Türk Kültürü İznik Ve Çinicilik

Türk kültürü iznik ve çinicilik

İznik Osmanlı devrinde,büyük çini merkezlerinden biridirOsmanlı devrinden zamanımıza kadar gelen en eski çinileri 1391 tarihinde inşaatı tamamlanan İznik Yeşil Cami minare sinde görmek mümkündür İznik'te 15asrın ilk senelerinde başlayan çinicilik çok kısa bir zamanda büyük bir gelişme gösterdiğinden şehre çinili İZNİK adı verilmiştir

17yyda İznik'i gezen Evliya Çelebi, bu şehrin dokuz mahallesinde halkın çini ve çanak çömlek imal ederek geçimini sağladığını ve İznik'te 340 adet çini fırının bulunduğunu seyahatnamesinde zikretmektedirOsmanlı devrinde mimari eserlerin iç aaayinatında kullanılan çiniler 24x24 cm ebadında ve 2-3 cm kalınlığında tabakalar halinde yapılmıştır Umumiyetle Selçuk çini aaayinatı Osmanlıların ilk devirler de bazı küçük değişikliklerle devam etmiştirİstanbul Çini Köşk Müzesi mihrabında, Selçuklu hendesi ve yıldızlardan müteşekildirİznik çinilerin de hendesi şekiller yerine zarif kıvrık dallar üzerine serpiştirilen Hatayi ve Rumi aaayinata önem verilmiştirBugün birçok mimari eserimizi süsleyen ve bazı Avrupa müzelerinin en mutena köşelerinde muhafaza edilen İznik çini ve seramiğinin yapılma işine 16yybüyük önem verilmiştir Çinicilikteki bu inkişaf 16asırda artan inşa faaliyetlerine sıkı sıkıya bağlıdır



16asrın 1yarısın da imal edilen çinilerde beyaz zemin üzerine çiçek motifleri,rumiler ve palmetler mavi, lacivert ve sarı renkte işlenmiştir 16yy'ın ikinci yarısından itibaren çinilerin renk ve motiflerinde kendini gösteren değişme neticesinde büyük bir zenginlik ve kalite yükselmesi görülürBeyaz zemin üzerine natüralist çiçek ve yaprak, şakayık, lale, sümbül, karanfil,gül, erik ve nar çiçeği motifleri itina ile işlenmiştir Sırlar parlak ve çok temizdir 1557'den sonra ortaya çıkan mercan kırmızısı, çinilere ayrı bir güzellik vermektedir Çiniler üzerinde kabartma şeklinde görülen domates veya mercan kırmızısının 17 yy başlarında birden kaybolduğu görülür Herhalde ustasının ölümü ile mercan kırmızısı sır olup gitmiştir 16 yy İznik çinileri ile,Topkapı Sarayı harem dairesinde altın yol, 1557 yılında inşaatı tamamlanan Süleymaniye Camii'nin mihrabı, Rüstem Paşa Camii ve türbesi, Sokullu Mehmet Paşa Camii ile diğer bazı mimari eserler aaayin edilmiştir Ayrıca bu yüzyıl çinilerinde çiçeklerden en fazla lale motifine yer verilmiştir

Rüstem Paşa Camii çinilerinde kırk bir çeşit lale motifinin bulunduğu tesbit edilmiştir 17yy başlarında İznik çini sanatı ve tekniğinde bir duraklama görülür Desenler bozulmaya renkler birbirine vurmaya başlar Lale ve karanfil motiflerin de 16yy ikinci yarısında görülen mercan kırmızısı kaybolur Yerine soluk bir kırmızı gelir Bu yüzyılın çinilerinde zemin beyaz,yeşiller mavimsi ,firuze mavisi de yeşilimsi bir renk alır 16yüzyılda yapılan panolarda çiçek ve ağaçlar doğrudan doğruya yerden çıkmış gösterildiği halde,17asırda artık vazoların içinden çıkarılmaya başlanır Bununla beraber 17yybaşlarında fevkalade güzel çiniler imal edilmiştir Sultan Ahmed Camii, Revan ve Bağdat Köşkleri, Topkapı Sarayının sünnet odası kapısının iki yanı bu devir çinileriyle süslenmiştir 17yy sonlarında İznik çiniciliğinde başlayan gerileme, Osmanlı Devleti'nin duraklaması ile alakalıdır Dahili ve harici huzursuzluklar ve harplerle yıpranan devlet,sulh ve sükun devrinde sanata gösterilen alakayı gösterememiştir 16asrın hummalı sanat faaliyetlerine bu devirde tesadüf edemiyoruz

Mimari faaliyetler parasızlık sebebiyle çok azalmış ve mimariyi kendisi ne bir tatbik sahası addeden İznik çiniciliği de böylece bozulmaya başlamıştır İnşaatın durması ile sipariş alamayan çini imalathaneleri yavaş yavaş kapanmaya başlamış ve 1716 senesinde İznik'te çini faaliyeti tamamen sona ermiştir 1719'da yapılan 3Ahmet Kütüphanesi'nin Çini ihtiyacı boğaz içindeki Kara Mustafa Paşa Yalısı'nın çinileri sökülerek karşılanmıştır 18asırda IIIAhmet'in veziri Nevşehirli Damat İbrahim Paşa İznik'teki çini ustalarını toplayarak 1725 senesinde İstanbul' da Tekfur Sarayı'nda çini imalathanesi açarak çiniciliği tekrar ihya etmek istemiştir Bu imalathanede İznik çinisi ayarında çini yapılamamıştır Tekfur Sarayı çinilerinde, zemin kirli mavimtırak, motifler yeşil mavi, solgun kırmızı ve sarı renkte olup sırlar bozuktur Kısa bir müddet sonra bu faaliyet de durmuş, ihtiyacı karşılamak için Viyana ve İtalya'dan çini ithal edilmiştir

Son yıllarda Prof DrOktay Aslanapa tarafından, İznik Çiniciliği ile ilgili bir takım araştırmalar yapılmış ve bu araştırmalar neticesinde bazı çini fırınları bulunmuştur Günümüzde bu araştırmalar zaman zaman devam etmektedir İlgili bakanlıkların yetersiz bir bütçe sunmasından dolayı bu çalışmalar yetersiz kalmaktadır Son yıllarda İlçede yapılan kazılar ve atölye çalışmalarıyla birlikte İznik Çiniciliğinde bir hareketlilik gözlenmektedir Bu hareketlilik İlçede faaliyet gösteren çini atölyelerini umut verici çalışmalarıyla da kendini göstermektedir

Günümüzde İznik'te çinicilikte en büyük eksikliğimiz alp yapı konusundadır İznik çinisinin renkleri ve desenleri orijinal olarak kullanılmakta fakat birçok atölyede Kütahya alt yapısı kullanılmaktadır Yapılan Karolarda ise orijinal olmasa da günümüz teknolojisi ile aslına en yakın alt yapı kullanılabilmektedir İznik çinisinin yeniden doğuşu bu alt yapı eksikliğinin giderilmesi ile olacaktır

Kaynak: İznikÇini