Sosyal Bilgiler Uygarlıklar Beşiği

Sosyal bilgiler uygarlıklar beşiği

Anadolu, göç ve ticaret yollarının üzerinde bulunması, Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlaması, topraklarının verimli olması ve ikliminin insanların yaşayışına uygun olması gibi nedenlerden dolayı zengin ve yüksek kültürlerin beşiği olmuştur Karşılıklı kültür alış - verişleri Anadolu’da uygarlıkların gelişmesini hızlandırmıştır Anadolu’da kurulan medeniyetler şunlardır:

Hititler

Hititler, MÖ 2000 yılı başlarında Kafkaslardan Orta Anadolu’ya gelerek Kızılırmak kıvrımı içine yerleşmişlerdir Hititler, MÖ 1400 yıllarında imparatorluk haline gelmişlerdir



Bu dönemin en önemli gelişmesi, Hititler ile Mısırlılar arasında yapılan Kadeş Savaşı Antlaşması’dır MÖ 1280’de imzalanan Kadeş Antlaşması tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır

Hitit Devleti, MÖ 1200 yıllarında batıdan gelen kavimler tarafından parçalanmıştır Ege göçlerinden sonra şehir devletleri halinde yaşayan Hititlere MÖ 700 yıllarında Asurlular son vermişlerdir

Asurlulardan sonra Türkiye’de Pers egemenliği kurulmuş ve Hitit toprakları Pers hakimiyetine girmiştir

Frigyalılar

Frigler, Ege göçleri sırasında Anadolu’ya gelerek MÖ 800 yıllarında Gordion (Polatlı) merkezli bir devlet kurdular Kafkaslar üzerinden gelen Kimmerlerin egemenliği altına giren Frigyalılara Persler son vermişlerdir

Lidyalılar

Lidyalılar, MÖ 1200’lerde Anadolu’ya gelerek, Gediz ve Küçük Menderes vadileri arasında kalan bölgede Kral Giges tarafından Sard (Salihli) merkezli bir devlet kurmuşlardır Pers saldırılarına dayanamayan Lidya Devleti, MÖ 546 yıllarında yıkılmıştır

İyonyalılar

Dorların baskısı sonucunda Akaların bir kısmı Yunanistan’dan Batı Anadolu’ya göç etmişler ve İzmir çevresindeki yerli halkla kaynaşarak şehir devletleri kurmuşlardır Bu şehir devletleri arasında siyasal birlik sağlanamamıştır İyon şehir devletleri arasında en tanınmışları Efes, Milet, Foça ve İzmir’dir

Ön Asya’dan gelen ticaret yollarının bitim noktasında bulunan İyonyalılar, kısa zamanda ileri bir medeniyet kurmuşlar ve kolonicilik faaliyetleriyle zenginleşmişlerdir

Urartular

Urartu Devleti, Doğu Anadolu’da Asya kökenli Hurriler tarafından kurulmuştur Urartuların merkezi Tuşpa (Van)’dır Bölgenin en güçlü devletlerinden biri olan Urartular, MÖ 600’lerde Medler tarafından yıkılmıştır

Anadolu’da Kültür ve Medeniyet

Devlet Yönetimi

İlkçağlarda Türkiye’de kurulan devletler krallıkla yönetilmiştir Bütün yetkiyi elinde bulunduran krallar, aynı zamanda başkomutan, başyargıç ve başrahiptir

Bu durum kralların siyasî, askerî ve dinî yetkileri kendilerinde topladıklarını ve güçlerini artırdıklarını göstermektedir

Başlangıçta Hitit Krallığı, feodal beyliklerden oluşuyordu Daha sonraları bu beylikler kaldırılarak yerlerine merkezden valiler atanmıştır Böyle bir değişiklikle Hititler merkezi otoriteyi güçlendirmeyi amaçlamışlardır

Hititlerin ilk zamanlarında kralın yetkileri soylulardan oluşan Pankuş Meclisi tarafından sınırlandırılmıştır Ancak imparatorluk döneminde Pankuş Meclisi’nin yetkileri azalırken kralın yetkileri artmıştır

Dolayısıyla soylular yönetimden uzaklaştırılmıştır Devlet yönetiminde kraldan sonra en yetkili kişi Tavananna adı verilen kraliçeydi Tavananna, dini törenlere ve bayramlara başkanlık yapar, kral savaşa gittiğinde ülkeyi yönetirdi Hatta Kadeş Antlaşması’nda Hitit kralının yanında kraliçenin de imzası yer almıştır Bu durum Hititlerde kadınların devlet idaresinde etkili olduğunu göstermektedir

Hititlerde Pankuş Meclisi’nin bulunması meşrutiyete benzeyen bir yönetimin varlığını ve kralların yetkilerinin bir dönem kısıtlandığını göstermektedir

Ordu

Türkiye; topraklarının verimli olması ve ticaret yolları üzerinde bulunması sebebiyle sık sık istilalara uğramıştır Bu durum Anadolu’da kurulan devletleri askerliğe önem vermeye zorlamıştır

Ticaret faaliyetleriyle zenginleşen Lidyalılar, Anadolu’ da ücretli askerlik sistemini kurmuşlardır Ancak bu askerler arasında dil ve taktik birliği olmadığı gibi vatan - millet sevgisi de yoktu Sadece para için savaşan ücretli askerlerin başarı kazanmasını zorlaştırmıştır Bu durum Lidyalıların yıkılmasında etkili olmuştur

Hukuk

Anadolu’da İlk Çağ hukuku, komşu medeniyetlere göre yumuşak bir karakter taşımaktadır Anadolu’da yapılan kanunlarda komşu medeniyetlerin önemli etkisi ve katkısı olmuştur

Hititler, kanunlarını Mezopotamya’dan almakla beraber, ilaveler ve düzeltmelerle Anadolu’da ilk kanunları yapmışlardır Medeni hukuk ve ceza hukuku büyük gelişme göstermiştir Hitit kanunları, hür vatandaşlara olduğu kadar kölelere de mülkiyet hakkı tanıyordu

İlk Çağ devletlerinin temel geçim kaynağı, tarım ve hayvancılık olduğu için tarım ve hayvancılığı korumaya yönelik ağır cezalar içeren kanunlar yapmışlardır Örneğin; Frigyalılar öküz kesene ölüm cezası vermişlerdir

Hititlerde kralın buyruklarına karşı gelmek, devlete baş kaldırmak büyük suç sayılmış ve ölümle cezalandırılmıştır Bu da Hititlerin merkezi otoriteye önem verdiklerini göstermektedir

Din ve İnanış

İlk Çağlarda Türkiye’de çok tanrılı bir din anlayışı hakimdi Bu nedenle Anadolu için “Bin Tanrı İli” denilmiştir

Anadolu’nun batısında kurulan medeniyetler Yunan tanrılarından, doğuda kurulan medeniyetler ise, Mezopotamya tanrılarından etkilenmişlerdir Bu durum, Türkiye’nin coğrafi konumundan doğan tabii bir sonuçtur

İlkçağlarda insanların uğraş alanlarındaki gelişmeler inançları üzerinde etkili olmuştur Örneğin; tarım faaliyetlerine önem veren Frigyalıların en büyük tanrı olarak toprak ve bereket tanrıçası Kibele’yi kabul etmeleri gibi

Sosyal ve İktisadî Hayat

Anadolu’da halk sosyal sınıflara ayrılmıştı En üst sınıf olarak kabul edilen kral ve ailesi devletin yönetimini üstlenmiştir Anadolu’da asillerden başka rahipler, sanatçılar, askerler, memurlar ve köleler gibi sınıflar da bulunuyordu

Anadolu’da bu sınıfların bulunması toplumda eşitsizliğin olduğunu göstermektedir

Ticarete büyük önem veren Lidyalılar, bu amaçla Efes’ten başlayarak Mezopotamya’ya kadar uzanan Kral Yolu’nu yapmışlardır

Bu yolun yapılması sonucunda;

Doğu - Batı kültürleri arasında etkileşim artmıştır Lidyalılar zenginleşmiştir

Lidyalılar MÖ 700 yıllarında ilk parayı kullanmışlardır

Lidyalıların parayı icat etmeleri; alışverişi kolaylaştırmış, ekonomik hayatı canlandırmış, sermaye birikimine ve finans sektörünün oluşmasına ortam hazırlamıştır Paranın kullanılmaya başlamasından sonra değiş tokuş (takas) uygulaması ortadan kalkmıştır

Denizci bir medeniyet olan İyonyalılar, Akdeniz ve Karadeniz’de koloniler kurarak ticaret faaliyetleriyle zenginleşmişlerdir Bir devletin ekonomik, siyasal ve sosyal nedenlerden dolayı, kendi sınırları dışında ele geçirip yönettiği ülkeye veya topraklara koloni denir Kolonilerin kurulmasında;

Hammadde ihtiyaçlarının karşılanması

Üretim fazlası mallar için pazar bulunması

Askeri gücün artırılmak istenmesi

Diğer devletlere askeri, siyasal ve ekonomik alanlarda üstünlük sağlama düşüncesi

etkili olmuştur

Yazı ve Edebiyat

Anadolu’ya yazıyı Mezopotamya medeniyetlerinden Asurlular getirmiştir

Hititler ve Urartular, Asurlulardan aldıkları çivi yazısını kullanmışlar, ayrıca Hititler kendi icatları olan hiyeroglif yazısını da kullanmışlardır Frigyalılar, Lidyalılar ve İyonyalılar Fenike alfabesini kullanmışlardır

Hititlerden kalan en önemli yazılı eserler anal adı verilen yıllıklardır Hititler anallarla (yıllıklar) Anadolu’da tarih yazıcılığını başlatmışlardır

Hitit yıllıklarında kralların, zaferleri kadar yenilgilerinin de yıllıklara yazdırılması tarafsız bir tarih anlayışına sahip olduklarını göstermektedir Bu yıllıklar, İlk Çağ Anadolu tarihinin aydınlanmasında önemli rol oynamıştır

Bilim ve Sanat

Anadolu medeniyetleri içinde her yönden en ileri olanı İyonyalılardır İyonyalılar özgür düşüncenin ve pozitif bilimlerin öncüsü olmaları yönüyle önem taşırlar Felsefe, matematik ve tıp bilimlerinin temeli İyonya’da atılmıştır

Hitit sanatı, Mezopotamya sanatının etkisinde gelişmiştir

Heykelcilik ve kabartmacılık gelişen başlıca sanatlar olmuştur Hititlerin en önemli kabartmaları Yazılıkaya ve İvriz kabartmalarıdır Frigyalılarda dokumacılık, maden işçiliği, kaya mimarisi, Lidyalılarda dokumacılık, çömlekçilik, dericilik ve madencilik, Urartularda maden işlemeciliği, su mimarisi, İyonyalılarda ise, saray ve tapınak mimarisi gelişmiştir

İskender İmparatorluğu

MÖ 337’de tahta geçen İskender, önce Yunanistan’daki bütün şehir devletlerini, sonra da Anadolu, İran, Irak, Suriye ve Mısır’da Perslere ait tüm toprakları kendine bağlamayı başardı Büyük İskender’in Asya seferinin sonucunda Hellenizm uygarlığı doğmuştur Büyük İskender, 33 yaşında öldü (MÖ 323) İskender’in ölümünden sonra kazanılan topraklarda bağımsız devletler kurulmuştur

Roma İmparatorluğu

Romalılar; disiplinli, planlı ve teşkilatlı hareket ederek kısa sürede bütün İtalya’yı Roma’ya bağlamışlardır Bu gelişmelerden sonra Romalılar, Doğu Akdeniz’e yönelmişlerdir İskender İmparatorluğu parçalandıktan sonra Selevkoslar Krallığı’nı yenerek Türkiye topraklarının tamamına hakim olmuşlardır

Roma İmparatorluğu’nun siyasal tarihinde; Krallık Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleri yaşanmıştır

Merkezi yönetimin zayıflaması, eyaletlerin güçlenmesi, Hristiyanlığın yayılması, Kavimler Göçü’nün meydana getirdiği kargaşa, iç savaşlara katılan orduların sınırları ihmal etmesi gibi nedenlerden dolayı Roma İmparatorluğu, Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır (395) Bunlardan Batı Roma 476’da, Doğu Roma ise 1453’te yıkılmıştır

Roma’da patricilerle (soylular) plepler (Roma’ya sonradan gelen halk) arasında çatışmalar olmuştur Romalılar Yunan kanunlarından yararlanarak 12 Levha Kanunlarını yapmışlardır Patrici - plep mücadelesi 12 Levha Kanunlarından sonra da devam etmiştir

Günümüz Batı dünyasında uygulanan hukuk kurallarının temeli Roma hukukuna dayanır Bu hukuk kuralları bazı değişikliklerle Bizans hukuku adıyla Doğu Roma’da yürürlülükte kalmıştır

Romalılar ticareti geliştirmek amacıyla Anadolu’da yeni yollar yapmışlar ve ihtiyaç duydukları ürünleri Anadolu’dan götürmüşlerdir

Romalılar; Fenikeliler, İyonyalıların ve Yunanlıların geliştirdiği alfabeye son şeklini kazandırmışlar ve “Latin alfabesi”ni oluşturmuşlardır

Mısır’dan aldıkları Güneş yılı esaslı takvimi, Sezar daha sonra da Papa XIII Gregor dönemlerindeki düzenlemelerle bugün kullandığımız şekle getirmişlerdir