10 Soruda Kubbealtı'ndaki Divan-İ Hümayun

**Prof. Dr. Sinsi** · 11-04-2012

10 Soruda Kubbealtı'ndaki Divan-ı Hümayun

Osmanlı İmparatorluğu'nun en büyük karar organı Divan-ı Hümayun idi

Üç
kıtaya yayılan imparatorluk, Topkapı Sarayı'nda bulunan Kubbealtı'ndaki
Divan-ı Hümayun toplantılarıyla yönetilirdi

1

Divan-ı Hümayun nasıl kuruldu?

Bazı Osmanlı tarihleri, Osman Gazi'nin zaman zaman "Divan" topladığını
söyler

Ancak bunlar muhtemelen aşiret yönetimindeki toplantılardan
birisiydi

Üyeleri ve toplanma şekli belirlenmiş Divan-ı Hümayun değildi

Orhan Gazi devrinde, devlet idaresinde "vezir" adı verilen bir görevlinin
ortaya çıkmasından sonra, Divan-ı Hümayun örgütlenmesi de gerçekleşti

Aşıkpaşazade Tarihi, devlet adamlarının Divan toplantılarına burmalı
dülbend, yani bir çeşit sarıkla katıldıklarını yazar

Bu da Divan'ın belli
Orhan Gazi döneminde kurulduktan sonra, devletin büyümesine paralel olarak
gelişimini sürdürüp, Fatih Sultan Mehmed zamanında klasik halini aldı

2

Fatih devrinde Divan'da ne değişiklik oldu?

Fatih devrine kadar, Divan-ı Hümayun bizzat padişahların başkanlığında, bu
tarihten sonra da veziriazamın riyasetinde toplandı

Padişah, Divan
başkanlığını bıraktı

Bu değişim, Fetih'ten sonra, Roma'nın İmparatorluk, İslâm devletlerinin
Sultanlık ve Türklerin Hakanlık geleneklerini Fatih'in kendi kişiliğinde
birleştirme fikrinin sonucuydu

3

Divan'a kimler katılırdı?

Fatih'in devletin idari teşkilat ve teşrifatında, yani protokolünde meydana
getirdiği büyük yapısal değişim neticesinde, yeni bir çehreye kavuşan
Divan-ı Hümayun'a katılanlar, iki ana gruba ayrılmaktaydı:

Erkân-ı erbaa ismiyle anılan ve başta sadrazam olmak üzere, vezirler,
kazaskerler, defterdarlar ile nişancıdan oluşan ilk zümre Divan'ın aslı
olup, orada fikir beyan etme ve karar verme yetkisine sahiptiler

Bu asli üyelerin arasına bazı görevliler de şartlı olarak dâhil
olabilmekteydi

Bunlardan yeniçeri ağaları, vezir rütbesinde iseler,
Divan'a katılabilirlerdi

Üzerinde vezirlik payesi de bulunan kaptanıderyalar da İstanbul'da
bulundukları zaman Divan toplantısına iştirak ederlerdi

Beylerbeyilerden herhangi birisi İstanbul'da iken, aynı şekilde Divan'a
katılma hakkına sahipti

Ancak 18

Yüzyıl'dan itibaren, beylerbeyi
makamında bulunanlar Divan toplantılarına katılmadılar

Divan-ı Hümayun'un asli üyesi olmadığı halde toplantılara katılanlar ise,
maiyetinde Divan bürokrasini yürüten bir kâtipler zümresi bulunduğu halde
reisülküttap, büyük ve küçük tezkireciler, çavuşbaşı, kapıcılar kethüdası,
teşrifatçı, asesbaşı, subaşı gibi görevlilerdi

Divan-ı Hümayun hizmetkârları diye anılan bu gruptakiler, sadece
hizmetlerini yaparlar ve asli üyelerin aksine, toplantı müddetince ayakta
beklerlerdi,

4

Divan ne zaman toplanırdı?

Orhan Bey zamanından Fatih zamanına kadar Divan-ı Hümayun, genellikle
haftanın hemen her günü sabah namazından sonra toplanıp, öğlene kadar
çalışmaktaydı

Fatih'in Divan başkanlığından çekilip, arza girme uygulamasını
başlatmasından sonra, Divan'ın asli üyelerinin, haftanın dört günü huzura
çıkarak kendi memuriyet sahaları hakkında padişaha bilgi vermeleri âdeti
benimsendi

16

Yüzyıl sonlarına doğru Divan toplantıları haftanın yalnızca dört günü;
cumartesi, pazar, pazartesi ve salı günleri yapılmaya başlandı

III

Murad devrinde salı ve pazar günleri arz yapılması usulü kabul
edilerek, her Divan günü arza girilmesi âdetinden vazgeçildi

III

Mehmed devrinde ise, toplantı günleri salı ve pazar olmak üzere haftada
iki güne indirildi ve salı da, arza girme günü oldu

Bu süreçte, devlet işlerinin ve çeşitli meselelerin görüşülüp bir karara
bağlanmasında, önce sadrazamların "İkindi Divanları" ön plana çıktı

17

Yüzyıl'ın ortalarından itibaren oluşmaya başlayan Paşa Kapısı (Bab-ı Asafî
/ Bab-ı Âlî), zamanla Divan-ı Hümayun'un yerine, devlet işlerinin
görülmesinde, yeni bir hükümet merkezi oldu

Divan-ı Hümayun, II

Mahmud'un reformlarından sonra, eski bir gelenek ve
şatafat vasıtası olarak kaldı; ancak ulufe dağıtımı ve elçi kabulleri
sırasında toplanmayı sürdürdü

5

Divan-ı Hümayun nerede toplanırdı?

Osmanlı saraylarında Divan-ı Hümayun toplantılarının yapıldığı yerler olan
divanhaneler hakkında, ilk dönemlere dair bilgimiz sınırlıdır

Bursa Sarayı zaten bilinmez; 1877- 78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda büyük hasar
gören Edirne Sarayı'nda ise, Divan toplantıları için tahsis edilmiş bir
Kubbealtı oldugu bilinir

Topkapı Sarayı'nda ise Divan-ı Hümayun toplantıları, Kanuni zamanına kadar
ikinci avluda, bugünkü Divanhane'nin hemen arkasında yer alan Eski
Divanhane'de yapılırdı,

Bugünkü üç kubbeden oluşan Kubbealtı binası, Eski Divanhane'nin yetersiz
kalması üzerine, Kanuni'nin saltanatı başlarında, veziriazam İbrahim Paşa
tarafından yaptırıldı

Kubbealtı'nın üç kubbesinden 'Divanhane' ismiyle anılan birisi, Divan
toplantı yeri idi

Bu kısımda, Divan üyelerinin teşrifat kaidelerine göre
belirlenmiş oturma yerleri vardı

6

Divan'da nasıl oturulurdu?

Sadrazam ve vezirlerin oturduğu ve yerden yarım metre kadar yükseklikteki
sedirin üst kısmında, sadrazamın oturduğu yerin hemen arkasında, padişahın
gizlice Divan toplantılarını dinleyebildiği "Kasr-ı Adl" isimli odanın
kafesli penceresi bulunurdu

Divanhane'nin bitişiğinde, kapıdan girilince sağ taraftaki ikinci kubbenin
altında Divan-ı Hümayun hacegânı, maliye kalemlerinin halife, kâtip ve
şakirtleri bulunurdu

Bu ikinci kubbe ile üçüncü kubbe arasında yer alan ve reisülküttap tahtası
ismi verilen bölüm, reisülküttaba bağlı olarak Divan bürokrasisini yürüten
Divan-ı Hümayun kâtiplerinin yeriydi

Üçüncü kubbenin altındaki bölüm Divan-ı Hümayun'da tutulan defterdarlıkla
ilgili her türlü kaydın sandıklar içinde muhafaza edildiği Defterhane-i
Amire idi

Sadrazam, Divanhane'deki sedirde, Kasr-ı Adl'e açılan kafesli pencerenin
hemen önüne, vezirler ise onun sağ tarafına mevkilerine göre otururlardı

Sadrazamın solunda kadıaskerler yer alır, kapının girişine yakın bir yerde
defterdarlar, onların karşısında da nişancı otururdu

7

Protokol kuralları nelerdi?

Divan-ı Hümayun toplantıları, simgelerle yüklenmiş, katı ve ayrıntılı
teşrifat geleneklerine bağlı olarak icra edilirdi

Bu konuda İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın "Osmanlı Devletinin Merkez ve
Bahriye Teşkilatı" isimli eserinde önemli bilgiler verilir

Divan halkı sabah namazını genellikle Ayasofya Camii'nde kılarlardı

Bu
arada yeniçeri ocağı ve süvari bölükleri ağalarıyla bir miktar yeniçeri
caminin Bab-ı Hümayun isimli giriş kapısına bakan minaresi önünde, önceden
belirlenmiş yerlerinde, iki sıra halinde dizilirler; namazdan Çıkan Divan
üyeleriyle vezirler de buraya gelerek mevkilerine uygun biçimde saftaki
yerlerini alırlardı

Nihayet toplanma tamamlanınca meydan duacısının yüksek sesle dua edip,
"Fatiha" demesiyle, hep birlikte Fatiha Suresi okunur, sarayın ilk kapısı
olan Bab-ı Hümayun açılırdı

Vezirler, reis tahtası önünde kendilerini bekleyenlerin selamını aldıktan
sonra, bütün erkân Divanhane'ye girer; herkes yerli yerinde ayakta
beklerdi

Sadrazam da gelip, herkes yerli yerine oturduktan sonra, iki görevli hazine
önünde Fetih Suresi'ni okumaya başlar, bu sırada Divan erkânına akide
şekeri dağıtılırdı

Fetih Suresi'nin bitmesiyle birlikte yeniçerilere de
çorba dağıtılırdı

Yine bu sırada çavuşbaşı ve tezkereciler tarafından
hazine ve defterhanenin mühürleri açılıp, o gün kullanılacak defterler
Divanhane'ye getirilirdi

Nihayet bütün hazırlıkların tamamlanması üzerine, çavuşbaşı ağa, elindeki
asayı yere vurur, bu işaret üzerine Divan-ı Hümayun toplantısı başlardı

8

İşlemler Divan'da nasıl yürütülmekteydi?

Divan'da önce devletin iç ve dış meseleleri görüşülür ve bu konularda
alınan kararlara dair evrak hazırlanırdı

Bundan sonra Divan-ı Hümayun'u en
fazla sonra herhangi bir işin veya davanın halli için Divan'a gelen halkın
dinlenmesine başlanırdı

Dışarıda bekleyenler, çavuşlar ve kapıcılar marifetiyle, kafile halinde ve
bir sıra tertibinde getirilirler, çavuşbaşı ve kapıcılar kethüdası bu
kimseleri bulundukları yerden alarak Divanhane'ye sokardı

Divan-ı Hümayun'a sunulan arzuhaller, sadrazamın huzurunda, önceleri
reisülküttap tarafından okunurken, 18

Yüzyıl'ın başlarından itibaren, bu
görevi büyük ve küçük tezkireciler yerine getirmeye başladılar

9

Divan'ın konuları nelerdi?

Divan'ın konul meşgul eden meseleler, imparatorluğun dört bir yanından
gelen istek sahiplerinin talepleri ile yerel kadının verdiği kararı
beğenmeyen, kendi bölgesindeki memurlardan baskı gördüğünü iddia eden,
birisiyle anlaşmazlığa düşen ya da daha başka sebeplerle şikâyetlerini
Divan'a intikal ettiren kimselerin davaları idi

Divan'da davalı ve varsa davacı, bizzat kendi kendini müdafaa eder, lüzum
görülürse yerel kadıdan bu konuda bilgi istenir ya da çavuşlar veya
mübaşir adı verilen görevliler o bölgeye gönderilerek araştırma yapılırdı

İsteyen herkes din, dil, ırk ve içtimaî mevkii farkı gözetilmeksizin
Divan'a müracaat edebilirdi

Divan erkânı, muayyen bir iş bölümü ile çalışırdı

Sadrazam, huzurunda okunan arzuhallerdeki meseleler hakkında kesin bir
karara varamadığında, meseleyi, şer'i bir dava ise kazaskere, mali bir dava
ise defterdara, toprakla ilgili bir konu ise nişancıya havale ederdi

Şikâyetçilerin fazla olması durumunda, sadrazamın müsaadesiyle ikinci vezir
de dava dinler, tayin, azil ve maaş zammı haricindeki işleri hallederdi

Ayrıca vezirler nişancının işinin çok olduğu zaman, yine sadrazamın emriyle,
ferman ve beratlara tuğra çekmede nişancıya yardım ederlerdi

10

Divan'ın yetkileri nelerdi?

Padişahın vekillerinin iştirakiyle ve padişah adına tertip edilen Divan-ı
Hümayun, 17

Yüzyıl'ın sonlarına kadar, 0smanlı'nın en güçlü
kurumlarındandı

Okul kitaplarında, bu kurumun günümüzün bakanlar kuruluna benzetilmesi
hatalıdır ve bu kurumun idari felsefenin anlaşılmasını imkânsız
kılmaktadır

Ahmet Mumcu, Divan-ı Hümayun'un yetkilerinin siyasi, hukuki ve
iktisadi-mali olmak üzere üç başlık halinde değerlendirilebileceğini söyler

Buna göre Divan'ın siyasi yetkileri; hiçbir fark gözetmeksizin bütün
Osmanlı tebaasının emniyetinin sağlanması, devlet kademelerinde gerekli
tayin terfi veya azillerin yapılması, yabancı devletlerle ilişkilerin
esasının belirlenmesi, savaş ve barış şartlarının saptanması, elçi kabulü,
elçilerden gelen taleplerin değerlendirilmesi gibi geniş bir yelpazeye
yayılmaktaydı

Hukuki yetkileri padişah adına örfi kanunların hazırlanması, bir suç
işleyen ya da hakkında şikâyet bulunan reaya ve askeri sınıf mensuplarının
muhakeme edilmesi, daha evvel eyalet divanlarında ya da yerel mahkemelerde
sonuca bağlanmış bir davanın tekrar görüşülmesi,bir davanın yeniden
görüşülmek üzere başka bir mahkemeye havale edilmesi, suçu sabit
bulunanların cezalarının infazı gibi, oldukça geniş bir alanı
kapsamaktaydı

İktisadi-mali yetkileri ise, verginin etkili ve adil bir şekilde
toplanmasını sağlamak, vergi politikalarını belirlemek, arazilerin
statülerinin tespit ve muhafaza edilmesi, para politikalarının tayini,
yerli ve yabancı ticaretin yönlendirilmesi, iltizam ve mukataa işlerinin
düzenlenmesi gibi hayli genişti

Divan-ı Hümayun, günümüzdeki Meclis, Bakanlar Kurulu ve Yargı tarafından
yürütülen yasama, yürütme ve yargı işlemlerini tek başına üstlenmişti

11-04-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	10 Soruda Kubbealtı'ndaki Divan-İ Hümayun 10 Soruda Kubbealtı'ndaki Divan-ı Hümayun Osmanlı İmparatorluğu'nun en büyük karar organı Divan-ı Hümayun idi Üç kıtaya yayılan imparatorluk, Topkapı Sarayı'nda bulunan Kubbealtı'ndaki Divan-ı Hümayun toplantılarıyla yönetilirdi 1Divan-ı Hümayun nasıl kuruldu? Bazı Osmanlı tarihleri, Osman Gazi'nin zaman zaman "Divan" topladığını söyler Ancak bunlar muhtemelen aşiret yönetimindeki toplantılardan birisiydi Üyeleri ve toplanma şekli belirlenmiş Divan-ı Hümayun değildi Orhan Gazi devrinde, devlet idaresinde "vezir" adı verilen bir görevlinin ortaya çıkmasından sonra, Divan-ı Hümayun örgütlenmesi de gerçekleşti Aşıkpaşazade Tarihi, devlet adamlarının Divan toplantılarına burmalı dülbend, yani bir çeşit sarıkla katıldıklarını yazar Bu da Divan'ın belli Orhan Gazi döneminde kurulduktan sonra, devletin büyümesine paralel olarak gelişimini sürdürüp, Fatih Sultan Mehmed zamanında klasik halini aldı 2Fatih devrinde Divan'da ne değişiklik oldu? Fatih devrine kadar, Divan-ı Hümayun bizzat padişahların başkanlığında, bu tarihten sonra da veziriazamın riyasetinde toplandı Padişah, Divan başkanlığını bıraktı Bu değişim, Fetih'ten sonra, Roma'nın İmparatorluk, İslâm devletlerinin Sultanlık ve Türklerin Hakanlık geleneklerini Fatih'in kendi kişiliğinde birleştirme fikrinin sonucuydu 3Divan'a kimler katılırdı? Fatih'in devletin idari teşkilat ve teşrifatında, yani protokolünde meydana getirdiği büyük yapısal değişim neticesinde, yeni bir çehreye kavuşan Divan-ı Hümayun'a katılanlar, iki ana gruba ayrılmaktaydı: Erkân-ı erbaa ismiyle anılan ve başta sadrazam olmak üzere, vezirler, kazaskerler, defterdarlar ile nişancıdan oluşan ilk zümre Divan'ın aslı olup, orada fikir beyan etme ve karar verme yetkisine sahiptiler Bu asli üyelerin arasına bazı görevliler de şartlı olarak dâhil olabilmekteydi Bunlardan yeniçeri ağaları, vezir rütbesinde iseler, Divan'a katılabilirlerdi Üzerinde vezirlik payesi de bulunan kaptanıderyalar da İstanbul'da bulundukları zaman Divan toplantısına iştirak ederlerdi Beylerbeyilerden herhangi birisi İstanbul'da iken, aynı şekilde Divan'a katılma hakkına sahipti Ancak 18 Yüzyıl'dan itibaren, beylerbeyi makamında bulunanlar Divan toplantılarına katılmadılar Divan-ı Hümayun'un asli üyesi olmadığı halde toplantılara katılanlar ise, maiyetinde Divan bürokrasini yürüten bir kâtipler zümresi bulunduğu halde reisülküttap, büyük ve küçük tezkireciler, çavuşbaşı, kapıcılar kethüdası, teşrifatçı, asesbaşı, subaşı gibi görevlilerdi Divan-ı Hümayun hizmetkârları diye anılan bu gruptakiler, sadece hizmetlerini yaparlar ve asli üyelerin aksine, toplantı müddetince ayakta beklerlerdi, 4Divan ne zaman toplanırdı? Orhan Bey zamanından Fatih zamanına kadar Divan-ı Hümayun, genellikle haftanın hemen her günü sabah namazından sonra toplanıp, öğlene kadar çalışmaktaydı Fatih'in Divan başkanlığından çekilip, arza girme uygulamasını başlatmasından sonra, Divan'ın asli üyelerinin, haftanın dört günü huzura çıkarak kendi memuriyet sahaları hakkında padişaha bilgi vermeleri âdeti benimsendi 16 Yüzyıl sonlarına doğru Divan toplantıları haftanın yalnızca dört günü; cumartesi, pazar, pazartesi ve salı günleri yapılmaya başlandı III Murad devrinde salı ve pazar günleri arz yapılması usulü kabul edilerek, her Divan günü arza girilmesi âdetinden vazgeçildi III Mehmed devrinde ise, toplantı günleri salı ve pazar olmak üzere haftada iki güne indirildi ve salı da, arza girme günü oldu Bu süreçte, devlet işlerinin ve çeşitli meselelerin görüşülüp bir karara bağlanmasında, önce sadrazamların "İkindi Divanları" ön plana çıktı 17 Yüzyıl'ın ortalarından itibaren oluşmaya başlayan Paşa Kapısı (Bab-ı Asafî / Bab-ı Âlî), zamanla Divan-ı Hümayun'un yerine, devlet işlerinin görülmesinde, yeni bir hükümet merkezi oldu Divan-ı Hümayun, II Mahmud'un reformlarından sonra, eski bir gelenek ve şatafat vasıtası olarak kaldı; ancak ulufe dağıtımı ve elçi kabulleri sırasında toplanmayı sürdürdü 5Divan-ı Hümayun nerede toplanırdı? Osmanlı saraylarında Divan-ı Hümayun toplantılarının yapıldığı yerler olan divanhaneler hakkında, ilk dönemlere dair bilgimiz sınırlıdır Bursa Sarayı zaten bilinmez; 1877- 78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda büyük hasar gören Edirne Sarayı'nda ise, Divan toplantıları için tahsis edilmiş bir Kubbealtı oldugu bilinir Topkapı Sarayı'nda ise Divan-ı Hümayun toplantıları, Kanuni zamanına kadar ikinci avluda, bugünkü Divanhane'nin hemen arkasında yer alan Eski Divanhane'de yapılırdı, Bugünkü üç kubbeden oluşan Kubbealtı binası, Eski Divanhane'nin yetersiz kalması üzerine, Kanuni'nin saltanatı başlarında, veziriazam İbrahim Paşa tarafından yaptırıldı Kubbealtı'nın üç kubbesinden 'Divanhane' ismiyle anılan birisi, Divan toplantı yeri idi Bu kısımda, Divan üyelerinin teşrifat kaidelerine göre belirlenmiş oturma yerleri vardı 6Divan'da nasıl oturulurdu? Sadrazam ve vezirlerin oturduğu ve yerden yarım metre kadar yükseklikteki sedirin üst kısmında, sadrazamın oturduğu yerin hemen arkasında, padişahın gizlice Divan toplantılarını dinleyebildiği "Kasr-ı Adl" isimli odanın kafesli penceresi bulunurdu Divanhane'nin bitişiğinde, kapıdan girilince sağ taraftaki ikinci kubbenin altında Divan-ı Hümayun hacegânı, maliye kalemlerinin halife, kâtip ve şakirtleri bulunurdu Bu ikinci kubbe ile üçüncü kubbe arasında yer alan ve reisülküttap tahtası ismi verilen bölüm, reisülküttaba bağlı olarak Divan bürokrasisini yürüten Divan-ı Hümayun kâtiplerinin yeriydi Üçüncü kubbenin altındaki bölüm Divan-ı Hümayun'da tutulan defterdarlıkla ilgili her türlü kaydın sandıklar içinde muhafaza edildiği Defterhane-i Amire idi Sadrazam, Divanhane'deki sedirde, Kasr-ı Adl'e açılan kafesli pencerenin hemen önüne, vezirler ise onun sağ tarafına mevkilerine göre otururlardı Sadrazamın solunda kadıaskerler yer alır, kapının girişine yakın bir yerde defterdarlar, onların karşısında da nişancı otururdu 7Protokol kuralları nelerdi? Divan-ı Hümayun toplantıları, simgelerle yüklenmiş, katı ve ayrıntılı teşrifat geleneklerine bağlı olarak icra edilirdi Bu konuda İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın "Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı" isimli eserinde önemli bilgiler verilir Divan halkı sabah namazını genellikle Ayasofya Camii'nde kılarlardı Bu arada yeniçeri ocağı ve süvari bölükleri ağalarıyla bir miktar yeniçeri caminin Bab-ı Hümayun isimli giriş kapısına bakan minaresi önünde, önceden belirlenmiş yerlerinde, iki sıra halinde dizilirler; namazdan Çıkan Divan üyeleriyle vezirler de buraya gelerek mevkilerine uygun biçimde saftaki yerlerini alırlardı Nihayet toplanma tamamlanınca meydan duacısının yüksek sesle dua edip, "Fatiha" demesiyle, hep birlikte Fatiha Suresi okunur, sarayın ilk kapısı olan Bab-ı Hümayun açılırdı Vezirler, reis tahtası önünde kendilerini bekleyenlerin selamını aldıktan sonra, bütün erkân Divanhane'ye girer; herkes yerli yerinde ayakta beklerdi Sadrazam da gelip, herkes yerli yerine oturduktan sonra, iki görevli hazine önünde Fetih Suresi'ni okumaya başlar, bu sırada Divan erkânına akide şekeri dağıtılırdı Fetih Suresi'nin bitmesiyle birlikte yeniçerilere de çorba dağıtılırdı Yine bu sırada çavuşbaşı ve tezkereciler tarafından hazine ve defterhanenin mühürleri açılıp, o gün kullanılacak defterler Divanhane'ye getirilirdi Nihayet bütün hazırlıkların tamamlanması üzerine, çavuşbaşı ağa, elindeki asayı yere vurur, bu işaret üzerine Divan-ı Hümayun toplantısı başlardı 8İşlemler Divan'da nasıl yürütülmekteydi? Divan'da önce devletin iç ve dış meseleleri görüşülür ve bu konularda alınan kararlara dair evrak hazırlanırdı Bundan sonra Divan-ı Hümayun'u en fazla sonra herhangi bir işin veya davanın halli için Divan'a gelen halkın dinlenmesine başlanırdı Dışarıda bekleyenler, çavuşlar ve kapıcılar marifetiyle, kafile halinde ve bir sıra tertibinde getirilirler, çavuşbaşı ve kapıcılar kethüdası bu kimseleri bulundukları yerden alarak Divanhane'ye sokardı Divan-ı Hümayun'a sunulan arzuhaller, sadrazamın huzurunda, önceleri reisülküttap tarafından okunurken, 18 Yüzyıl'ın başlarından itibaren, bu görevi büyük ve küçük tezkireciler yerine getirmeye başladılar 9Divan'ın konuları nelerdi? Divan'ın konul meşgul eden meseleler, imparatorluğun dört bir yanından gelen istek sahiplerinin talepleri ile yerel kadının verdiği kararı beğenmeyen, kendi bölgesindeki memurlardan baskı gördüğünü iddia eden, birisiyle anlaşmazlığa düşen ya da daha başka sebeplerle şikâyetlerini Divan'a intikal ettiren kimselerin davaları idi Divan'da davalı ve varsa davacı, bizzat kendi kendini müdafaa eder, lüzum görülürse yerel kadıdan bu konuda bilgi istenir ya da çavuşlar veya mübaşir adı verilen görevliler o bölgeye gönderilerek araştırma yapılırdı İsteyen herkes din, dil, ırk ve içtimaî mevkii farkı gözetilmeksizin Divan'a müracaat edebilirdi Divan erkânı, muayyen bir iş bölümü ile çalışırdı Sadrazam, huzurunda okunan arzuhallerdeki meseleler hakkında kesin bir karara varamadığında, meseleyi, şer'i bir dava ise kazaskere, mali bir dava ise defterdara, toprakla ilgili bir konu ise nişancıya havale ederdi Şikâyetçilerin fazla olması durumunda, sadrazamın müsaadesiyle ikinci vezir de dava dinler, tayin, azil ve maaş zammı haricindeki işleri hallederdi Ayrıca vezirler nişancının işinin çok olduğu zaman, yine sadrazamın emriyle, ferman ve beratlara tuğra çekmede nişancıya yardım ederlerdi 10Divan'ın yetkileri nelerdi? Padişahın vekillerinin iştirakiyle ve padişah adına tertip edilen Divan-ı Hümayun, 17 Yüzyıl'ın sonlarına kadar, 0smanlı'nın en güçlü kurumlarındandı Okul kitaplarında, bu kurumun günümüzün bakanlar kuruluna benzetilmesi hatalıdır ve bu kurumun idari felsefenin anlaşılmasını imkânsız kılmaktadır Ahmet Mumcu, Divan-ı Hümayun'un yetkilerinin siyasi, hukuki ve iktisadi-mali olmak üzere üç başlık halinde değerlendirilebileceğini söyler Buna göre Divan'ın siyasi yetkileri; hiçbir fark gözetmeksizin bütün Osmanlı tebaasının emniyetinin sağlanması, devlet kademelerinde gerekli tayin terfi veya azillerin yapılması, yabancı devletlerle ilişkilerin esasının belirlenmesi, savaş ve barış şartlarının saptanması, elçi kabulü, elçilerden gelen taleplerin değerlendirilmesi gibi geniş bir yelpazeye yayılmaktaydı Hukuki yetkileri padişah adına örfi kanunların hazırlanması, bir suç işleyen ya da hakkında şikâyet bulunan reaya ve askeri sınıf mensuplarının muhakeme edilmesi, daha evvel eyalet divanlarında ya da yerel mahkemelerde sonuca bağlanmış bir davanın tekrar görüşülmesi,bir davanın yeniden görüşülmek üzere başka bir mahkemeye havale edilmesi, suçu sabit bulunanların cezalarının infazı gibi, oldukça geniş bir alanı kapsamaktaydı İktisadi-mali yetkileri ise, verginin etkili ve adil bir şekilde toplanmasını sağlamak, vergi politikalarını belirlemek, arazilerin statülerinin tespit ve muhafaza edilmesi, para politikalarının tayini, yerli ve yabancı ticaretin yönlendirilmesi, iltizam ve mukataa işlerinin düzenlenmesi gibi hayli genişti Divan-ı Hümayun, günümüzdeki Meclis, Bakanlar Kurulu ve Yargı tarafından yürütülen yasama, yürütme ve yargı işlemlerini tek başına üstlenmişti