleri arasında da yayılmıştır

X

yüzyıldan itibaren yerini Arap alfabesine bırakmakla birlikte hemen önemini kaybetmedi

Moğol hâkimiyetinin kurulmasıyla (XIII

yüzyıl) yeniden canlanmış, uzun süre Moğolların resmî yazısı olmuştur

Matbaa
Kâğıt ve baskı tekniği Uygurlarca bilinmekte idi

Baskı tekniğini (matbaa) ilk kullananların Çinliler olduğu görüşü yanında, bir kısım araştırmacılar da matbaanın ilk önce Uygurlarda kullanıldığı görüşündedirler

Matbaanın, batıya yayılmasında Uygurların büyük rolü olmuştur

(Avrupa, Moğollar aracılığı ile XIII

yüzyılda Uygur baskı tekniğinden haberdar olmuştur

) Gutenberg matbaanın mucidi değil sadece geliştiricisidir

Uygurlar, Avrupa'dan yüzyıllar önce kâğıdı biliyorlardı

Kâğıdı, önce Araplar, VIII

yüzyılda ele geçirdikleri esirlerden öğrendiler ve Semerkant' ta bir kâğıt imalathanesi kurdular

Kâğıt, XI

yüzyılda Arap fetihleriyle İspanya'ya, dolayısıyla Avrupa'ya yayılmıştır

Edebiyat
Türklere ait ilk yazı dili örnekleri, Orta Asya'da ortaya çıkıp gelişen Türk edebiyatının temelini oluşturur

Bunların en eski örnekleri, çoğunlukla Göktürk alfabesiyle yazılmış olan mezar taşları üzerindeki yazıtlardır

Bu taşlar, Orhun Yazıtları ile Talas ve Yenisey yazıtlarıdır

Orhun Yazıtları
VIII

yüzyılda dikilmiş olan Orhun Yazıtları, Yadrinsef (N

M

Jadrincev) tarafından XIX

yüzyılda (1889) keşfedilmiş, ilk olarak, 1893 yılında Danimarkalı dil bilgini Wilhelm Thomsen tarafından okunmuştur

En önemlileri, II

Göktürk Devleti'nin önemli devlet adamları Bilge, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiş olanlarıdır

Yazıtların bir yüzü Çince olup, diğer tarafları Göktürk alfabesiyle yazılmıştır

Orhun Yazıtları üçü büyük olmak üzere birtakım dikili taşlar halindedir

1 Tonyukuk Yazıtı
İki ayrı taş sütun üzerine, 720-725 tarihleri arasında dikilmiştir

Yazılar soldan sağa doğru yazılmıştır

Burada Göktürklerin ünlü devlet adamı Tonyukuk, önce İlteriş Kağan zamanını anlatmakta, son olarak kendisinden bahsederek, öğütler vermektedir

Yazıtın etrafında başları kırılmış sekiz adet heykel bulunmaktadır

2 Kültigin Yazıtı
Bilge Kağan tarafından, kardeşi Kültigin adına 732 yılında dikilmiştir

Bu anıt, birkaç parçadan meydana gelen birleşik bir yapı halindedir

Taşın her tarafında, yukarıdan aşağı doğru Göktürk alfabesiyle yazılmış yazılar bulunur

Batıya bakan yüzünde Çince yazı yer almaktadır

3 Bilge Kağan Yazıtı
Bilge Kağan adına 735 yılında dikilmiştir

Kültigin ve Bilge Kağan yazıtları, Kültigin'in atabeyi olan Prens Yollug Tegin tarafından yazılmıştır

Yazıtlarda Göktürk Devleti'nin kuruluşu ve yükselişi, Kültigin ve Bilge Kağan'ın kahramanlıkları, başarıları anlatılmakta, Türk milletine öğütler verilmektedir

Göktürk Devleti tarihi bakımından en değerli kaynak olma özelliğini taşımaktadırlar

"

Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye babam hakanı, annem hatunu yükseltmiş (olan) Tanrı onlara ülke veren Tanrı (kendilerini) Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye beni o Tanrı hakan olarak (tahta) oturttu

Muhteşem bir kavmin üzerine hakan olmadım

İçte aşsız, dışta elbisesiz korkak ve zavallı bir kavmin üstüne hükümdar oldum Küçük kardeşim Kültigin (ve iki şad) ile sözleştik

Babamızın ve amcamızın kazandığı milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyumadım

Gündüz oturmadım

Küçük kardeşim Kültigin ile iki şad ile ölesiye kadar çalıştım

Bu kadar cehd edip (çalışıp) müttehit (birlik olan) milleti ateş, su (yani vahdetsiz) kılmadım

Ben kendim hakan olduğumda etraftaki yerlere varmış olan kavim ölü ve bitik bir halde yayan ve çıplak olarak geri geldi

Kavmi yükselteyim diye yukarı (kuzey) Oğuz kavmine karşı, ileri (doğu) Kıtan, Tatabı kavimlerine karşı, beri (güney) Çinlilere karşı büyük ordu (ile) on iki (defa) sefer ettim, muharebe ettim

Ondan sonra Tanrı buyurduğu ve talim olduğu için kısmetim olduğu için ölecek olan milleti diriltip doğrulttum, çıplak kavmi elbiseli, fakir kavmi zengin kıldım, az kavmi çok kıldım

Gayrı (başka) ülkelerden, gayrı (başka) hakanlardan daha iyi kıldım

Dört taraftaki kavmi hep muti kıldım

Düşmansız kıldım

(Bunlar) hep bana itaat etti

"
Hüseyin Namık Orkun,
Eski Türk Yazıtları, Ankara 1987, s

41-44

4 Orhun Bölgesindeki Diğer Yazıtlar
Orhun bölgesinde, Orta ve Kuzey Moğolistan'da bunlardan başka birçok yazıt da yer almaktadır

Orhun Yazıtları'nın Türk Tarihi Açısından Önemi
Türk tarihi hakkında bilgi veren bu anıtlar, Türkler tarafından yazılmış ilk belgelerdir

Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin özelliğini taşırlar

Yazıtlarda, Türk adı ilk olarak bir milleti ifade etmek üzere kullanılmıştır

Türk dili ve edebiyatının en eski örneğidir

Türk yazısının en eski alfabesiyle yazılmıştır

Orta Asya kültürünün en açık olarak ifade edildiği belge özelliğini taşırlar

Yazıtlarda, Türklerin tarihlerinin araştırılmasına imkân veren, ekonomik, sosyal ve kültürel hayatlarıyla ilgili bilgiler bulunmaktadır

Yazıtlar, sadece mezar taşları olmayıp, bütün Türk boylarına seslenen siyasî bir beyanname karakterini taşımaktadır

Talas ve Yenisey Yazıtları
Orhun Yazıtları'ndan başka, Talas ve Yenisey nehirleri civarında da Türk yazıtları bulunmaktadır

Yenisey Yazıtları, Orhun Yazıtları'ndan daha eskidir

Yazıtların birkaçı hariç, diğerleri mezar taşları halindedir

Uygur ve Kuman Edebiyatı
Uygurlar da Türk edebiyatına seçkin örnekler vermişlerdir

Göktürklere ait edebî eserlerin çoğu yazıtlar halinde iken, Uygurlara ait olanlar yazma şeklindedir

Bulunan eserlerin çoğu Budizm ile ilgili dinî metinlerdir

Türk dili ve edebiyatının en önemli hazinelerinden biri de Kodeks Kumanikııs (Codex Cumanicus) adlı Kuman lügatidir

Kumanlar, Kırım yarımadası ve Don civarındaki Cenevizlilerle yakın ticarî ilişkiler kurdular

Bu ilişkilerin sonucu olarak, İtalyan misyonerlerin kaleme aldıkları bu eser; Kumanca, Latince ve Farsça olmak üzere muhtemelen XIII

yüzyılda yazılmıştır

Başlıca Türk Destanları:
Hunların (Oğuzların): Oğuz Kağan Destanı
İskitlerin (Saka): Alper Tunga Destanı
Göktürklerin: Ergenekon Destanı
Uygurların: Göç ve Türeyiş Destanları
Kırgızların: Manas Destanı
Destanlar ve efsaneler, Türklerin İslamiyet'ten önceki, adet, inanç ve hayat biçimleri hakkında bilgi veren zengin kaynaklardır

5 Bilim ve Sanat
Türkler 1 yılı 365 gün 6 saat olarak hesaplayarak, 12 Hayvanlı Türk Takvimini oluşturmuşlardır

(Türklerin gök bilim ile olan ilgilerinin açık bir kanıtıdır

)
Uygurlar tahta harflerden matbaayı ve pamuktan kâğıdı yapmışlardır

Madencilikte özellikle de demircilikte ileri gitmişlerdir

(Kazakistan'ın başkenti Alma Ata yakınlarında bir kurgandan çıkarılan "Altın Adam Heykeli" Türk maden sanatının ne kadar geliştiğini gösterir)

Eşya ve binalarda hayvan üslûbu denilen, hayvan figürlerini kullanmışlardır

Halı, Türklerin Dünya medeniyetine bir katkısıdır

(Altaylarda Pazırık Kurganı'nda bulunan halı dünyanın en eski halısıdır

)
D Türk Kültürünün Çevre Kültürlerle İlişkileri
1 Türklerin Çin Kültürüne Katkıları
Askerlik alanında
Devlet Teşkilatında
At kültüründe(Atı evcilleştirmede)
Gök Tanrı inancıyla

Çinlileri etkilemişlerdir

2 Çinlilerin Türkleri Etkilediği Alanlar
Tarım
Yerleşik hayat
Felsefe (Taoizm, Konfiçyüs ve Budizm)
Giyim konularında Çinliler Türkleri etkilemişlerdir

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

3 Türklerin Moğol Kültürüne Katkıları
Askerlik alanında,
Devlet teşkilatında,
Dil ve alfabede,
Kımız yapmayı öğrettiler,
Türk töresi ve geleneklerinden,
Göktanrı diniyle Türkler, Moğolları etkilediler

1 Türk-Çin İlişkileri
A- Çin'e Karşı Türk Politikası
1- Savaş Sorunu
Hun, Göktürk ve Uygurlar döneminde Çin'e sayısız saldırı düzenlenmiştir

Bunun temel sebebi Orta Asya'nın zor yaşam koşulları içinde kaynakların azalması ya da bitmesidir

Seferlerde çoğunlukla başarıya ulaşılmış, Türkler, Çin’den alacaklarını aldıktan sonra çekilip gitmişlerdir

Bunun temel sebebi Çin'in yerleşik kültürü içerisinde eriyip yok olma korkusudur

Güçlü Kağanlar, zaferlerden sonra yaptıkları anlaşmalarla Çin'i vergiye bağlamayı tercih etmişlerdir

2- Çin'e Askeri Yardım Sorunu
Çin'in karışıklıkları, feodal beylerin çekişmeleri, zaman zaman Çin İmparatorlarının Türklerden yardım istemelerine yol açmıştır

Türkler çoğu zaman Çin'e askeri yardımda bulunmuşlardır

Bunun temel sebebi yardım karşılığı alınan kumaş ya da gelirlerdir

3- Ticari İlişkiler Sorunu
Tarihimizde ilk olarak Hunlarla - Çinliler arasında ticari ilişkiler kurulmuştur

Bu ticari ilişkiler, Göktürk ve Uygurlar zamanında da devam etmiştir

Özellikle Uygurlar döneminde gelişmiştir

At ve İpek ticareti başta gelmektedir

İpek yolu'nun sağladığı ekonomik kazanç, iki tarafın da burayı ele geçirme mücadelesi yapmasına yol açmıştır

B- Türklere Karşı Çin Politikası
Çin Türk akınlarını durdurabilmek için ünlü Çin seddini yapmış, ancak akınları durdurmayı başaramamıştır

Bozkırlarda Türkler'e karşı savaşmayı tercih etmemiştir

Daha çok diplomatik yollarla Türkleri zayıf düşürme, bölme, parçalama politikası izlediler

Orta Asya'da kurulan imparatorlukların boylar ve budunlar arasındaki bağlarının zayıf olduğunu görmüşler ve bunları birbirlerine karşı kışkırtmışlardır

Tiginler'in (Prensler) arasını açma politikası izlediler

Çinli prenseslerin, Türklerle evlenmeleri yoluyla Orta Asya'ya çok sayıda casusu sokmuşlar ve bunların raporları doğrultusunda boy ve budunları birbirine düşürmüşlerdir

Türk boylarını kendi topraklarına açarak, onları kültürel olarak eritme politikası izlemiştir

(Çinlileştirme Politikası)

Ağır süvari birlikleri yerine zamanla Türkler gibi hafif süvari birlikleri oluşturmuşlar ve yağma seferleri düzenlemişlerdir

"Çinlilerin sözleri tatlı, ipek kumaşları yumuşaktır, tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak budunu kendilerine yaklaştırırlar

Sonrada içlerine girer, kötülüklerini yaparlar

Çinliler, kendilerinden olmayan bilgeli kişileri, kendilerinden olmayan alp kişileri yaşatmazlar

Yanılıp onlara inananlar, kendi soylarına en yakınlarına ve budununa yararlı olmaktan çıkarlar

Çinlilerin tatlı sözlerine, yumuşak ipek kumaşlarına aldanan pek çok Türk yok oldu

Türk budunu sen çoğu kez hep böyle aldanıp öldün

"
Kültigin Yazıtı, Doğu Yönü,M

Ergin Orhun Abideleri , sa

13-14
"Çin milleti hilekar ve sahtekar olduğu için, aldatıcı olduğu için,küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti karşılıklı çekiştirttiği için, Türk milleti "ÎL" yaptığı ilini elden çıkarmış,k ağan yaptığı kağanını kaybedivermiş

"
Kültigin Yazıtı, Doğu Yönü, M

Ergin Orhun Abideleri, sa

5
2 Türk-Moğol İlişkileri
Türk-Moğol ilişkileri, Büyük Hun Devleti hükümdarı Mete Han zamanında başlar

Çin, Türkleri zayıflatmak için Moğollarla işbirliği yapmıştır

Moğollar Hunları daha batıya iterek, Moğolistan'ın doğusuna yerleştiler

Uygurlar zamanında Moğollarla ilişkiler daha çok gelişmiştir

Moğol İmparatorluğu'nun kuruluşunda ve büyümesinde Uygurların önemli ölçüde etkisi olmuştur

Türklerin, Moğollar üzerinde ticari ve kültürel etkileri devam etmiştir

Cengiz Han devrinde pek çok Uygur Türkü devlet kademesinde görev almış, Moğolların askeri, idari, ticari, dil ve yazı alanında etkilenmesine yol açmışlardır

Bazı Moğol boyları zamanla Türkleşmiş (Özbek ve Çağatay), Türk-Moğol devletleri oluşmuştur

3 Türk-Arap İlişkileri
Araplar, fetih hareketlerini doğuya doğru geliştirirken, Kafkaslar'ın kuzeyinde Hazarlar, Maveraünnehir ile Seyhun ötesinde ise Türgişler başta olmak üzere çeşitli Türk toplulukları ile karşı karşıya gelmişlerdir

Halife Ömer zamanında Arap orduları Horasan, Mavera-ünnehir ve Toharistan bölgelerinde Türkler ile karşılaştılar

Türk-Arap ilişkileri Emevilerin baskıcı politikaları ve Arap olmayan müslümanlara değer vermemeleri nedeni ile iyi olmadı

Göktürkler ve Türgişler Maveraünnehir bölgesinde Araplara karşı mücadele ettiler

Türkler, Emevilere karşı Abbasileri desteklediler

Abbasi döneminde Türk - Arap ilişkileri gelişmiştir

751 deki Araplarla-Çinliler arasında olan Talas Savaşı’nda Orta Asya'nın Çin egemenliğine girmesini istemeyen Türkler Arapların yanında yer alarak, savaşı kazanmalarını sağladılar

Özellikle ticari ilişkiler dolayısıyla Arap-Türk ilişkileri yeni bir boyut kazanmış, Karluk, Yağma, Çiğil Türkleri İslamiyet'i kabul etmişlerdir

10

yüzyıldan itibaren Oğuzlar İslamiyet'i kabul ettiler

Araplar, Türklerin özellikle savaşçılık gücünden yararlanmışlardır

Abbasiler döneminde bir ordugâh şehri olarak Samarra şehrini kurdular

Türkler, pek çok Müslüman devlette komutan ve yöneticilik yapmış, bazılarında zamanla yönetimi ele geçirmişlerdir

4 Türk-İran İlişkileri
Türk-İran ilişkileri Akhunlar zamanında başladı

Akhunlar Sasanilerle komşu olmuşlar ve sürekli savaşmışlardır

Göktürkler'in batıda Sasanilerle komşu olması üzerine İpek yolu denetimi için Göktürkler, Akhunlara karşı Sasanilerle işbirliği yaptılar

Bu işbirliği sonucu Akhun devleti yıkılmış ve toprakları paylaşılmıştır

Sasanilerin İpek yolu ticaretini engellemeleri üzerine, Göktürkler Bizansla işbirliği yapmışlar ve Sasanilerin zayıflama ve yıkılma sürecine girmelerine yol açmıştır

Sasanilerin yıkılmasından sonra, bölgeye doğudan çok sayıda Türk göçü olmuştur

İran yıllarca Büyük Selçuklu Devleti’nin yönetiminde kalmıştır

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

İslâm Tarihi ve Uygarlığı

A

İSLÂMİYET’İN DOĞUŞU SIRASINDA DÜNYANIN GENEL DURUMU
1 Asya
Siyasî Durum
Bizans İmparatorluğu (395-1453)
Kavimler göçü sonucu, Roma İmparatorluğu, bütünlüğünü koruyamayarak 395' te Batı ve Doğu olarak ikiye ayrılmış, Batı Roma İmparatorluğu 476 'da yıkılmıştır

Batı Roma'nın devamı kabul edilen Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu, Helenizm kültürünü benimsemiş, Ortodoks mezhebinden oldukları için de, Katolik Avrupa ile bağları zayıf olmuştur

İmparatorluk en güçlü devrini "Jüstinyen" hanedanı zamanında (518-610) yaşamıştır

Anadolu, Suriye, Filistin, Mısır, Kartaca, İspanya'nın bir bölümü, İtalya yarımadası, Dalmaçya kıyıları ve Tuna'ya kadar Balkan toprakları bu dönemde Bizans sınırları içinde idi

Bizans İmparatorluğu, Herakliyus hanedanı zamanında (610-717) doğuda Sasaniler, güneyde Müslüman Arap'larla, batı'da Türk Avarlarla mücadele ettiler

Bizans imparatorluğu, sınırları çok geniş alana yayıldığı için değişik uluslardan oluşmaktaydı

Toplumsal birliğin sağlanmasında en önemli unsur, Helenizm kültürü ile Hıristiyanlık dini idi

İmparatorlar ülkenin mutlak egemeniydi

Ortodoks Kilisesi bile imparatorluğun emri altında bulunuyordu

Bizans imparatorluğu'nda tahtın babadan oğula, kardeşten kardeşe geçmesi gibi düzenli bir sistem yoktu

Bu durum sürekli taht kavgalarına ve iç çatışmalara neden olmuştur

Bizans toplumu; soylular, din adamları, askerler ve köylüler olarak dört ana sınıftan oluşmuştur

Tarımın dışında en önemli etkinlik ticarettir

İpek ve Baharat yolları, önemli ticari kazançlar sağlamıştır

Sasaniler
İran'da kurulmuştur

Kurucuları Babek ve oğlu Ardeşir'dir

Başkentleri, Medain'dir

Sasanîler, ipek yolunun egemenliği için Akhunlara karşı Göktürklerle işbirliği yaptılar

Ancak ipek yolunu ele geçiren Göktürklerin Bizans'la ittifak yapmaları üzerine oldukça yıprandılar

Hz

Ömer döneminde Kadisiye (635) ve Nihavend (642) savaşlarını kaybeden Sasanîler yıkıldılar

Sasanî ekonomisi, büyük ölçüde savaş ve yağma düzenine dayanmıştır

Doğu ticaret yolları üzerinde bulunmaları ve Hint ticaret yolunu ele geçirmeleri de ekonomik yönden gelişmelerini sağlayan etkenlerdir

Göktürkler
552'de Bumin Kağan tarafından kurulan I

Göktürk Devleti, 581'de Çin'in siyasi oyunlarıyla Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış ve her ikisi de bir süre sonra Çin'in egemenliğini kabul etmiştir

Kutluk tarafından 681'de kurulan II

Göktürk devletine de Uygur-Basmil-Karluk Türkleri son verdiler

Göktürklerde ekonominin temeli hayvancılığa dayanmaktaydı

Uygun olan topraklarda tarım da yapılmıştır

Göçebe yaşam ağırlıklıdır

Hindistan
Hindistan, Asya'nın güneyinde büyük bir yarımadadır

Çeşitli kavimlerin istilasına uğradığı için Hindistan'da siyasî bir birlik kurulamamıştır

Kast sistemi; toplumsal, siyasî ve dinî düzenin temelini oluşturuyordu

Bu sistemde halk, sınıflara ayrılmıştı:
Brahmanlar; Din adamları
Kshatriyalar (Kşatriyalar) : Hükümdarlar, komutanlar ve askerler
Vaisyalar (Vaizyalar) : Sanatkârlar, tüccarlar ve çiftçiler
Sudralar: İşçiler
Paryalar: Ayrıca bu dört sınıfın dışında olan ve hiçbir hakka sahip olmayan sınıftır

Hindistan'da ilk kez Guptalar (320-550) siyasî birliği sağlamıştır

Gupta Devleti'nin varlığı Hunlar tarafından sona erdirilmiştir

Hindistan'da ekonominin temeli, tarım ve ticarete dayanırdı

Tarihî Baharat Yolu'nun Hindistan'dan başlayarak Akdeniz limanlarına ve oradan da Avrupa pazarlarına ulaşması bu ülkeyi zenginleştirdi

Hindistan'ın, Arabistan ve Çin ile canlı bir ticarî bağlantısı vardı

Çin
Çin'de feodal bir yapı bulunmaktadır

Yönetimde hanedanların egemenliği vardır

Egemen sınıf soylulardır

Çin'in tarihi yontma taş devrine kadar uzanmaktadır

İpek yolu, Türklerle Çinlileri karşı karşıya getirmiştir

Geniş ve verimli topraklarda tarım önemli etkinliktir

En önemli ekonomik kazancı İpek Yolu'ndan sağlamışlardır

Japonya
Japonya, Çin uygarlığının etkisinde kalmıştır

Güçlü bir merkezî yönetimin olmayışı, derebeylik sisteminin doğmasına neden olmuştur

İslâmiyet’in ortaya çıktığı 6

yüzyıl başlarında Japonya, bulunduğu bölgede siyasî ve ekonomik yönden gelişmemiş bir ülkedir

Japon ekonomisi tarıma ve özellikle de pirinç üretimine dayanırdı

Ayrıca balıkçılık da halkın önemli bir geçim kaynağını oluştururdu

Din ve İnanış
Bizans İmparatorluğu
Hıristiyanlığın Ortodoks mezhebinden olup, merkezleri İstanbul'du

Ortodoksların liderine "Patrik" denilir

Bizans, siyasi ve sosyal karmaşaların yanında, Ortodoks mezhebi, içindeki görüş ayrılıklarından dolayı dinî karmaşalar da yaşamaktaydı

Sasaniler
İran (Sasani) devletinde Zerdüştlük dini hâkimdi

Bu dine göre iyilik ve kötülük tanrısı olmak üzere iki tane tanrı vardı

İyilik tanrısı "Ahuramazda" (Hürmüz), kötülük tanrısı "Angramanyu" (Ehrimen) arasında sürekli bir mücadele vardır

İyilik yapanlar öldüklerinde ışık dünyasına, kötülük yapanlar karanlık dünyasına giderlerdi

Bunun için aydınlık ve ışığa değer vermişler, ateş'i kutsal kabul etmişlerdir

İyilik tanrısına destek olmak için sürekli olarak bir ateş yakılırdı

Bu ateşin yakıldığı yere ateşgede denirdi

Bundan dolayı Zerdüştler'e ateşe tapan anlamında Mecusi de denilmiştir

5

yy

da Mazdek tarafından Mazdekizm ortaya çıkarılmıştır

Mazdekizm, Zerdüşt öğretisine dayanır, toplumsal, siyâsî ve ahlâkî ilkeleri ön plana çıkarmıştır

Göktürkler
İslam öncesi Türklerde Gök-Tanrı inancı hâkimdi

Gök'ün onyedi, yerin altının ise yedi kattan oluştuğuna inanırlardı

Bu ikisinin arasında insanların yaşadığı yeryüzü bulunurdu

Gök-Tanrı inancı İslam dininin Allah inancı ile ortak özellikler taşıyordu

Bu ortak yön Türklerin İslam dinine girmelerini kolaylaştırmıştır

Bazı kutsal saydıkları yerlerde Tanrı'ya dua edip, kurban kesmişlerdir

Din görevlilerine Şaman, kam, baksı gibi ünvanlar vermişlerdir

Hindistan
Hindistan'da Hinduizm dini egemendi

Hinduizm’de en temel ve kutsal metinler Veda'lardır

Kast sistemini benimseyen Hinduizmde en üst mevkide Brahman denilen din adamları bulunurdu

Brahmanizm'e göre bir insanın, yaşamındaki iyi ve kötü hareketlerine göre ruhu rahat eder ya da sıkıntı çekerdi

Ruhun rahat etmesi için insanın aşırı isteklerinden vazgeçmesi ve yalnızlığa çekilmesi gerekir

Hinduizm'in katı kast sistemine ve Brahman sınıfının otoritesine bir tepki olarak Budizm doğmuştur

Felsefi bir düşünce olan Budizm; Çin'de, Tibet'te ve Japonya'da yayılmıştır

Budizm'in kurucusu Budha'dır

Buda'ya göre; iyilik yapılmalı, kötülükten kaçınılmalı dünya nimetlerine istek duyulmamalıdır

Bunları yapan insan sonsun huzura kavuşur ve "Nirvana" ya ulaşır

Nirvana'ya ulaşmak; dünyevî isteklerden kin, nefret ve tutkulardan uzaklaşmaktır

Budizm'de tanrı kavramı yoktur

Bu inanışın din ile ilgili törenleri kaldırarak yerine ahlakî görevler koyması Brahmanların etkisini azaltmıştır

Sınıf farklılıklarını ortadan kaldırarak herkesi Nirvana'ya çağırması da kast örgütünü temelden sarsmıştır

Budizm'in temelinde, iyilik duygusunun yanı sıra yardım, sevgi, doğruluk, dürüstlük gibi ilkeler vardır

Çin
İslamiyet'in doğuşu sırasında Çin'de Taoizm, Konfüçyizm ve Budizm yaygın olan dinlerdir

Tao dini, Lao-Tzu (Lav Dzı) adındaki bir filozof ve din adamı tarafından ortaya atılan düşüncelerden doğmuştur

Lau-Tzu'ya göre, "evren bir yaratıcının eseridir; o da Tao'dur

" Tao, evrenin "yolu, düzeni, yasası" anlamına da gelir

İnsanın somutlaştırdığı ya da yaşama geçirdiği bilgelik yolu da Tao'ya yönelmekle olur

Tao'nun yoluna yönelen bilge kişi onunla birlik ve uyum içinde olmak durumundadır

Konfüçyüs, Çin'de yetişen filozof ve din adamlarından biridir

Çin'in karışıklık içinde bulunduğu bir dönemde, yeni bir ahlakî düşünce ortaya atarak kötülükleri önlemeye çalışmıştır, Ortaya koyduğu siyasî, toplumsal ve ahlakî düşünceler, Çin uygarlığının gelişmesinde önemli rol oynamıştır

İnsanların eşitliğine inanan Konfüçyüs'e göre devlet yönetimi ile ahlak özdeşleşmelidir

Devlet ahlak kurallarına uyularak yönetilirse amacını gerçekleştirebilir

Kişiler erdemli olmak ve dürüst yaşamak zorundadırlar

Ancak bu yolla huzura ve mutluluğa ulaşılır

Hindistan'da ortaya çıkan Budizm, 6

yüzyıldan itibaren Çin'de yayılmaya başlamış ve bu ülkenin dinsel yaşamında etkili olmuştur

Japonya
Çin ile ilişkileri sonucunda Japonya'da Taoizm, Konfüç-yizm ve Budizm benimsenmiştir

Japonların ulusal dinleri, "Tanrıların Yolu" anlamına gelen Şintoizm’di

Şintoizm; ulusal, çok tanrılı ve diğer dinlere tepki göstermeyen bir dindir

Doğa güçlerine ve ruhlara tapınma inancı, bu dinin en belirgin özelliğidir

2 Avrupa
a Siyâsî Durum
Kavimler göçü sonrası Avrupa'da krallıklar güçlerini kaybettiler

Soyluların güç kazanmalarıyla birlikte tüm ortaçağ boyunca Avrupa'da etkili olacak olan siyasi yönetim biçimi "Feodalite (Derebeylik)" ortaya çıktı

Toplumsal eşitsizlik üzerine kurulan bu düzen içinde halk, farklı toplumsal sınıflara ayrılmıştır:
Soylular (Senyörler): Soylular, oturdukları toprakların sahibiydiler

Her türlü hakka sahip olan ve şatolarda oturan soylular, yönetim ve askerlik işleri ile ilgilenirlerdi

Soyluluk babadan oğula geçerdi

Soyluların en üstünde senyör denilen derebeyler yer alırdı

Senyörlerin en büyüğü kral idi

Bundan sonra sırasıyla dük, kont, baron ve şövalyeler gelirdi

Rahipler; Rahipler, kiliselerin sahip olduğu toprakların geliriyle rahat bir yaşam sürerlerdi

Dinin toplum üzerindeki etkilerinden dolayı halk üzerinde söz sahibi idiler

Burjuvalar: Ticaret ve sanatla uğraşırlardı

Bağlı bulundukları derebeylerine vergi verirlerdi

Köylüler: Bunlar ikiye ayrılırlardı:
a Özgür Köylüler: Üzerinde yaşadıkları toprakları, istedikleri gibi ekip biçme hakkına sahip olup bağlı oldukları soyluya, vergi vermek zorundaydılar

Ayrıca topraklarını satabilme, çocuklarına bırakma hakları vardı

b Serfler (Köle Köylüler); Hiçbir hakka sahip değildiler

Soyluların malı sayılırlardı

Toprakla birlikte alınır ve satılırlardı

Orta Çağ boyunca Avrupa'da zenginlik kaynağı topraktı

Bu nedenle geri, kapalı bir ekonomik yapı görülür

b Din ve İnanış
Bizans Hıristiyanlığın Ortodoks mezhebini benimsemişti

Ortodoksların dini liderine Patrik denirdi

Patrik, İstanbul da otururdu

Hıristiyanlığın diğer büyük mezhebi Katolik mezhebidir

Dini liderlerine Papa denirdi

Papa, Roma şehrinde otururdu

Papaların çok büyük bir etkinliği vardı

Bazen krallardan bile fazla itibar görürlerdi

Çünkü Papa'nın Aforoz, Enterdİ ve Endülüjans adı verilen yetkileri vardı

Aforoz: Bir kişinin Hıristiyanlık dininden çıkarılmasıdır

Enterdİ: Bir ülkenin Papa tarafından bütün bir halde cezalandırılması

Endülüjans: Hıristiyanların günahlarından kurtulmak için Papa'dan aldıkları günahtan kurtulma, af kâğıtlarıdır

Bu kâğıtlar Papa tarafından yüksek paralar karşılığı satılırdı

3 Afrika
6

ve 7 yüzyıllarda Afrika kıtasının tamamı bilinmiyordu

Kuzey Afrika kıyılarıyla, Doğu Afrika kıyıları bilinmekteydi

İslamiyet'in doğuşu sırasında Kuzey Afrika, Bizans'a bağlı ve Hıristiyanlığın etkisi altında bulunmaktaydı

Habeşistan'da Aksum Devleti bulunmaktaydı

Aksum Devleti, önceleri putperestti

İmparator Ezana döneminde Hıristiyanlığı kabul etmişlerdir

İslâmiyet'in ilk yıllarında bir grup Müslüman, Mekkelilerin baskısı üzerine Habeşistan'a göç etmiştir

B İSLÂMİYET'İN DOĞUŞU VE YAYILIŞI
1 İslâmiyet'ten Önce Arap Yarımadası
a Siyâsî Durum
Arabistan Asya kıtasının güney-batı ucunda yer alan büyük bir yarımadadır

Genellikle çöllerle kaplı bir alandır

Arapların kökeni Sami ırkından gelmektedir

Samîler, Arap Yarımadası'nda yaşamışlar, zamanla buradan dağılarak İlk Çağdan bu yana Mezopotamya, Suriye, Filistin bölgelerinde etkin rol oynamışlardır

Arabistan'da İslamiyet'ten önce kurulan devletlerin başlıcaları şunlardır:

1 Güney Arabistan Devletleri
A Main Devleti (MÖ 1200 - 650): Yemen'de kurulan üç büyük devletten biridir

Başkenti, Main kentidir

B Saba Devleti (MÖ 950 - 115): Main Devleti'nin yıkılışından sonra Yemen'e, Sabalılar egemen olmuşlardır

Başkentleri Ma'rib kentidir

C Himyerî Devleti (MÖ 115 - MS 525): Saba Devleti'nin yıkılışı ile güç kazandılar

2 Kuzey Arabistan Devletleri:
A Nabatîler : Nabatîler, Arabistan'ın kuzeybatısında M

Ö

4

yy

da kurulmuştur

Başkenti Petra kentidir
B Gassaniler : Yemen kökenli olup, Suriye'ye yerleşmişler ve Hıristiyanlaşmışlardır

Başkentleri Şam'dır

C Hire Arap Krallığı : Yemen kökenli olup, Irak'taki Hire kenti çevresine yerleşmişlerdir

Bu devletler ekonomik kaynaklarının yetersizliğinden dolayı kuvvetli bir devlet olamamışlardır

b Din ve İnanış
İslamiyet'ten önce, Arapların büyük çoğunluğu puta tapıcıydı

Her kabilenin kendine özgü putu bulunurdu

Kâbe, Araplarca kutsal sayılırdı

Burada Arap kabilelerinin putları bulunurdu

En önemli putları "Hübel-Lat-Menat-Uzza"dır

Araplar putları ziyaret için Kâbe’ye gelirler ve kurban keserlerdi

Ziyaret zamanlarında kabileler arası çatışmalar yapılmazdı

Bu nedenle bu zamana "Haram Ayları" denilmiştir

Puta tapıcılık yanında, Mecusilik (Zerdüştlük), Musevilik, Hristiyanlık gibi dinler de yaygındı

Ayrıca Hz

İbrahim'in dinine inananlar da vardı

Bunlara " Hanif " denilmiştir

c Sosyal ve Ekonomik Hayat
Arapların genel olarak yaşam biçimleri göçebe ve yerleşik olaraktı

Toplumsal yaşam kabile örgütlemesine dayanmıştır

Her Arap kabilesinin şeyh ya da seyyid denilen reisi vardır

Göçebe yaşam süren Araplara bedevi denilirdi

Erkeğin egemen olduğu bir aile yapısı vardır

Çok eşli evlilikler yaygındı

Kadınların miras hakkı yoktu

Kabileler arasında rekabet ve kan davaları yaygındı

Çöl yaşamının zorluğu, su kaynaklarının azlığı, yiyecek sıkıntısı bu rekabet ve kavgaların sebepleridir

Hicaz bölgesinin en önemli ticaret merkezleri Mekke, Medine ve Taif'ti

Mekkeliler daha çok ticaretle, Medineliler ise daha çok tarımla uğraşmışlardır

Göçebelerin en önemli geçim kaynağı hayvancılık, yerleşiklerin ise tarım ve ticaret olmuştur

Başlıca ekonomik faaliyetler kervancılık, tarım, keçi, at ve deve yetiştiriciliğiydi

Kervancılık Arabistan'ın güneyine gelen İpek ve Baharat Yollarına bağlı olarak gelişmiştir

Basra ve Yemen limanlarına gelen mallar yarımadanın kıyılarını takip eden ve kuzeye ulaşan yollarla Suriye ve Mısır limanlarına götürülmüştür

Mekke şehri Kızıldeniz kıyısındaki Hicaz bölgesinde bulunmaktaydı

Mekke şehir devletinde idari ve ticari yapılar, Kureyş soylularının elindeydi

Bir aristokrasi kuran Kureyş soyluları ticarete ve köleciliğe dayanan politikalara önem verdiler

ç Dil ve Edebiyat
Araplar arasında iki tür yazı vardı

Himyeri ve Nebatlılara ait olan yazılardan, bugünkü Arap Alfabesinin kökeni Nebatlılara ait olanıdır

İslamiyet öncesi Araplar arasında hitabet ve şiir sanatları gelişmişti

Kâbe’yi ziyaret zamanlarında şairler yazmış oldukları şiirleri Suk-u’l Ukaz panayırında okurlardı

Düzenlenen şiir yarışmalarında kazanan eserler, Kâ-be’nin duvarlarına asılırdı

Bunlara Muallakat-ı Seb'a (Yedi Askı) denilirdi

En önemli şairleri İmr –ü’l-Kays’tı

HzMuhammed Dönemi
Hz

Muhammed, 571 yılında Mekke’de doğdu

Babası Abdullah o doğmadan iki ay kadar önce vefat etmişti

Annesi Amine’dir

Önce dedesi Abdülmuttalip, o ölünce amcası Ebu Talip’le yaşadı

Hz

Muhammed, gençliğinde dürüstlüğünden dolayı Emin olarak adlandırıldı

Çobanlık, ardından amcası Ebu Talip’le ticaret yaptı

Yoksullara yardım eden Hılfü’l Fudul adlı yardım kuruluşunda görev aldı

Kâbe’nin tamiri sırasında Araplar arasında sorun olan Hacerü’l Esved taşının yerleştirilmesi konusunda Kâbe Hakemliği yaptı

25 yaşında iken 40 yaşında olan Hz

Hatice evlendi

610 yılında Hira mağarasında peygamberlikle görevlendirildi

İlk olarak; eşi Hatice, evlatlığı Zeyd, amcasının oğlu Ali ve dostu Ebu Bekir onun peygambeliğine inandılar

Kureyş soyluları ticarete, tefeciliğe ve köleciliğe dayanan bir düzen kurmuşlardır

Hz

Muhammed eşitliğe dayanan İslamiyeti tanıtmaya başladığında Kureyşliler büyük tepki gösterdiler

Çünkü bu yeni din Kureyş soylularının egemenliğini sona erdirecekti

Putperest Mekkeliler Müslümanlara baskılarını arttırınca, Müslümanlardan bir grup Hristiyan Habeş Krallığı'na sığınmak zorunda kaldılar

Hicret (622)
Putperestler Hz

Muhammed'i öldürerek islamiyeti tamamen kaldırmak istediler

Bunun üzerine Hz

Muhammed Medine’ye göç etti

Hz

Muhammed'in Medine'yi seçmesinin nedeni Medinelilerin "Akabe Biatları" denilen olaylarla İslamiyeti benimsemeleri ve Hz

Muhammed'i Medine"ye davet etmeleridir

Hz

Muhammed adalet, yönetim, ekonomi, askerlik konularıyla ilgili yasalar hazırladı

Ayrıca yahudilerle ilgili ilişkileri düzenleyen anlaşmalar yaptı

Bu çalışmalarıyla İslam tarihinde "Medine Sözleşmesi" denilen bir belge ortaya çıktı

Böylece Hz

Muhammed islam Devleti’nin ilk temellerini atmış oldu

Hz Muhammed'in Savaşları ve Seferleri
Bedir Savaşı (624)
Nedenleri:
Mekke'den Medine'ye göç etmek zorunda bıraktırılan Müslümanların mallarına putperestlerin el koyması,
Hz

Muhammed'in bir Mekke kervanına el koyarak Mekkelileri ekonomik yönden zayıflatmak istemesi

Müslümanlar Mekke'ye giden bir Kureyş kervanına el koydular

Çıkan savaşta Mekkelileri yenilgiye uğrattılar

Müslümanlar ilk zaferlerini kazandılar

Ganimetlerin 1/5'i hazineye ayrıldı

Diğerleri askerler arasıda paylaştırıldı

Bu uygulama sonraki İslam devletleri tarafından da benimsendi

Uhud Savaşı (625):
Nedenleri:
Mekkeli putperestlerin Bedir yenilgisine karşı Müslümanların Medine yakınlarındaki tarım alanlarını tahrip etmeleri

Hz

Muhammedin, Mekkelilerin yaptığı zarara karşılık bir Mekke kervanının alınmasını kararlaştırması

Müslümanlar bir Mekke kervanını ele geçirdiler

Ancak müslümanların ganimet elde etmek için savaş disiplinini bozmaları yenilmelerine neden olmuştur

Hendek Savaşı (627)
Nedeni: Mekkeli putperestlerin Müslümanlara kesin bir darbe vurmak istemeleri

Müslümanlar başarılı bir savunma savaşı yaptılar

Putperestler bir daha saldırıya geçmediler

Müslümanlar taarruz, Mekkeliler ise savunma konumuna geçtiler

Hudeybiye Anlaşması (628):
Hz

Muhammed Müslümanlar için namaz yönü olarak seçilen Kâbeyi ziyaret kararı aldı

Putperestler savaş hazırlığına girişti

Hz

Muhammed, amaçlarının savaş değil barış olduğunu bildirdi

Bunun üzerine anlaşma yapıldı

Buna göre;
Müslümanlar ertesi yıl Mekkeyi (Kâbeyi) ziyaret edebilecek

Mekkede İslâmiyeti seçenler Medineye alınmayacak

Taraflar on yıl savaşmayacak

Yukarıdaki anlaşma şartları görünüşte Müslümanların aleyhinde olmuştur

Ancak giderek sonuçta Müslümanların lehine olmuştur

Çünkü müslümanların Mekkede sayısı artmıştır

Antlaşmanın Önemi
Anlaşmanın imzalanmasıyla putperestler Müslümanları resmen tanımış oldular

Mekkede Müslümanlar için bir huzur ortamı oluşmaya başlamıştır

Hayber Savaşı (629):
Nedenleri:
Uhud Savaşı’ndan sonra Medine'deki Yahudilerin putperestleri kışkırtmaları ve Müslümanların tepkileri üzerine Yahudilerin Haybere göç etmeleri

Yahudilerin İslâm dinine karşı olmaları

Hz

Muhammedin katıldığı bu seferde Müslümanlar Hayber kalesi ve çevresini aldı

Suriye–Şam ticaret yolu üzerindeki bu kalenin alınması müslümanlara ticari gelir sağladı

Yahudilerin muhalefeti bastırıldı

Mu'te Savaşı (629):
Hz

Muhammed, kendi dönemindeki hükümdarlara İslâmiyeti tanımaları için elçiler göndermişti

Bu sırada Gassanilere gönderilen elçi öldürüldü

Bu nedenle, sefer düzenlendi

Hz

Muhammed bu sefere katılmadı

Yapılan çatışmalarda Müslümanlar yenildi

Mekkenin Fethi (630)
Nedeni: Mekkeli putperestlerin Hudeybiye anlaşmasını bozmalarıdır

Müslümanlar büyük bir direnişle karşılaşmadan Mekke'yi fethettiler

Kâbedeki putlar kırıldı

Böylece İslâmiyet Hicaz'a yerleşti

Bu durum İslâmiyetin Arap Yarımadasındaki yayılışını hızlandırdı

Huneyn Savaşı (630)
Nedeni: Mekkenin fethi üzerine bazı Mekkeli putperestler ile Hicazdaki diğer putperestlerin ordu kurmasıdır

Müslümanlar putperest ordusunu yenilgiye uğrattı

Taif Kuşatması (630)
Nedeni: Taiflilerin islâm dinine büyük tepki göstermesi

Hz

Muhammedin katıldığı seferde Taif şehri kuşatıldı, ancak alınamadı

Taifliler İslamiyete tepki göstermeyeceklerini belirtince kuşatma kaldırılmıştır

Böylece putperestlerin Hicaz'daki son direnişleri de kırıldı

Tebük Seferi (631)
Nedeni: Bizans Kralının İslâmiyetin yayılmasını önlemek amacıyla sefer düzenlediği haberinin gelmesi

Arabistanın kuzeyindeki Tebük'e gelindiğinde haberin doğru olmadığı anlaşılmıştır

Bu sefer sonunda İslâmiyet, Arabistanın kuzeyine tanıtılmaya başlandı

Hz Muhammedin Veda Hutbesi ve Vefatı (632):
Hz

Muhammed veda haccı olarak nitelenen Mekke'yi son ziyaretinde verdiği hutbede bütün müslümanların kardeş olduğunu, ırk ayrımına gerek olmadığını, kadınlara ve çocuklara değer verilmesi gerektiğini bildirmiştir

Dört Halife Dönemi
Bu dönem İslâm tarihinde Cumhuriyet devri olarak tanımlanır

Bunun nedeni halifelerin önde gelen Müslümanlar arasında yapılan görüşmeler sonunda seçilmesidir

Halifelik devlet başkanlığı idi

Bu makam Hz

Muhammedin Araplar arasında siyasi birliği sağlamasıyla ortaya çıkmıştır

Ancak ölümüyle bu makam boşalmıştır

Hz Ebubekir Dönemi (632–634):
Yalancı peygamberler ortadan kaldırıldı

Dinden dönüşler engellendi

Kur'an kez kitap haline getirildi

Yoksullara yardım etmek amacıyla zekât vergisi toplanmaya başladı

Hz

Muhammedin kararlaştırdığı, Bizans’a yönelik olan Suriye seferine başlandı

Bu seferde Ecnadeyn Savaşı çıktı

Savaş sürerken Hz

Ebubekir vefat etti

Hz

Ebubekir ölmeden önce Ömer'in halife olmasını vasiyet etmişti

Hz Ömer Dönemi (634–644)
Suriye'de Bizans’la yapılan Ecnadeyn Savaşı kazanıldı

(634)
Bizans’a karşı sürdürülen Yermük Savaşı kazanıldı (636)

Bunun sonunda Suriye müslümanların eline geçti

Kudüs fethedildi

Daha sonra Filistin ve Mısır alındı

Böylece Kuzey Afrika'nın fethine başlandı

İran'daki Sasani Devletine karşı yürütülen Köprü Savaşı’nın kaybedilmesinden sonra (634), Müslümanlar Sasanilere karşı yaptıkları Kadisiye (635), Celula (637), ve Nihavend Savaşlarını kazandı (642)

Sasani devleti yıkıldı ve İran fethedildi

Hz

Muhammedin kurduğu devlet imparatorluğa dönüştü

Bu imparatorluğu kolay yönetmek için "Amillik" denilen vilayetler oluşturuldu

İlk kez kadılık teşkilatları kuruldu

Maliye ve askerlik konularıyla ilgili ilk divanlar kuruldu

Askerlerin ve diğer görevlilerin ihtiyaçlarını karşılamak için "ikta" denilen timar sistemi kuruldu

Sasani ve Bizans paralarına karşı "dirhem" adı verilen ilk gümüş para bastırıldı (640)

Hicri takvim oluşturuldu

Sınırlarda ordugâhlar kuruldu

Buralara sonradan askerlerin aileleri de yerleştirildi

Amaç İslâmiyetin kalıcılığını sağlamaktı

Böylece ordular ilk defa düzenli hale getirildi

Hz

Ömer, vergi konusunda anlaşamadığı bir İranlının yaptığı suikasetle öldü

Ölmeden önce halifeyi seçecek kurulu oluşturdu

Hz Osman Dönemi (644–656)
İlk islâm donanması kuruldu

Bizans’la yapılan ilk deniz savaşı kazanıldı

Kıbrıs vergiye bağlandı

Bizans'a ait Tunus fethedildi

Kuran çoğaltılarak önemli İslâm kentlerine gönderildi

Hz

Osman kendi yakınları olan Emevileri devletin önemli makamlarına atadı

Bu durum Mısır'da ve Irak'ta isyanlara neden oldu

Bu durum, Hz

Muhammedin ailesi tarafından da tepkiyle karşılandı

Hz

Osman, Mısırlı suikastçilerin saldırısıyla öldü

Hz Ali Dönemi (656–661)
Hz

Ali, halife seçilince Emevi ailesi ile Hz

Muhammed'in son eşi Ayşe, muhalefet başlattılar

Emevilerin amacı, elinde bulundurdukları önemli makamları kaybetmemekti

Ayşenin muhlefeti ise kişisel nedenlere dayanıyordu

Hz

Ali, Hz

Ayşe’nin muhalefetini Cemel Vak’ası (Deve Olayı) denilen savaşla bastırdı (656)

Hz

Ali, Emevilerin başlattığı muhalefetin lideri olan Şam Valisi Muaviye üzerine sefer düzenledi

Sıffin Savaşı çıktı (657)

Muaviye orduları zor duruma düştü

Savaş bitirilmeden Hakemler Olayına gidildi

Bu olayda hile yapılarak Hz

Ali'nin halifeliği Muaviye'ye verilmeye çalışıldı

Bunun sonrasında İslâmda ilk resmi ayrılıklar başladı

Ortaya çıkan siyasi gruplar şunlardır:
- Şiiler: Hz

Ali taraftarı olanlardır

- Emeviler: Muaviye taraftarı olanlardır

- Hariciler: Her ikisini de istemeyenler

Hz

Ali, halifeliği almak isteyen Haricilere karşı düzenlediği sefer sonunda Nehrevan Savaşı çıktı

Hariciler bu savaşta yenilgiye uğratıldı (659)

Hariciler, Hz

Ali’yi ve Muaviyeyi öldürmek için suikastçi-ler görevlendirdiler

Hz

Ali, suikast sonucu öldü

Muaviye suikasttan kurtuldu

Küfe'deki Müslümanlar Hz

Ali’nin oğlu Hasanı halife seçtiler

Hz

Hasanın halifeliğini Muaviye tanımadı

Savaş hazırlığına girişti

Hz

Hasan, İslâm’da birliğin bozulmaması ve siyasal ayrılıkların sona ermesine önem verdi

Bu nedenle savaşçı politika izlemedi

Hz

Hasan, Halifeliği, daha sonra Hz

Hüseyin’e devretmesi şartıyla Muaviye'ye verdi

Böylece Dört Halife Dönemi bitti, Emeviler Dönemi başladı

Emeviler Dönemi (661–750)
İç çatışmaların durmasıyla birlikte dışa dönük politikalara önem verildi

Fetih hareketleri başladı

Halife Muaviye zamanında İstanbul iki kez kuşatıldı

Halife Muaviye zamaında Maveraünnehir bölgesi fethedildi

Halife Muaviye oğlu Yezid’i halife yaptı

Hz

Ali'nin oğlu Hz

Hüseyin, Yezidin halifeliğine karşı çıktı

Bunun sonunda Kerbelâ Olayı oldu

(681)

Bu olayda Hz

Muhammed'in torunları öldürüldü

Bu olay İslamdaki siyasal çatışmaları daha da hızlandırdı

Emevi Devleti’nin en güçlü olduğu dönem halife Velid zamanıdır

İslam orduları, Batı Türkistan'da Türklerin yaşadığı Buhara, Semerkant, Taşkent gibi yerleri fethettiler

Halife Velid zamanında İslâm orduları Tarık Bin Ziyad komutasında İspanya'ya geçtiler

Buradaki Vizigot krallığını yıktılar (711)

Müslümanlar buraya Endülüs adını verdiler

Halife Velid'den sonra başarılı kişiler iktidarda görülmedi, devlet zayıflamaya başladı

Bu sırada Emevi orduları Fransa'yı almak için Franklarla Puvatya Savaşı’nı yaptılar

(732) Emevi orduları yenilgiiye uğradı

Bu durum Emevilerin Avrupadaki ilerleyişinin durmasına neden oldu

Emeviler Orta Asya'yı almak istediler

Başlatılan akınları Türgiş Devleti engelledi

Bu dönemde devlet, yıkılış sürecine girmeye başladı

Emevilerin Yıkılış Nedenleri
Emevi hanedanındaki taht kavgaları

Şiilerin isyanları

Arap olmayan Müslümanlardan ağır vergiler almaları ve onlara mevali (yarı köle) uygulamasında bulunmaları

Kerbelâ olayı nedeniyle geniş bir muhalefetle karşılaşmaları

Hz

Muhammedin yakını olan Abbasoğullarının gizli faaliyetlerde bulunmaları

Horasanda Ebu Müslüm, büyük bir muhalefet başlattı

Kurduğu orduyla Emevilerin başkenti Şam'ı aldı ve Emevi Devleti’ne son verdi

Abbasiler Dönemi (750–1258)
Abbasi hükümdarları Emevi hanedanından olanları öldürttüler

Amaçları kendi iktidarlarını kuvvetlendirmekti

Bu sırada İspanya'ya kaçan Emevi prenslerinden Abdurrahman Endülüs Emevi Devleti’ni kurdu

Bağdat kuruldu ve başkent yapıldı

Batı Türkistan'da Çin baskısına giren Türklere yardım gönderildi

Yapılan Talas Savaşı’nda, Çin yenilgiye uğratıldı (751)

Horasan'da Ebu Müslüm'ün serbest hareket etmesi Abbasi yönetimince, Merkezi otoriteye aykırı bulundu

Bunun sonunda Ebu Müslüm öldürtüldü

Tepki olarak çıkan isyanlar bastırıldı

Devletin en güçlü olduğu dönem Harun Reşid ve oğulları zamanıdır

Harun Reşit, Bizans sınır bölgesinde (Tarsustan Kars'a kadar uzanan bölge) Avasım illeri kuruldu

Buralara askerler yerleştirildi

Temel amaç Bizans'ı yıkmak ve İslâmiyeti yaymaktı

Harun Reşit, halife olduklarını iddia eden Endülüs Emevi hükümdarlarına karşı Ortaçağ Avrupasının en güçlü devleti olan Franklar ile ittifak kurdu

Bu ittifak Endülüs Emevi Devleti’ni sarstı

Halife Mutasım zamanında Türk askerler için Samerra şehri kuruldu

Bunun nedeni askerlerin Araplarla siyasi çatışmalara girmelerini engellemekti

Mutasım'dan sonra iktidarda başarılı hükümdarlar görülmedi

Merkezi otorite zayıfladı

Bunun sonucunda Abbasi topraklarında yeni devletler kuruldu

Bu devletler görünürde Abbasi halifelerine bağlıydılar

Gerçekte ise bağımsız hareket etmişlerdir

Bu devletler şunlardır:
Mısır'da: Tulunoğulları, ihşitoğulları (Akşitler), Eyyubiler, Memlükler
İran'da: Büveyhoğulları, Saffariler

Tunus'ta: Fatimiler
Maveraünnehirde: Samanoğulları

Fatimiler, Abbasilerden halifeliği almak için İran'daki Büveyhoğullarıyla ittifak yaptı

Bunun üzerine Abbasi halifesi Selçuklu Sultanı Tuğrul Beyden yardım istedi

Tuğrul Bey Büveyhoğulları devletine son verdi ve halifeyi himayesine aldı

Bu süreçte İslam ordusundaki Türk kökenli komutanlar Emir–ül ümeralık denilen başkomutanlık makamını ele geçirerek halifeleri baskılarına aldılar

Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasından sonra Abbasiler korumasız kaldılar

Bu dönemde Moğol (İlhanlı) hükümdarı Hülagü Han, Bağdat'ı aldı ve Abbasi Devletine son verdi (1258)

Halife ve yakınları öldürüldü

Mısır'da bulunan Memlük Sultanı Baybars halifenin akrabalarından birini halife yaparak hilafet makamını yeniden oluşturdu

Baybars'ın amacı halifenin dinî kimliğinden yararlanıp İslâm ülkelerindeki gücünü arttırmaktı

Endülüs Emevi Devleti
Abbasi Devleti’nin kurulduğu dönemde İspanya'ya kaçan Emevi prenslerinden Abdurrahman tarafından Kurtuba'da kurulmuştur

Kurtuba şehri tıpkı Bağdat gibi bilim ve kültür merkezi haline getirildi

Buradaki medreselere Avrupanın değişik yerlerinden öğrenciler geldi

Endülüs Emevi hükümdarları kendilerini halife ilân ettiler

Abbasi halifeleri buna karşı çıktı

Bu devleti yıkmak için Franklarla işbirliği yaptılar

Endülüs Emevi hükümdarları Frankların saldırısını etkisiz hale getirdiler

Taht kavgalarıyla Endülüs Emevi Devleti parçalandı

Tavaifi Mülük denilen beylikler ortaya çıktı

Bu beylikler İspanyanın kuzeyindeki krallıkların haçlı saldırılarıyla yıkılmaya başladı

Bu beyliklerden biri olan Gırnata İslâm hükümeti varlığını koruyabilmiştir

Gırnata İslâm Hükümeti
(Ben-i Ahmer Devleti)
Ben-i Ahmer Devleti, (Gırnata İslam Hükümeti) İspan-ya'nın güneyinde yer almıştır

Askeri yönden güçlü değildi

Ancak İslâm bilim ve sanatını Ortaçağ Avrupasında yaşatmıştır

İspanya’nın kuzeyinde bulunan Aragon ve Kastilya krallıkları birleşerek güçlü bir devlet kurdular ve Ben-i Ahmer devletine son verdiler

İspanya’da yaşayan Müslümanlar ve Museviler Haçlı katliamıyla karşılaştılar

Oruç Reis ve Hızır Reis bunları Osmanlı topraklarına taşıyarak Haçlı katliamından kurtarmışlardır

İSLÂM DEVLETİNDE YÖNETİM VE UYGARLIK
1 Devlet Yönetimi
İslâm devleti Hz

Muhammed zamanında Medine'de kurulmuştur

Devlet başkanları olan halifeler hem başyargıç, hem de başkomutandı

Dört halife döneminden sonra Emevi halifesi Muaviye, oğlu Yezid’i halife yaparak halifeliği saltanata dönüştürdü

Bu, saltanat anlayışını Abbasiler de sürdürdü

İslam Devleti’nin ilk önemli kurumlarının oluşturulduğu dönem Hz

Ömer zamanıdır

Bu dönemde Bizans devlet teşkilâtı örnek alınmıştır

Abbasiler zamanında Sasaniler'deki vezirlik kurumu devlet teşkilatına yerleştirilmiştir

Hz

Ömer zamanında kurulan kadılık teşkilâtı, Abbasiler zamanında kurulan başkadılık makamına bağlanmıştır

Orduların ilk kez düzenli hale getirilmesi Ömer zamanında olmuştur

Orduların devamlı hale getirilmesi ise Emeviler zamanında gerçekleşmiştir

Emir-ül Ümerâ’lık denilen ordu başkomutanlığı, Abbasiler zamanında oluşturulmuştur

Devletin Başlıca Gelir Kaynakları
Ganimet: Savaş gelirleridir

Bu Gelirlerin 1/5 i hazineye ayrılır

Diğeri ise askerler arasında paylaştırılmıştır

Cizye: Egemenlik altına alınan topraklarda yaşayanların korunmasıyla ilgili olarak alınırdı

Cizye, gayrimüslümlerden alınırdı

Haraç: Gayrimüslümlerden alınan toprak vergisidir

Öşür: Müslümanlardan alınan tarım vergisidir

Sasani ve Bizans paraları taklit edilerek çeşitli ölçülerde önceden paralar bastırılmıştı

İlk İslâm Parası
Emevi Halifesi Abdülmelik belirlediği ölçülere göre yeni paraların basılmasını istedi

Böylece ilk islami sikkeler bastırıldı

(693 – 695)
Talas Savaşı’nı izleyen süreçte Müslüman tüccarlar, doğrudan Orta Asya ve Çin'le alışveriş yapmışlardır

Yemen ve Basra Körfezi ile Doğu Akdeniz kıyılarındaki ticaret Müslüman tüccarların elindeydi

İslam toplumunda ilk eğitim çalışmaları Hz

Muhammed zamanında camilerde Kuranın öğrenilmesi çalışmalarıyla başlamıştır

İlk medreseler, Emeviler zamanında kurulmuştu

İslâmda eğitim, öğretim ve bilimsel alanlardaki çalışmalar Abbasiler zamanında en ileri düzeye ulaşmıştır

Bu dönemin en önemli eğitim kurumları Beytül Hikme adı verilen akademi ile Nizamiye Medresesi adı verilen üniversitedir

Nizamiye Medresesi Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan'ın emriyle Vezir Nizamülmülk'ün çalışmaları sonunda yapılmıştır

Emeviler zamanında Arapça resmi dil ilân edildi

İslâm Bilimleri
Tefsir: Kur'an ayetlerinin ve suretlerinin anlamlarını açıklayan bilim dalıdır

Hadis: Hz

Muhammed'in sözlerini araştıran bilim dalıdır

Kelâm: İslâm felsefesidir

Kıraat: Kur'an'ın doğru okunmasıyla ilgilidir

Siyer: Hz

Muhammed'in hayatını ve savaşlarını konu edinen tarihçiliktir

Sanat
Emeviler zamanında İslâm mimarisi en ileri düzeye ulaştı

Bu dönemde Bizans ve Hellenestik sanatlarının özellikleri, mimaride etkili biçimde kullanılmıştır

Emeviler zamanında resmin ve heykelciliğin yasak olmasına rağmen mimaride fresk denilen duvar resimleri yapılmıştır

Mimaride Abbasiler döneminde Sasani Sanatı (İran) örnek alınmıştır

Bu dönemde türbe mimarisi doğmaya başlamıştır

En eski türbe Kubbetüs Süleybiye’dir

İspanya'daki Müslümanların yaptığı en önemli mimari eserler Kurtuba Camisi ile Gırnata şehrinde bulunan El-Hamra Sarayıdır

El hamra sarayının yapımıda kullanılan yapı malzemeleri kırmızıya yakın renklerde olduğu için bu saraya kırmızı saray anlamında olan Arapça El-Hamra adı verilmiştir

Resmin ve heykelin yerini genel olarak minyatür almıştır

Diğer gelişen süsleme dalları çinicilik, nakkaşlık, hat ve tezhip idi

Arabesk sanatı yazıları ile geometrik ve bitkisel motiflerin birlikte kullanıldığı bir süsleme sanatıdır

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

Türk Dünyası I

A TÜRKLERİN İSLÂMİYETİ KABULÜ VE İSLÂM DEVLETLERİNDEKİ HİZMETLERİ
İlk Türk Arap İlişkileri
Hz

Osman zamanında Kafkasya'ya yönelen İslâm orduları Hazar Türkleri tarafından durdurulmuştur

Maveraünnehir bölgesini alan Emeviler, Orta Asya'ya girmek istediklerinde Türgişler tarafından engellenmiştir

Abbasiler iktidara geçtiklerinde Türgişler yıkılış sürecine girmişti

Uygurlar ise henüz yeni kurulmuştu

Uygurlar Çin'e karşı durabilecek güçte değildi

Talas Savaşı (751)
(Araplar ve Türkler X Çinliler)
Doğudan batıya ilerleyen Çinliler ile Ön-Asya'dan doğuya ilerleyen Araplar, Talas ırmağı kıyılarında savaştılar

Bu savaşta, Orta Asya'nın Çin egemenliğine girmesini istemeyen, Karluk ve Yağma Türkleri, Arapların yanına geçmişler ve savaşı Arapların kazanmasını sağlamışlardır

Nedenleri:
Çin'in, Batı Türkistanda egemenlik kurmak istemesi

Çin'e karşı koyacak durumda olmayan Batı Türkistan'daki Türklerin Abbasilerin, Horasan Valisi Ebu Müslim'den yardım istemesi

Sonuç:
İslâm ordusu Çin ordusunu Talas Savaşı’nda yenilgiye uğrattı

Karluk Türkleri bu savaşta Çin'e karşı etkili biçimde savaştı

Önemi:
Orta Asya'nın Çin egemenliğine girmesi engellenmiştir

Çin'in, Orta Asya'daki baskısı bitti

Bu durum, Uygurların kuvvetlenmesine ve Batı Türkistandaki Türklerin rahatlamasını sağladı

Türkler, bu savaştan sonra guruplar halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlamışlardır

(Önce Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri)
Esir alınan Çinlilerden kâğıt yapım tekniği öğrenilmiştir

Türklerin İslamiyet'i Kabul Etme Nedenleri
İslamiyet’teki tek tanrı (Allah) inancı ile Gök Tanrı inancı arasında pek fark bulmamaları
Türk toplumunda bulunan Ozan ve Kam'lar ile İslam Evliyaları ve Dervişlerinin birbirine benzerlik göstermesi
Cihad fikriyle, fetih fikrinin birbiriyle bağdaşması
İslamiyet'in öngördüğü doğruluk, dürüstlük, temizlik, konukseverlik gibi ahlak kurallarının, Türk ahlak anlayışına uygun olması
Ahiret inancı ve Kurban Kesme benzerlikleri
Bilimsel ve ticari ilişkilerin etkileri
Türklerin İslam Dünyasındaki Etkinlikleri ve Hizmetleri:
Abbasiler döneminden başlayarak Türkler'in etkinlikleri artmıştır

Abbasilerde Türkleri devlet hizmetinde görevlendiren ilk halife "Mansur" dur

Harun Reşid döneminde Saray Muhafızları Türklerden oluşturulmuştur

Bizans sınır boylarında (Uc), Türklere görevler verilmiştir

Me'mun ve Mu'tasım dönemlerinde Türkler'in askeri etkinlikleri arttı

Mu'tasım döneminde Türkler için "Samerra" şehri kuruldu

Azerbaycan'da başlayan ve devleti (Abbasileri) tehdit eder hale gelen Babek isyanı, Mu'tasım döneminde Türkler tarafından bastırılmıştır

Büyük Selçuklular, Abbasi Halifesini Büveyhoğullarının baskısından kurtardılar

Batı'da Bizans ve Haçlılara karşı, doğuda Moğol tehlikesine karşı İslam dünyasını Türkler korumuşlardır

Değişik bölgelerde kurmuş oldukları devletler yoluyla İslamiyet'i batı ve doğu'da yaydılar

İslam uygarlığının gelişmesine büyük katkıda bulundular

(Farabi, İbn-i Sina, Biruni, Harezmi, İbn-i Türk önemli Türk Bilim adamlarıdır

)
Eğitim ve Öğretim Kurumları açısından İslam dünyasının gelişmesini sağladılar (Nizamiye Medresesi)
İslam Sanatına' da katkıda bulunmuşlardır

Özetle:
İslamiyet'i her türlü iç ve dış tehlikelerden korumuşlardır

İslamiyet ' in yayılmasına ve bir dünya dini olmasına katkıda bulunmuşlardır

İslam dünyasına önemli devlet, bilim ve sanat adamları kazandırmışlardır

İslam Kültürünü geliştirerek batıya tanıtmışlardır

(Büyük Selçuklular ve Osmanlılar)

Bugün, İslam bilim ve kültürünü laik devlet yapısı içerisinde geliştirmektedirler (Türkiye Cumhuriyeti)

B TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ
Tolunoğulları (868 - 905)
Abbasilerin merkezi otoritesinin zayıflaması üzerine, Tulunoğlu Ahmet Bey kendi Devleti’ni kurdu

Mısır 'da kurulan ilk Türk-İslam devletidir

Tarım, bayındırlık, ticaret ve mimari alanda önemli çalışmalar gerçekleştirildi

Bu çalışmalarla Mısır'daki sosyal yaşayışı ve ekonomik yaşayışı ileri seviyeye ulaştı

Abbasilerin saldırısıyla Tulunoğlu devleti yıkılmıştır

İç karışıklıklar sonucu, Abbasiler son vermiştir

Abbasilerin Mısır'daki Türk kökenli valilerinden Mehmet Bey tarafından kuruldu

Bu devlet Türklerin Mısır'da kurduğu ikinci devlettir

Mısır 'da kurulan ikinci Türk-İslam devletidir

Devletin egemenlik alanı Hicaz'ı ve Suriye'yi de kapsamıştır

Bu sırada Tunus'ta kurulan Fatimiler İhşitleri yıkarak, Abbasi devletine son vermeyi amaçladılar

Fatimilerin güçlü saldırıları sonucu yıkıldılar

Not: Tolunoğulları ve Ihşıdîler’in yönetici ve orduları Türk, halkı ise Araplardan oluşmaktaydı

Bu nedenle uzun ömürlü olamamışlardır

Yorum: Bir bölgede etkin ve uzun ömürlü olabilmek için sadece yönetim ve askeri güç yeterli olamamaktadır

Halkın desteği alınmalıdır

Karahanlılar (840–1212)
Karluk Yagma Çiğil adlı Türk toplulukları tarafından kurulmuştur

Bilinen ilk hükümdar Bilge Kül Kadir Han'dır

Başkentleri, Balasagun’dur

Satuk Buğra Han (Abdülkerim) zamanında devleti oluşturan topluluklar arasında, İslamiyet benimsenmeye başlamıştır

Talas Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan bu durum nedeniyle, Karahanlılar ilk müslüman Türk devleti sayılmıştır

Samanoğulları devletine son vererek Maveraünnehir bölgesine sahip oldular

Devleti oluşturan boylar iç işlerinde serbest olduğundan, devlet konfederatif bir özellik göstermiştir

Gaznelilerle komşu olunca, onlarla mücadele etmeye başladılar

En parlak dönemlerini Yusuf Kadır Han zamanında yaşamışlardır

Yusuf Kadır Han'ın ölümünden sonra, taht kavgaları ve Gaznelilerle mücadele devleti yıpratmış, doğu ve batı olarak ikiye ayrılmışlardır

Doğunun merkezi Kaşgar, batının merkezi Semerkant olmuştur

Doğu Karahanlılara, Karahıtaylar; Batı Karahanlılara Harzemşahlar son vermiştir

Arapça ile karşılaşmalara rağmen, resmi dil olarak Türkçeyi kullanmışlardır

Bundan sonraki Türk devletleri Arapça ve Farsçayı resmi dil yapmışlardır

Bu nedenle Karahanlılar, resmi dili Türkçe olan ilk Türk devleti sayılmıştır

Uygur alfabesi ile yazışmışlardır

Türk edebiyat tarihinin iki önemli eseri olan Divan-ı Lügati’t Türk ve Kutadgu Bilig bu devlet zamanında yazılmıştır

Gazneliler (963–1180)
Samanoğulları Devleti’nin Gazne şehri valisi Alp Tekin tarafından kurulmuştur

Hükümdar Sebük Tekin zamanında Samanoğullarından ayrılıp tamamen bağımsız olmuşlardır

En parlak dönemlerini Sultan Mahmut zamanında yaşadılar

Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar olan Gazneli Mahmut, Hindistan'a 17 sefer yapmış, kuzey bölümlerine İslamiyet'in girmesini sağlamıştır

Selçuklularla yaptıkları Nesa (1035), Serahs (1038), Dandanakan (1040) savaşlarını kaybettiler

Dandanakan Savaşı’ndan sonra Selçuklu egmenliğine girdiler

İdari ve askeri güç Türklerdi

Türkler nüfus olarak azınlıkta idi

Nüfus olarak Afganlılar ve İranlılar çoğunlukta idi

Devletin resmi dili Arapça ve Farsçaydı

Gazne ordusunda merkezi gücü oluşturan Gulâmlar denilen askerler devşirme usulüyle yetiştirilmiştir

Bunlar devletten maaş alırlardı

Sanatta İran ve Hint tesirlerinin altında kalmışlardır

Büyük Selçuklu Devleti yıkılınca Afganlılar (Gurlar) isyan ederek bu devlete son vermişlerdir

Büyük Selçuklular ve Onlara Bağlı Devletler
Oğuzlar
Oğuzlar, Türklerin en kalabalık ve tarihte en etkin rol oynayan koludur

Oğuzlara, Araplar Guz, Bizanslılar Uz, Ruslar Tork demişlerdir

Oğuzlara Müslüman olduktan sonra " Türkmen " (Yörük) denilmiştir

Oğuzların Tarihte Kurdukları Devletler
Büyük Selçuklu Devleti
Anadolu Selçuklu Devleti
Harzemşahlar
Karakoyunlular
Akkoyunlular
Anadolu Beylikleri
Osmanlı Devleti
Türkiye Cumhuriyeti
Oğuz Boyları
24 Oğuz Boyu vardır

Büyük Selçuklu Devleti, Oğuz Türklerinin Üçok koluna mensup olan Kınık boyu tarafından kurulmuştur

Büyük Selçuklu Devleti (1038 – 1157)
Tarihteki Önemleri
Adını Selçuk Bey'den almış, devleti Tuğrul ve Çağrı Bey kurmuştur

İslamiyet'i dış saldırılara karşı korumuşlar, İslam ülkelerini bir yönetim altında birleştirmişlerdir

Anadolu'nun Türkleşme sürecini başlatmışlardır

Türk - İslam kültürünü sentezlemişlerdir

(Birleştirmişler, harmanlamışlardır)
İslam uygarlığını geliştirmiş ve yaymışlardır

9

yy

da doğuda Seyhun Irmağı, batıda Akdeniz ve Marmara, güneyde Mısır ve Basra Körfezi'ne kadar sınırlarını genişletmişlerdir

Devletin Kuruluşu
Devlete ismini veren Selçuk Bey, Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyundandır

Aşağı Seyhun ile Hazar denizi arasındaki geniş bozkırlarda yaşayan oğuzlar' da ordu komutanı (Subaşı) olarak görevli olan Selçuk Bey, Oğuz Yabgu'su ile anlaşmazlığa düşmüş ve çevresiyle birlikte Seyhun Irmağının aşağı ve doğusunda bulunan " Cent " şehrine yerleşmiştir

Oğuzlar Devletine karşı, Samanoğulları'ndan yardım istemiş ve çevresiyle birlikte İslamiyet'i kabul etmiştir

Samanoğulları Devleti’nin Karahanlı ve Gaznelilerle mücadelesi sonucu yıkılmasıyla ve Selçuk Bey'in ölmesiyle dağılan Oğuz boylarını Arslan Bey toparladı ise de, Gazneli Sultan Mahmut oğuzların kendisi için tehlikeli olduğunu anlamış ve Arslan bey ve ileri gelenleri tutuklatmıştır

Selçuk Bey 'in torunlarından Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşler, Selçukluları yeniden toparlamayı ve devleti kurmayı başarmışlardır

Tuğrul ve Çağrı Beyler Dönemi
Horasan bölgesi için, Gaznelilerle; Nesa (1035), Serahs (1038) ve Dandanakan (1040) savaşlarını yapmışlardır

Tuğrul Bey, Nişabur'u Gaznelilerden alarak, kendisine merkez yapmış ve bağımsızlığını ilan etmiştir (1038)

Dandanakan Savaşı (1040)
(Büyük Selçuklular X Gazneliler)
Nedeni: Gazneliler' in Selçuklu gücünü Horasan'dan atmak istemesi
Önemi: Selçuklular, bu savaştan sonra sürekli gelişme aşamasına girerken, Gazneliler zayıflama ve yıkılış sürecine girmişlerdir

İran, Irak, Azerbaycan ele geçirilmiştir

Merkez Nişabur'dan Rey şehrine taşınmıştır

Oğuzların Anadolu'ya akınları Çağrı Bey'in keşif seferiyle başlar (1016)

Anadolu' ya yapılan seferlerin artması üzerine, Pasinler savaşı yapılır

Pasinler Savaşı (1048)
(Büyük Selçuklular X Bizans + Gürcü Kuvvetleri)
Nedeni:
Selçuklular' ın Anadolu'ya yönelik akınlarının artması
Bizans'ın, Türklerin Anadolu'ya girme girişimlerini durdurmak istemesi
Bizans'ın Anadolu otoritesini koruma isteği
Önemi: Türkler’in Anadolu'nun fethi için Bizans'la yaptıkları ilk büyük savaş ve kazandıkları ilk büyük zaferdir

Not: Anadolu'nun fethinde üç önemli savaş görülür;
Pasinler – Malazgirt – Miryokefalon
1048 – 1071 – 1176

Pasinler Savaşı, Bizans'ın Anadolu'daki otoritesini sarsmıştır

Doğunun ve Batının Sultanı
Abbasi Halifesinin, Şii Büveyhoğulları'nın baskısı üzerine Tuğrul Bey'den yardım istemesiyle, Tuğrul bey iki defa Bağdat seferi düzenlemiş, Büveyhoğullarına son vermiştir

Tuğrul Bey, Abbasi Halifesi tarafından doğu ve batının sultanı ilan edilmiştir

Önemi: İslam dünyasının koruyuculuğu ve liderliği Selçuklulara geçmiştir

Tuğrul Bey döneminde (1040 – 1063), sınırların Ceyhun'dan Fırat'a kadar genişlediği; devletin sağlam temeller üzerine oturtulduğu; Anadolu yönünde gelişmelerin başladığı görülmektedir

Alp Arslan Dönemi (1064 – 1072)
Azerbaycan, Kafkasya ve Türkistan seferlerine çıktı

Döneminde komutanları tarafından doğu Anadolu'ya seferler düzenlenmiştir

Fatımi devletine son vermek ve Mısır'ı fethetmek için, Mısır seferine çıkmışken Bizans İmparatorunun Doğu Anadolu'ya doğru sefere çıkması üzerine geri döndü

Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071)
(Büyük Selçuklular X Bizans)
Sebepleri
Selçuklular'ın, kendilerine gelen göç dalgalarını yerleştirecek alan için Anadolu'ya yönelmeleri, Anadolu'yu yurt edinme isteği
Bizans'ın, Anadolu'dan Türkleri çıkarma isteği

Sonuçları
Anadolu kapıları Türklere açıldı

Bu savaştan sonra Türkler Anadolu'ya göç etmeye başladılar

Anadolu Türk Tarihi başladı, Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu

Hristiyan Bizans'ın İslam dünyası üzerindeki baskısı sona erdi

Türklerin batıya ilerleyişleri üzerine Bizans'ın Papa'dan yardım isteği, Haçlı Seferlerine sebep olmuştur

Önemi
Türk milletine yeni bir yurt, yeni bir gelecek, yeni bir tarih hazırlayan önemli bir zaferdir

Melikşah Dönemi (1072 – 1092)
Büyük Selçukluların en geniş sınırlara ulaştığı, kültür ve uygarlık alanında en parlak düzeye ulaştığı dönemdir

Amcası Kavurd' un Sultanlığını tanımaması üzerine, mücadele etmiş ve onu öldürtmüştür

Karahanlı ve Gaznelilere egemenliğini kabul ettirdi

Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Tutak ve Artuk beyleri, Anadolu'nun fethiyle görevlendirmiştir

Suriye, Filistin ve Arabistan'da fetihler yapmıştır

Sultan Melikşah bütün müslüman ülkeleri yönetimi altına alma politikası izlemiştir

Dönemin en önemli iç olayı "Batınilik" propagandasıdır

Hasan Sabbah, Selçukluları içten parçalama ve yönetimi ele geçirmek için batınilik mezhebini yaygınlaştırmaya ve ileri gelen Türk yöneticilerini öldürtmeye başlamıştır

Nizamiye Medresesi bu dönemde önemli bir eğitim-öğretim kurumuna dönüşmüştür

Sultan Melikşah adına " Celali Takvimi " düzenlenmiştir

Devletin Dağılışı
Melikşah'ın ölümünden sonra oğulları arasında taht kavgaları çıkması (Berkiyaruk-Mehmet-Mahmut-Sencer), devleti yıpratmıştır

Son selçuklu sultanı Sencer’dir

Sencer’in, Katvan Savaşı’nda (1141) Karahıtay'lara yenilmesi ile devletin dağılış dönemi hızlandı

Sultan Sencer'in ölmesiyle Selçuklu Devleti parçalandı

(1157)
Selçukluların Parçalanma Nedenleri
Veraset anlayışı

(Ülkenin, hanedanın ortak malı sayılması)
Yönetime küstürülen Oğuzların (Türkmenlerin) ayaklanmaları

Haçlı Seferleri (Dolaylı)
Doğudan gelen Moğol akınları
Batınilerin çalışmaları

(Batınilik; Şii mezhebinin radikal siyasi hareketinin doğurduğu hareket)
Abbasi Halifelerinin egemenlik gücünü geri almak için yaptığı olumsuz çalışmalar
Atabeylerin, merkezi otoritenin zayıflamasıyla, bağımsızlık ilanları
Büyük Selçuklu Devletine Bağlı Devletler
Horasan Selçukluları
Irak Selçukluları (1119 – 1194)
Kirman Selçukluları (1048 – 1187)
Suriye Selçukluları (1069 – 1118)
Türkiye (Anadolu) Selçukluları (1075 – 1308)
Atabeylikler
Atabey: Selçuklu şehzadelerini eğitmekle görevlendirilen tecrübeli devlet adamlarına atabey denir

Atabeyler, merkezi otoritenin zayıflamasıyla bulundukları bölgelerde bağımsızlıklarını ilan ettiler

1

Salgurlular (Fars Atabeyliği) (İran) (1148 – 1286)
2

İldenizliler (Azerbaycan Atabeyliği) (1146 – 1225)
3

Beğteginoğulları (Erbil Atabeyliği) (1144 – 1232)
4

Böriler (Şam Atabeyliği) (1128 – 1154)
5

Zengiler (Musul Atabeyliği) (1127 – 1259)
Harzemşahlar (1097–1231)
Harzem yöresi, Aral Gölü ile Hazar denizi arasında kalan yerdir

Burada yaşayanlara Harzemşahlar denilmiştir

Harzemi yöneten Atsız adlı Türk beyi, Büyük Selçukluların zayıflamasından yararlanarak bağımsızlık hareketini başattı

Sultan Sencer’in Oğuzlara esir düşmesinden sonra Atsız bağımsızlığını ilan etti

Harzemliler zamanında İran'ı, Horasan'ı ve Afganistan'ı alarak Cengiz İmparatorluğuna sınır oldular

Harzemliler Cengiz Han'ın gönderdiği dostluk kervanını casuslukla suçlayarak imha edince, Moğol-Harzem savaşları başladı

Cengiz Han'ın başlattığı savaşlarla Harzemliler yıkılış sürecine girdi

Moğol istilası sonucu Harzem yöneticiler bir kısım halkla birlikte Kafkasya'ya ve Doğu Anadolu'ya çekilmek zorunda kaldı

Anadolu Selçuklu hükümdarı I

Alaaddin Keykubat, Harzemlilere Moğollara karşı bir ittifak kurulmasını önerdi

Harzemliler bunu reddederek Doğu Anadolu'yu almaya çalıştılar

Bu durum Yassı Çemen Savaşına neden oldu

Harzemliler, Yassı Çimen Savaşı’nda yenildi (1230) ve tarihten silindi

Eyyubiler (1174–1250)
Haçlı saldırısına uğrayan Fatimi Devleti’ne, yardım için gönderilen ordunun komutanı olan Selahattin Eyyubî, Fatimi Devleti’ni yıkarak kendi Devleti’ni kurmuştur

Selahattin Eyyubî I

Haçlı Seferi’nde kurulmuş olan Kudüs Haçlı Krallığı’nı, Hittin Savaşı’nda yendi ve bu devleti yıktı

(1187) Bunun üzerine III

Haçlı seferi yapıldı

Selahattin Eyyubi III

Haçlı seferinde Kudüsü başarıyla savundu

Devletin egemenlik alanı Hicaz'ı ve Güneydoğu Anadolu'yu kapsamıştır

Selahattin Eyyubi’den sonra başarılı hükümdarlar iktidarda görülmedi

Devlet iç isyanlar ve haçlı saldırılarıyla zayıfladı

Memluklu adı verilen askerlerin isyanları sonucu Eyyubi devleti yıkılmıştır

Eyyubiler devlet ve askerlik alanında Büyük Selçukluları ve Abbasileri örnek almışlardır

Memluklar (Kölemenler) (1250–1517)
Eyyubi ordusunda devşirme usulü ile yetiştirilen Memluklu adı verilen askerlerin komutanlarından Aybey, Eyyubi Devleti’ne son vererek Memluklu Devleti’ni kurdu

Aybey, Mısır'a yönelik olan VII

Haçlı Ordusunu Mansura Savaşı’nda yenilgiye uğrattı

Sultan Kutuz zamanında, Arabistan'ı ve Akdeniz kıyılarını almayı amaçlayan Moğol ordularını (İlhanlıları) Suriye'de Ayncalut Savaşı’nda yenilgiye uğrattı (1260)

Böylece Suriye, Mısır, Arabistan ve Akdeniz kıyıları Moğol istilasından korundu

Memluklular, Moğol istilasını durduran tek devlet oldu

Sultan Baybas, Abbasilerin yıkılışıyla sona eren Abbasi halifeliğini yeniden kurdu

Amaç, İslam dünyasının liderliğidir

Memlukluların egemenlik alanı Hicazı, Güneydoğu Anadoluyu ve Çukurova'yı kapsamıştır

Fatih döneminde bozulan ilişkiler, II

Bayezıt döneminde savaşlara dönüştü

Yavuz Sultan Selim Memlukluları Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) savaşlarında yenilgiye uğrattı ve yıktı

Hükümdarlık, hanedanlık anlayaşına göre sürdürülmüş-tür

Buna rağmen çok yetenekli komutanlar da iktidara gelebilmiştir

Bu durum çok sayıda hükümdar değişimine neden olduğu gibi başarılı kişilerin de hükümdar olabilmesini sağlamıştır

Resmi dil Arapça idi

Buna rağmen sarayda Türkçe kouşulurdu

Bunun nedeni devlet teşkilatında Türklerin bulunmasıdır

TÜRK-İSLÂM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE
UYGARLIK
1 Devlet Yönetimi
Türkler Müslüman olduktan sonra da devlet yönetimi ile ilgili geleneklerine devam ettiler

Hükümdarlar, Allah’ın yeryüzündeki temsilcileri durumunda idi

Hükümdar, töre ve yasalara aykırı olmamak koşulu ile uygulamada mutlak hâkimdi

Ülke, hanedanının ortak malı sayılır ve hanedan üyeleri tarafından sultana bağlı olarak ortaklaşa yönetilirdi

Taht kavgaları bu sistemin bir sonucudur

Hükümdarların yasama, yürütme ve yargı yetkileri vardı

Orduya komuta etmek, halkın huzur ve refahını sağlamak, görev ve sorumlulukları arasındaydı

Karahanlılarda hükümdara han, kara, Gaznelilerde sultan adı verilirdi

Sultan ünvanını ilk kullanan Türk Hükümdarı Gazneli Mahmut (Sultan Mahmut) olmuştur

Moğol hükümdarlarına kağan denirdi

Devlet işlerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı yere de kurultay adı verilirdi

Ordu komutanlarına ise noyan adı verilirdi

Selçuklular da önce yabgu daha sonra sultan ünvanı kullanıldı

Selçuklularda ilk divan teşkilatı, Melikşah döneminde Nizam-ül Mülk tarafından kuruldu

Devlet işleri Büyük Divan denilen yerde görüşülüp karara bağlanırdı

Divanın alt kademeleri vardı

Her alt kademede ayrı bir iş görülürdü

Gazneliler, divan teşkilatını Abbasilerden örnek aldılar

Ülkeler kolay yönetim için eyaletlere ayrılmıştı

Eyaletlerde melikler görev yapardı

Eyaletlerin başında hanedana mensup kişiler (melikler) bulunurdu

Meliklerin genç ve tecrübesiz olmaları halinde yanlarına Türkmen beyi (atabey) verilirdi

Not: Ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayıldığı düşüncesi bütün Türk Devletlerinde kabul görmüş ortak bir düşünce idi

Bu anlayış taht kavgalarına ve Türk devletlerinin kısa sürede yıkılmalarına neden olmuştur

2Adalet İşleri ve Hukuk
Türk-İslam Devletlerinde hukuk, Şer’i ve Örfi olmak üzere ikiye ayrılırdı:
Şer’i Hukuk: Şeriat, din kuralları

Örfî Hukuk: Gelenekler, töre

Şer’i hukuk ile ilgili davalara kadı bakardı

Örfi hukuk ile ilgili davalara bakan yüksek bir mahkeme vardı

Bu mahkemenin başı emir-i dad idi

Ordu içindeki anlaşmazlıklara “kadıasker” (kazasker) bakardı

3 Ordu
Türk Devletlerinde ordu sürekli olarak önemini korumuş bir kurumdur

Türk devlet anlayışında ve Türk Milleti’nin kültüründe ordu kavramı her zaman için büyük önem taşımıştır

İslam öncesinde olduğu gibi, İslam sonrası da Türk Devletleri ‘nde ordu büyük önem taşımaya devam etti

Karahanlı Devleti’nde ordu çeşitli Türk boylarından oluşuyordu

(Karahanlı Devleti kuruluş itibari ile tamamen Türk özelliği taşıyan bir devlettir

)
Gazneliler Devleti’nde ise durum biraz daha farklı idi

Gazneliler Devleti’nin kuruluş itibari ile çok milletli bir yapıya sahipti

Bu durum orduda da kendini göstermişti

Gazneli ordusu birçok milletten oluşuyordu

Büyük Selçuklu Devleti’nde Türk ordusu çok daha gelişmiş ve büyümüştür

Büyük Selçuklu ordusu altı ayrı bölümden oluşuyordu

Bunlar:
Gulemân-ı Saray: Çeşitli milletlerden toplanan kölelerin özel bir eğitimle saray için yetiştirilmesi ile oluşmuş askerlerdir

Hassa Askerleri: Çeşitli Türk boylarından oluşan atlı askeri birliklerdir

Melik ve Vali askerleri: Melikler ve valilerde savaş zamanı emrindeki askerlerle Sultan’ın ordusuna katılırdı

Bağlı Devlet ve Beyliklerin Askerleri: Büyük Selçuklu Devleti’ne bağlı devlet ve beylikler de savaşa zamanı Büyük Selçuklu Devleti’ne asker verirlerdi

(Ermeni ve Gürcü krallıkları gibi)
Türkmenler: Göçebe olarak yaşayan Türkmenler savaş ortamına her an hazır bulunurlar ve gönüllü olarak Sultan’ın ordusuna katılırlardı

Sipahiler: İkta (toprak sahibi) olanların, gelirlerinin bir bölümü ile beslemek zorunda oldukları askerleridir

Buna göre ülke toprakları vergi gelirlerine göre bölümlere ayrılırdı

bu bölümlere İkta denirdi

Bu toprakları işleyen çiftçiler, devlete vermeleri gereken vergiyi “Sipahi”ye verirlerdi

Sipahi de gelirinin bir bölümü ile atlı asker yetiştirirdi

Bu sisteme Osmanlı Devleti döneminde “Tımar “adı verilmiştir

Not: İkta sistemi ilk defa Büyük Selçuklu Devleti veziri olan Nizamül- Mülk tarafından uygulanmıştır

4 Din ve İnanış
Türkler İslam dinine girdikten sonra bu dinin liderliğini üstlenmişlerdi

İslam dinini geniş alanlara yaymak için fetih hareketlerine girişmişler ve Türkler sayesinde İslam dini çok geniş alanlara yayılmış ve bir dünya dini haline gelmiştir

Bugün, Pakistan, Hindistan, Afganistan, Balkanlar gibi coğrafyalarda İslam dininin yayılması Türkler sayesinde olmuştur

Türkler İslam dininin daha çok Sünni- Hanefi ekolünü benimsemişlerdir

Hanefi mezhebine Türk mezhebi de denmektedir

Sünni İslam anlayışı yaymak ve korumak için mücadele etmişlerdir

Not: Nizamül- Mülk’ün açmış olduğu Nizamiye medreselerinin amacı Sünni İslam anlayışını korumak ve geliştirmekti

Tarikatlar
Türkler arasında sûfîlik (tasavvuf) anlayışı da oldukça gelişmiştir

Sûfilik hareketi sonucunda birçok tarikat ortaya çıkmıştır

Bunların başlıcaları; Rifailik, Kadirilik, Kübrevilik, Yesevilik, Ekberilik’tir

Bunlardan Yeseviliğin kurucusu bir Türk-İslam alimi olan Hoca Ahmet Yesevi ‘dir

Hoca Ahmet Yesevi İslam Dini’nin Türkistan’da (Orta Asya) yayılmasında çok önemli bir role sahiptir

Bugün dahi Türkistan’da Hoca Ahmet Yesevi, bütün Türk boyları tarafından saygıyla anılmaktadır

5 Ekonomik Hayat
Türk-İslam devletlerinde ekonomik hayat Büyük Selçuklu Devleti zamanında büyük bir gelişme gösterdi

Ticaret yolları üzerine hanlar ve kervansaraylar inşa edildi

Toprak Yönetimi
Türk-İslam devletlerinde ülke toprakları yönetim bakımından dört ayrı bölüme ayrılmıştı

Bunlar;
Has Toprakları: vergi gelirleri Sultan’a ait topraklardır

İkta Toprakları: Gelirleri, Hizmet ve maaş karşılığı olarak kumandanlara, askerlere ve devlet adamlarına bırakılan topraklarıdır

(İkta sahibi olan devlet adamı veya komutan belirli sayıda devlete asker yetiştirmek zorundaydı

)
Mülk Toprakları: Kişilere ait topraklardır

Sahibi toprağı istediği gibi kullanma hakkına sahiptir

Vakıf Toprakları: Okul, hastane gibi sosyal kurumların ihtiyaçlarını karşılamak için devlet tarafından bu kurumlara verilen topraklardır

Timur Devleti zamanında Tarım ve ticaretle uğraşanlardan alınan vergiye tamga adı verilmiştir

6 Dil ve Edebiyat
Karahanlı Devleti’nde resmi dil Türkçe idi

Resmi yazılar Uygur alfabesi ile yazılıyordu

Karahanlı Devleti’nin bu milli kimliği sayesinde bu dönemde Türk kültürü oldukça gelişmiş ve Türk kültürü açısından çok önemli olan birçok eser yazılmıştır

Gaznelilerde ve Büyük Selçuklu Devleti’nde ise durum biraz daha farklı idi

Bu devletlerde bilim dili Arapça idi

Resmi dil olarak da Farsça kullanılıyordu

Halk ise Türkçe konuşuyordu

Bu dönemlerde Türk kültür tarihi için önem taşıyan belli başlı eserler ve yazarları şunlardır

Divan-ı Lügat-it Türk ®Kaşgarlı Mahmud: Türkçe ‘nin zengin bir dil olfuğunu göstermek ve Araplara Türkçe öğretmek amaci ile yazılmış bir eserdir

Şehname ® Firdevsi
Divan-ı Hikmet ® Hoca Ahmet Yesevi
Atabet’ül Hakayık ® Edip Ahmet
Kutadgu Bilig ® Yusuf Has Hacip
Moğollar kültür ve medeniyet alanında Türklerden önemli ölçüde etkilenmişlerdir

Bu dönemde Çağatay lehçesi bütün Orta Asya da etkinliğini arttırmıştı

Timur Devleti döneminin en ünlü yazar ve şairi Ali Şir Nevai’dir

Ali Şir Nevai, Türkçe’nin Farsça’dan üstün bir dil olduğunu göstermek amacı ile Muhakemet-ü’l Lugateyn adlı bir eser yazmıştır

Babür Şah da Çağatay lehçesi ile şiirler yazmıştır

Özbek Hanlıklarından Hive Han’ı Ebu’l Gazi Bahadır Han’ın yazmış olduğu Secere-i Türki ve Secere-i Terakkime dönemin ünlü diğer eserleridir

Bilim ve Sanat:
Türk hükümdarları âlimleri korudular

İlim, edebiyat ve sanatın hamisi olarak büyük hizmetler yaptılar

Ülkeyi; cami, medrese kütüphane, hastane, imaret ve kervansaraylarla donattılar, Bunlara bağlı vakıflar kurarak varlıklarının devamını sağladılar

Karahanlılar döneminde Türkistan’da bulunan Semerkant, Buhara, Kaşgar gibi şehirler öenmli bilim ve sanat merkezleri olmuştu

Selçuklularda ilk medrese, Tuğrul bey zamanında Nişabur'da açıldı

Alp Arslan döneminde medreseler devlet himayesi altına alındı

Nizam-ül Mülk'ün gayreti ile nizamiye medresesi kuruldu (1067)

Daha sonra nizamiye medreseleri birçok ilde açıldı

Bu medreselerde İslami bilenlerin yanında müspet bilimlerde okutuldu

Büyük Türk-İslâm Bilginleri
Farabi > Felsefe
İbn-i Sina > Tıp
Uluğ Bey > Astronomi
Biruni > Matematik
Barani > Trigonometri
Ali Kuşcu > Astronomi
Sanat
Türk-İslam devletlerinde gelişen başlıca sanat dalları, çinicilik, minyatür, tezhip, ebru, süsleme, hat, oymacılık, kakmacılık ve mimaridir

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-07-2012

Türk Dünyası II

MOĞOL İSTİLÂSI VE SONRASI
Moğol Devleti
Moğol Devleti, Cengiz Han tarafından 1206 yılında kurulmuştur

Başkent Ötüken bölgesindeki Karakurum şehridir

Cengiz Han, başlattığı saldırılarla Harzemlileri yıkılış sürecine soktu

Bunu izleyen dönemde Moğol orduları Ortadoğu'daki Müslümanların yaşadığı şehirleri yağmaladılar

Moğol İmparatorluğu fetihlerle genişlemiştir

Egemenlik alanı Çin denizinden başlayarak Batıda Doğu Avrupa'ya kuzeyde Sibirya'ya güneyde Tibet'e ve Kore'ye kadar genişledi

Moğollar Anadolu'yu ve Irak'ı da egemenliklerine aldılar

Moğol imparatorluğu içerisinde Orta Asya'daki Türk toplulukları da yer almıştır

Devletin idari yapılanmasında Uygur Türkleri etkili çalışmalarda bulunmuştur

Resmi yazışmalarda Uygur alfabesini kullanmışlardır

Cengiz Hanın ölümünden sonra İmparatorluk parçalanmış ve yeni devletler ortaya çıkmıştır

Bu devletler:
a Altın-Orda Devleti
Cengiz Han’ın torunu Batu Han tarafından Karadeniz’in kuzeyinde kurulmuştur

Başkenti Saray şehri olan bu devletin sınırları Aral Gölünden Macaristan içlerine kadar uzanıyordu

Devlet Berke Han zamanında İslamiyeti kabul etmiş ve zamanla Türkleşmiştir

Not: İslamiyeti kabul eden Moğollar zamanla Türkleşme özelliği gösterirken, İslam dinine girmeyen Moğollar kendi milli özelliklerini korumuşlardır

Müslüman olan Moğollar yoğun Müslüman Türk nüfusu içerisinde zamanla erimişlerdir

Not: Moğolların kurmuş oldukları devletler tek başına Moğol karakteristiği oluşturmamakta, bu devletler üzerinde Türk etkisi de gözükmektedir

Moğol Devletlerinde Türk etkisinin bulunmasında, bu devletler içerisindeki yoğun Türk nüfusunun yanında, Moğollara göre daha gelişmiş olan Türk Devlet geleneği ve Türk kültürünün de büyük etkisi vardır

Altınordu Devleti Toktamış Han zamanında Timur Devleti ile savaşmış ve Timur, Altınordu Devleti’ni yenmiştir

Timur’la yapılan bu savaş ülkeyi zor durumda bırakmış ve parçalanma sürecine girmiştir

Altınordu Devleti parçalanınca ortaya değişik isimlerde hanlıklar ortaya çıktı

Ancak tek başlarına güçlü birer devlet olamayan bu hanlıklar birer birer Ruslar tarafından ortadan kaldırıldı ve Karadenizin kuzeyinde Rus egemenliği başladı

Timur’un Türk-İslâm Dünyası’na Verdiği Zararlar
Timur’un Altınordu Devleti’ni yenmesi Türk tarihi açısında büyük önem taşır

Bu savaşla gücünü kaybeden Altınordu Devleti parçalanmış bu durum en çok Rusların işine yaramıştır

Yani, Timur Rusların güçlenmesi ve Türk dünyasının başına bela olması sürecini başlatmış oldu

Bilindiği gibi Timur bir başka Türk devleti olan Osmanlı Devleti ile de savaşmış ve bu devleti de yenerek, Türklerin Avrupa da ilerlemesini geçici olarak durdurmuştur

Hindistan’daki Türk Sultanlığı’nın başındaki Tuğlukları mağlup ederek bölgedeki küçük devletlerin güçlenmesine sebep olmuştur

Ancak bütün bu gelişmeler, Timur’un Türk dünyasına düşman olduğu gibi bir kanıya varılmasını gerektirmez

Altınordu Devleti’nin Parçalanmasıyla Ortaya Çıkan Hanlıklar
- Kırım Hanlığı
- Kazan Hanlığı
- Kasım Hanlığı
- Ejderhan Hanlığı
- Küçüm Hanlığı
- Nogay Hanlığı
b İlhanlılar
Cengiz Han’ın torunu Hulagu Han tarafından İran ‘da kuruldu

Daha sonra Azerbaycan’ı ve Irak’ı ele geçirerek sınırlarını genişlettiler

Abbasi Devletine son verdiler

Ancak Memlukler İlhanlıları iki kez mağlup etmeyi başardı

İlhanlılar, Gazan Mahmut Han zamanında İslamiyet’i kabul ettiler

İslâm dinine giren İlhanlılar zamanla Türkleşmeye başladılar

XIV

Yüzyılda yıkılan bu devlet üzerinde Celâyirler Devleti kuruldu

c Çağataylılar
Cengiz Han’ın oğlu Çağatay Han tarafından kuruldu

Kısa sürede Orta Asya’nın büyük bölümünü ele geçirdiler

İslamiyeti kabul eden Çağataylılar da hızla Türkleştiler

Çağatay Türkçesi, Moğolca’nın yerini aldı

Çağatay Devleti’nde emirlik yapan Timur, bu devletin zayıf durumunda yararlanarak kısa sürede Çağatay Devleti’nin yönetimini ele geçirdi

Çağatay Devleti, Timur Devleti haline dönüştü

d Kubilay Hanlığı
Cengiz Han’ın ölümünden sonra Çin bölgesinde Kubilay Han tarafından kurulmuştur

Ancak Çin nüfusunun yoğunluğu onların sonunu hazırlamış ve bu devlet zamanla Çinlileşmiştir

Timurlular (1370–1507)
Çağatay Devleti’ne komutan olarak hizmet veren Timur, bu devletin Türkistan'da halka baskı yapması üzerine isyan çıkardı

Moğol devletine son vererek kendi Devleti’ni kurdu

Kendisi Cengiz Han soyundan gelmediği için Çağatay Hanları soyundan gelen kişileri han yaptı

Ancak esas güç yine de Timur’un elindeydi

Kendisi emir ünvanını kullandı

Timur, kısa sürede devletin sınırlarını genişletti

Devletin egemenlik alanı Batı Türkistan, Afganistan, İran, Batı Hindistan ve Anadolu'yu kapsadı

Timur Devleti’nin güçlenmesi ve batıya doğru genişlemesi, Anadolu da kurulmuş olan Osmanlı Devleti ile hâkimiyet mücadelesine yol açtı

İki Türk Devleti karşı karşıya geldi

Ankara Savaşı (1402)
(Timur Devleti X Osmanlı Devleti)
Ankara Savaşı’nı Timur kazandı

Bu savaş ile Osmanlı Devleti fetret devrine girdi

Dağılma tehlikesi geçirdi

Timur, başkent Semerkant'ı bilim kültür merkezi haline getirdi

Timur, Çin'e yapacağı sefere hazırlık sırasında öldü

Timur’un ölümü ile devlet çocukları arasında paylaşıldı

Timur oğullarından Şahruh, devletin büyük bölümünde hâkimiyeti ele geçirdi

Uluğ Bey ve Hüseyin Baykara döneminde Timur Devleti gücünü kaybederek yaşamaya devam etti

Hüseyin Baykara’nın ölümü ile Timur Devleti, Özbekler, Akkoyunlar ve Karakoyunlar tarafından yıkıldı

TİMURLULARDAN SONRAKİ SİYASÎ GELİŞMELER
Karadeniz’in Kuzeyinde Kurulan Hanlıklar
- Kırım Hanlığı
- Kazan Hanlığı
- Kasım Hanlığı
- Ejderhan Hanlığı
- Küçüm Hanlığı
- Nogay Hanlığı
Türkistan, Hindistan ve İran’da Kurulan Hanlıklar
a Şeybaniler (1428 – 1598)
Altınordu Devleti’nin kurucusu Batu Han’ın kardeşi Şeyban’ın soyundan gelmektedirler

Daha sonra Özbek adını alacak olan Türkler tarafından 13–14 yüzyılda Orta Asya ‘da kurulmuş bir devlettir

b Safeviler
Akkoyunlu Devleti’ni yıkan ve Tebriz şehrini ele geçiren Şah İsmail tarafından İran’da kurulumuştur

Kısa sürede devletin sınırlarını genişleten Şah İsmail, Doğu Anadolu üzerinde hâkimiyet kurmak isteyince Osmanlı Devleti ile arası açılmış ve iki devlet karşı karşıya gelmiştir

Çaldıran Savaşı (1514)
(Osmanlı Devleti X Safevi Devleti)
Çaldıran Savaşı’nı Osmanlı Devleti kazandı

1639 yılında iki ülke arasında yapılan Kasr-ı Şirin Antlaşması’ndan sonra iki devlet arasında ciddi bir savaş olmadı

Safevi Devleti 18

yüzyılda sona erdi

Not: Safevi Devleti, İran coğrafyasında kurulmasından dolayı Fars kimliği etkisi altında kalmıştır

Özellikle Şii mezhebini benimsemeleri, Sünni İslam anlayışındaki Osmanlı Devleti ile Şii Safevi Devleti’ni karşı karşıya getirmiştir

Not: İran 20 yüzyılın başlarına kadar Türk soyundan gelen hanedanlar tarafından yönetilmiştir

Bugünde İran nüfusunun yaklaşık %40’ını Türkler oluşturmaktadır

İran Türkleri Türk dünyası içinde önemli bir konuma sahiptir

c Hindistan Türk Sultanlıkları ve Babürlüler
Delhi Türk Sultanlığı (1206-1414)
Hindistan’da kurulan ilk Türk sultanlığıdır

Gur Devleti’nin Kuzey Hindistan valisi Kutbeddin Aybeg tarafından kurulmuştur

İltutmuş zamanında ülke sınırları gelişmiş, devlet halife tarafından tanınmıştır

Devlet, sırasıyla Şemsiye, Balaban, Kalaç, Tuğluk hanedanlarınca yönetilmiştir

Babür Devleti (1526–1858)
Timur soyundan gelen Babür Şah tarafından Kuzey Hindistan'daki Agra şehrinde kurulmuştur

Coğrafi keşifleri izleyen süreçte Fransızlar ve İngilizler Hindistan kıyılarına egemen oldular

İngilizler, son Babür hükümdarını esir ederek Babür devletine son verdiler ve Hindistan'ı sömürge yaptılar

Dünya sanat tarihinin önemli eserlerinden Taç Mahal, bu devlet zamanında yapılmıştır

Özbekler Ve Özbek Hanlıkları
Orta Asya yaşayan Özbek Türkleri XV

yüzyılda Harzem bölgesinde güçlü bir devlet kurmuşlardı

Ancak bu devlet zayıflayınca üç ayrı hanlığa ayrılmıştır

Bunlar:
- Hive Hanlığı
- Buhara Hanlığı
- Hokand Hanlığı
Kazak Hanlığı ve ikizler
Özbekler ve Kırgızların karışımdan oluşan Kazak Türkleri üç cüz (yüz) olarak ayrılmışlardı

Bunlar; a

Ulu cüz b

Orta cüz c

Küçük cüz
Her üç Kazak cüzüde ayrı ayrı devletler kurmuşlardı

Ancak Ruslar Orta Asya ya yayılınca üç Kazak cüzünüde kendi egemenliklerine bağladılar

Kazaklar 1991 yılında Sovyetler Birliği ‘nin yıkılması ile bağımsızlıklarına kavuştular

Kazakistan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri içerisinde en geniş sınırlara sahip olan Türk cumhuriyetidir

Sayan-Altay Türkleri ve Kırgızlar
En eski Türk boylarından biri olan Kırgızlar da önce Moğol, daha sonra Kalmuk ve 19

yüzyılda da Rusların egemenliği altına girdiler

1991 yılında Sovyetler Birliği ‘nin yıkılması ile bağımsızlıklarına kavuştular

Kırgızistan, ülkemize en uzak ve toprakları en küçük Türk Cumhuriyetidir

Not: Manas Destanı Kırgız Türklerine ait dünyaca ünlü bir destandır

Yaka Türkmenleri (Türkmenistan)
Başlangıçta Moğollar ve Timur Devleti nin egemenliğinde yaşayan Türkmenler 1860–1884 yılları arasında bağımsız bir Türk Devleti olarak varlığını sürdürdü

Ancak bu durum fazla uzun sürmedi

Bütün Türk Dünyasını işgal eden Ruslar Türkmenleri de kendi egemenliğine bağladı

Diğer Türk Cumhuriyetleri gibi 1991 yılında Sovyetler Birliği ‘nin yıkılması ile bağımsızlığını kazandı

Not: Türkiye Türkleri ve Türkmenistan Türkleri aynı kökenden yani Oğuz Türklerinden gelmektedir

Doğu Türkistan (Kaşgar Hanlığı)
Çağatay Devleti’nin sınırları içerisinde yer alan Doğu Türkistan bölgesi, XVII

Yüzyılda Kaşgar, Yarkent ve Aksu gibi küçük hanlıklara ayrıldı

Bu durumu fırsat bilen Çinliler, Doğu Türkistan bölgesini işgal etmeye başladılar

1877 yılında da Doğu Türkistan Çin egemenliği altına girdi

Bölge de yaşayan Türkler sık sık ayaklansa da bağımsızlıklarını kazanamadılar

Not: Doğu Türkistan günümüzde de Çin işgali altındadır

Not: Doğu Türkistan’da çoğunlukla Uygur Türkleri yaşamaktadır

Azerbaycan Hanlıkları
Azerbaycan bölgesi X

Yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti’nin egemenliğine girdi

Daha sonra bu bölgeye , Harzemşahlar, Moğollar, İlhanlılar, Timur Devleti, Karakoyunlar, Akkoyunlar, Safeviler ve Osmanlı Devleti hakim oldu

Ancak Ruslar ve İranlılar birlikte hareket ederek Azerbaycan’daki Osmanlı egemenliğine son verdiler

Daha sonrada Azerbaycan toprakları kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrıldı

(1828 Türkmençay Antlaşması ile İran ve Rusya Azerbaycan’ı paylaştılar)

Kuzey Azerbaycan’a Ruslar, Güney Azerbaycan’a İran hâkim oldu

1991 yılında diğer Türk Cumhuriyetleri gibi Azerbaycan da bağımsızlığını kazandı

Not: Güney Azerbaycan günümüzde İran işgali altında olup bağımsızlığını kazanamamıştır

İran’da çok sayıda Türk yaşadığı daha öncede belirtilmişti

Not: Azerbaycan Türkiye’ye en yakın Türk Cumhuriyetidir

Azerbaycan Türkiye için çok büyük bir öneme sahiptir

Türkiye- Azerbaycan yakınlaşması kaçınılmazdır ve zaruridir

Ancak “Rusya, İran, Ermenistan” Türkiye ile Azerbay-can’ın yakınlaşmasından rahatsız olmaktadırlar

KÜLTÜR VE UYGARLIK
Devlet Yönetimi
Moğollarda hâkimiyeti ele geçirmek için Cengiz Han soyundan gelmek bir şarttı

Timur, han soyundan gelmediği halde Çağatay Devleti’ni ele geçirmiş ama han soyundan bir kişiyi göstermelik de olsa başa geçirmişti

Timur, ayrıca Cengiz soyundan biriyle evlenerek küregen (güveyi) lakabını da taşımıştır

Moğollarda ve Timur Devleti’nde Cengiz Yasaları geçerliydi

Zamanla İslâm’ın etkisi yasalarda kendini gösterir

Moğollarda han, bahadır, kaan, hakan, Safevîlerde şah ünvanları kullanılmıştır

Moğollar, zamanla Türk devlet yapısını ve geleneğini taklit etmeye başlamışlardır

Moğollarda topraklar, han ailesinin ortak malı sayılır ve köbegün (şehzadeler) arasında paylaştırılırdı

Devlet işleri kurultayda görüşülürdü

Ordu komutanlarına noyan denirdi

Yarluk: Ferman, emirnâme

Bitikçi: Fermanları yazan kâtipler

Tamga: Mühür

Nâib: Vezir

Yam: Posta Örgütü (Yamçi=Posta Müdürü)
Timurlular’da İki Divan Vardır:
Tavacı (Türk) Divanı: Askerî işle bakar

Maliye (Sart) Divanı: Parasal işlere bakar

Ordu
Sayurgal: Savaşlarda yararlılık gösterenlere verilen topraklara denir

Tarhan: Başarılı komutanlara verilen büyük unvan

Cengiz Han, ordusunu Mete’nin 10’lu Sistem’ine göre düzenlemişti

En büyük askerî birlik tümen denirdi

Ordu komutanlarına noyan, yardımcısına nöker, askerlerine de çerig denirdi

Moğol ordusu, oldukça zalim bir ordu olarak bilinir

Moğollar, mancınık gibi araçlar da kullanmışlardır

Din ve İnanış:
Moğollar, Şamanizm, Budizm, Hristiyanlık ve Putperestlik gibi inançlara sahiptiler

14

yüzyıldan itibaren İslâmiyet, Moğollar arasında yayılmaya başlamıştır

Sosyal ve Ekonomik Hayat
Aileye yasun denirdi

Birkaç yasunun birleşmesiyle aymak (oymak) meydana gelirdi

Oymakların birleşmesiyle de obog (oba) oluşurdu

İrgen daha büyük bir topluluğu ifade eder

Bozkır Aristokrasisi
Moğollarda görülen toplumsal tabakalaşmaya (halkın sınıflara ayrılması) bu ad verilir

Moğollar toplumunda en seçkin tabaka Altın Urug denilen Cengiz Han soyu’dur

Daha sonra sırayla noyanlar, nökerler, karaçu (halk) ve bogollar (köleler) gelirdi

Moğollarda göçebe yaşamın bir gereği olarak geçim, hayvancılık ve ganimet üzerine kuruluydu

Zamanla tarım ve ticaretle ilgilendikleri de görülür

Timurlarda Tarım
Timurlular’da tarım oldukça gelişmiştir

Sulama kanalları açarak sulu tarım tekniğini geliştirmişlerdi

Bu kanalların sorumlusuna mirab denirdi

Türk dünyasındaki gelişmeler, coğrafî keşifler sonrasında Hindistan’a gelen İngilizler ve Türkistan’ı ele geçiren Ruslar tarafından yok edilmiştir

Bu topraklar, bu devletler tarafında sömürge olarak kullanılmışlardır

Dil ve Edebiyat
Moğollar, Moğolca konuşur, Uygur yazını kullanırlardı

Moğolar’ın zamanla Türk kültürünün etkisi altında kalmasıyla Doğu Türkçesi kullanılmaya başlanmıştır

Doğu Türkçesi’ne Cengiz Han’ın oğlu Çağatay’dan ötürü Çağatay Türkçesi denilmiştir

Önemli Eserler
İlhanlılarda;
Câmiü’t Tevârih (Tarihlerin Toplamı) > Reşîdüddin
Altın-Orda Devleti’nde;
Muhabbetnâme > Harezmî (Şair ve büyük bilgin)
Timurlularda;
Muhâkemet-ü’l Lügateyn > Ali Şir Nevâî
Çağatay Edebiyatı’nın önemli temsilcileri Hüseyin Baykara, Babür Şah, Ebu’l Gazi Bahadır Han’dır

Safeviler’de ve Azerî Edebiyatı’nda;
Şah İsmail’in Şiirleri
Leyla ve Mecnun > Fuzûlî
Dede Korkut Hikâyeleri
Köroğlu Destanı
Nasreddin Hoca Fıkraları
Kırgızların Manas Destanı, dünyanın en uzun destanıdır

Bilim ve Sanat
Moğollarda tarih bilimine önem verilmiştir

Moğolların Gizli Tarihi isimli eser önemlidir

İlhanlılarda;
Târih-i Cihanguşâ (Cihan Fatihi Tarihi)> Cüveynî
Câmiü’t Tevârih (Tarihlerin Toplamı) > Reşîdüddin
Uzay Bilgini Nâsıreddin Tûsî ve Abaka Han
Timurlularda;
Zafernâme >Şerefeddin Ali Yezdî
Zübdet-ü’t Tevârih > Hafız Ebru
Uluğ Bey > Astronomi (Uzay) ve Matematik
Ali Kuşçu > Astronomi (Uzay) ve Matematik
Kadızâde-i Rûmî > Matematik
Kaşanlı Cemşîd > Matematik
Şecere-i Türk ve Terâkime > Ebu’l Gazi Bahadır Han
Timurlular’dan Günümüze Ulaşanlar
Hoca Ahmet Yesevî Türbesi (Yesi),
Timur Türbesi (Semerkant)
Abdülkadir Meragî’nin Beste ve Usulleri (Türk Mûsıkisi)
Babürlülerden Günümüze Ulaşanlar
Tac Mahal >Şah Cihan’ın ölen eşi için Agra’da yaptırdığı eşsiz bir anıttır

Babürnâme > Babür Şah’ın şiirlerinin ve anılarının yer aldığı bir kitaptır

10-07-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Arkadaşlar Size Tarih Ders Notlarını Veriyorum ! A TARİH BİLİMİ 1 Tarih Biliminin Konusu Tarihin Tanımı: Tarih, geçmiş zamanlarda yaşayan insan topluluklarının, her türlü faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, sebep-sonuç ilişkisi içinde, tarafsız olarak anlatan bilim dalıdır Bütün yönleriyle insanlığın geçmişini inceler Geçmişle gelecek arasında kurulan bir köprüdür Tarih insanlığın ortak mirasıdır Tarih, insan topluluklarının sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel, dini faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültürlerini, yer ve zaman belirterek, olayların sebeplerini, gelişmelerini ve sonuçlarını birlikte inceleyen bir bilim dalıdır Tarih sadece geçmişi araştırmakla kalmamakta, geçmişle günümüz ve gelecek arasında bir köprü görevi görmektedir Tarihine sahip çıkmayan, tarihini unutmuş bir millet, hafızasını kaybeden bir insana benzer Tarih Biliminin Özellikleri 1 Geçmişteki olayları inceler 2 İnsan toplulukları tarafından meydana getirilir 3 Belgelere dayanmalıdır 4 Yer ve zaman belirtilmelidir 5 Sebep-sonuç ilişkisi olmalıdır 6 Objektif (tarafsız) olunmalıdır 7 Tarihî olaylar tekrarlanamaz 8 Deney ve gözlem yapılamaz 9 Olayın meydana geldiği devrin şartları ve değer yargıları iyi bilinmelidir 10Araştırma mümkün olduğu kadar olayın geçtiği yerde yapılmalıdır Tarihin Konusu: Geçmiş zamanda yaşayan insan topluluklarının her türlü faaliyetidir Tarihimizi Öğrenmenin Gerekliliği: Türk milleti tarihin en eski ve en köklü milletlerinden biridir Türkler; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına yayılan devletler kurmuşlardır Bu bölgelerde Türk dilinin, Türk sanatının, Türk kültürünün izleri bugün bile sürmektedir MÖ III yüzyılda Hunlarla başlayan Türk Tarihi günümüze kadar varlığını sürdürmüştür Tarihimizi iyi öğrenmekle; Vatan, Millet sevgimiz gelişecektir Millet olarak geleceğe daha güvenle bakabilecek duruma gelebiliriz Tarih Biliminde Yer ve Zamanın Önemi: Yer ve zamanın belirtilmesiyle olayın gerçek olup olmadığını anlarız Olayın geçtiği yer ile olayın meydana geldiği zaman dilimi o olayın sebep ve sonuçlarını belirlememizde gereklidir Çünkü o yerin iklimi, yaşam şartları, madenleri, o zaman içindeki nüfusu, o zaman içindeki toplumsal değerler olayın meydana geliş sebeplerini oluşturabilirler Tarih Biliminde Sebep-Sonuç İlişkisinin Önemi: Tarihte, bütün olaylar bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır Her olay kendisinden önceki olayın sonucu, kendisinden sonraki olayın sebebidir Önceki olayı bilmezsek, sonraki olayı kavrayamayız Tarih Biliminde Olay ve Olgu Kavramları: Olay, insanları ilgilendiren, sosyal, siyasal ve dînî alanlarda meydana gelen, başlangıcı ve bitişi beli olan gelişmedir Olgu, aynı özellikteki tarihi olayları kapsayan ve belli bir süreci ifade eden genel bir kavramdır Meselâ: Olay > Anadolu'nun Türkler tarafından fethi Olgu > Anadolu'nun Türkleşmesi Olay > Amerika'nın keşfi Olgu > Sömürgeciliğin başlaması 2 Tarih Biliminin Yöntemi Tarih Biliminin Yöntemi: Tarih biliminin en önemli özelliği, tekrar edilememesi, deney ve geçmiş olaylarda gözlemlerin yapılamamasıdır Tarih biliminin yöntemi; kaynakların araştırılması, tasnif, tahlil, tenkit ve sentezinin yapılmasıdır Tarihî olayları araştıran bir tarihçi, sırasıyla aşağıdaki yöntemleri uygular 1 Kaynak Arama: Önce olayla ilgili kaynaklar aranır Kaynaklar ikiye ayrılır: a) Ana Kaynaklar / Birinci El Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme ait kaynaklardır b) İkinci El Kaynaklar: Ana kaynaklardan yararlanılarak hazırlanan kaynaklardır Ayrıca kaynakları yazılı ve yazısız kaynaklar diye de ikiye ayırabiliriz: 1 Yazılı Kaynaklar: Kitabeler, fermanlar, kanunlar, mahkeme kayıtları, noterlik yazıları, gazeteler, dergiler vb 2 Yazısız (Sözlü) Kaynaklar: Evler, kaleler, tapınaklar, heykeller, silah, eşyalar, destanlar, efsaneler, fıkralar, atasözleri örf ve adetler vb 2 Verileri Tasnif, Tahlil ve Tenkit Etme: a) Tasnif (Sınıflandırma): Elde edilen bilgiler zamana, mekâna ve konuya göre tasnif edilir b) Tahlil (Analiz, İnceleme): Kaynaklardan elde ettiğimiz bilgiler güvenilir mi? Karşılaştırma yapılarak bilgiler bu yönde incelenir c) Tenkit (Eleştiri): Elde edilen bilgilerin işe yarayıp yaramadığı, hangi bilgilerin kullanılacağı belirlenir 3 Sentez (Birleştirme): Kaynaklardan elde edilen bilgilerin düzenlenerek yazılması aşamasıdır Yazarken; Olaylar, o dönemin şartları göz önüne alınarak, İyi bilinmeyen bir olayı, benzer olaylarla açıklamaya çalışmamak ilkelerine dikkat edilmelidir 3 Tarihin Tasnifi (Sınıflandırılması) 1Zamana Göre Sınıflandırma: (Yontma Taş Çağı, Ortaçağ Tarihi, 9 Yüzyıl Tarihi gibi) 2Mekâna (Yere) Göre Sınıflandırma: (Türkiye Tarihi, Avrupa Tarihi, Çorum Tarihi gibi) 3Konuya Göre Sınıflandırma: (Tıp Tarihi, Sanat Tarihi, Hukuk Tarihi gibi) Tarihin Sınıflandırılmasının Sebebi: Öğrenmeyi, öğretmeyi ve araştırmayı kolaylaştırmaktır Tarih ve Yazı İlişkisi Yazı, Mezopotamya'da Sümer şehir devletleri zamanında bulunmuştur (MÖ 3200-3500) Yazı, tarih bilgilerinin ortaya çıkmasına hız kazandırmıştır Yazının bulunuşu tarihçiler tarafından tarihin başlangıcı olarak kabul edilir Tarih yazının icadıyla başlar Tarihçiler yazının bulunuşunu tarihin başlangıcı olarak kabul ederler Çünkü yazının bulunuşu ile birlikte o dönemler hakkındaki bilgilerimiz birdenbire artmıştır Bu nedenle yazının icadından önceki dönemlere, o dönem hakkındaki bilgilerimiz sadece yazısız belgelere dayandığı ve az olduğu için Karanlık Devirler veya Tarih Öncesi Devirler denir Yazının bulunuşundan sonra bilgilerimiz birden bire artar Yazının icadından sonraki dönemlere de Tarih Devirleri (Çağları) denir Tarihin Çağlara Ayrılması A) TARİH ÖNCESİ DEVİRLER I TAŞ DEVRİ: a) Kabataş Devri: İnsanlığın en ilkel dönemidir Araç gereç yoktur İnsanlar toplayıcılıkla geçinir b) Yontmataş Devri: Araç gereç yapımı vardır Avcılık başlar Mağara resimleri yapılır Devrin sonuna doğru ateş bulunur c) Cilalıtaş Devri: Topraktan kap-kacak yapımı başlar Tarım faaliyeti başlar, hayvanlar evcilleştirilir Cillataş ile bakır devri arasındaki geçiş dönemine Kalkolitik Devir denir II MADEN DEVRİ: a) Bakır Devri: Madenler işlenir b) Tunç Devri: İlk şehir (site) devletleri kuruldu c) Demir Devri: Devrin sonunda yazı bulundu B) TARİH DEVİRLERİ a) İlkçağ: (Yazının İcadı MÖ 3200 – Kavimler Göçü 375) b) Ortaçağ: (Kavimler Göçü 375 – İstanbul’un Fethi 1453) c) Yeniçağ: (İstanbul’un Fethi 1453 – Fransız İhtilali 1789) d) Yakınçağ: (Fransız İhtilali 1789 – Günümüze dek Tarihi çağlara ayırmanın bilimsel bir yönü yoktur Araştırmayı ve öğrenmeyi kolaylaştırmak içindir Günümüz için atom çağı, uzay çağı, bilgi çağı gibi tanımlamalar da yapılmaktadır 4 Tarihin Diğer Bilimlerle İlişkileri 1 Coğrafya: Tarih, olayın geçtiği yerin fizîki ve beşerî özelliklerini Coğrafya'dan öğrenir 2 Arkeoloji: Toprağın ve suyun altında kalmış olan tarihi eserleri ortaya çıkarır Kazı bilimi 3 Kronoloji: Tarihi olayların zamanlarını belirleyerek, meydana geliş sıralarını düzenler Takvim bilimi 4 Paleografya: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır Yazı bilimi 5 Epigrafya: Taş, mermer gibi sert cisimler üzerine yazılan yazıları inceler Kitabeler Bilimi 6 Sosyoloji: Sosyal olayları, insanlar ve toplumlar arası ilişkileri inceler 7 Antropoloji: Toplumların ırk yapılarını inceler 8 Filoloji: Dilleri ve diller arasındaki bağları inceler 9 Etnografya: Örf, adet, gelenek ve görenekleri inceler 10 Diplomatik: Günümüze kadar gelmiş olan resmi belgeleri, fermanları vb inceler 11 Heraldik (Mühür Bilimi): Resmi belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler 12 Nümizmatik / Meskûkât: Para Bilimi 13 Kimya (Karbon 14 Metodu): Herhangi bir tarihî eserin yaşını hesap eden bilimdir 14 Onomatoloji: Yer adlarını inceleyen bilim dalıdır 15 Şecere: Soy kütüğü bilimidir Bunlardan başka tarihe yardımcı bilimler arasına Felsefe, İstatistik, Psikoloji, Astronomi, Tıp gibi birçok bilimi katabiliriz B ZAMAN VE TAKVİM 1 Takvimin Ortaya Çıkışı ve Tanımı Takvim: Zamanı günlere, aylara, yıllara bölme metodudur İnsanlar zamanı ölçerken ölçü aracı olarak güneşi ve ay'ı kullanmışlardır Güneşi kullananlar dünyanın güneş etrafında bir tam dönüşünü esas almışlardır (365 gün 6 saat) Bu şekilde güneşe göre oluşturulan takvimlere Güneş Takvimi diyoruz Ay'ı kullananlar ise ayın dünya etrafında 12 kez dönmesini (12 x 295 =354) esas almışlardır Bu şekilde aya göre oluşturulan takvimlere Ay Takvimi diyoruz Tarihte ilk güneş takvimini Mısırlılar, İlk ay takvimini de Sümerler kullanmışlardır Her toplum kendi takvimini oluştururken kendileri için önemli saydıkları bir günü başlangıç olarak kullanmışlardır Örnek olarak; Romalılar, Roma'nın kuruluşunu, Müslümanlar, Hz Muhammed’in hicretini, Hıristiyanlar, Hz İsa'nın doğumunu takvimlerinin başlangıcı yapmışlardır 2 Türklerin Kullandıkları Takvimler 1 12 Hayvanlı Türk Takvimi: Türklerin kullandığı en eski takvimdir Güneş yılını esas alır Bu takvimde her yıl bir hayvan adıyla anılıyordu 2 Celâlî Takvimi: Büyük Selçuklular zamanında Melikşah tarafından Ömer Hayyam ve ekibine hazırlatılan bu takvim güneş yılına göre hazırlanmıştı 3 Hicrî Takvim: Ay yılını esas alır Başlangıç olarak Hz Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicret ettiği 622 yılını alır Günümüzde Ramazan ayı, kutsal gün ve gecelerde bu takvimi kullanmaktayız 4 Rumî Takvim: Osmanlı Devleti'nde resmî ve malî işlerde kullanılmak üzere 19 yüzyıl başlarından itibaren yürürlüğe giren takvimdir Güneş yılını esas alır 5 Milâdî Takvim: 1926'dan itibaren kullandığımız takvimdir Güneş yılını esas alır Temeli Mısırlılara dayanır İyon ve Yunanlılar kanalıyla Batı'ya aktarılmıştır Romalılar Sezar zamanında Jülyen takvimi olarak düzenlemiş ve kullanmışlardır Yeniçağ'da Papa XII Gregor tarafından yeniden yapılan düzenlemelerle Gregoryen Takvimi olarak anılmıştır Miladî takvim Hz İsa'nın doğuşunu başlangıç olarak kabul eder Yüzyıl (Asır) Tarihlendirmede 100 yıllık zaman dilimi kullanılır Bu zaman dilimine yüzyıl (yy) denir