Mıknatıs Çeşitleri Nelerdir? Mıknatıs Adları Nelerdir? Mıknatıs Çeşitleri Ve Adları

Mıknatıs Çeşitleri Nelerdir? Mıknatıs Adları Nelerdir? Mıknatıs Çeşitleri Ve Adları
Mıknatıs Çeşitleri Nelerdir? Mıknatıs Adları Nelerdir? Mıknatıs Çeşitleri Ve Adları

MIKNATIS ve ÖZELLİKLERİ

Magnetik adı verilen demir oksit (Fe3O4) bileşiği tabii bir mıknatıs olarak bilinir
Demir nikel kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren cisimlere mıknatıs denir
Üç çeşit mıknatıs vardır
1 Doğal mıknatıs : Doğada oluşan ve taş olarak bulunan mıknatıslardır
2 Yapay mıknatıs : Demir nikel ya da kobalttan yapılır Çubuk pusula iğnesi U şekline ve at nalı şekline benzeyen çeşitleri vardır

Bu mıknatıslara daimi ya da geçici mıknatıslık kazandırılabilir
3 Elektromıknatıslar : Magnetik özellik gösteren maddeye örneğin demir üzerine tel sarılıp telden akım geçirildiğinde oluşan mıknatıslardır

Mıknatısın Kutupları
Mıknatısların uçları çekme ve itme özelliği gösterirler Mıknatıslık etkisinin en şiddetli olduğu bu uçlara kutup adı verilir Bir mıknatısın şekli nasıl olursa olsun iki kutbu bulunur

Bir mıknatıs ortadan iple asılırsa kuzey-güney doğrultusuna yönelerek durur Kuzeyi gösteren kutba N güneyi gösteren kutba ise S kutbu denir
Elektrik yüklerinde olduğu gibi mıknatıslarında aynı kutupları birbirini iter zıt kutupları ise birbirini çeker Bu itme ya da çekme kuvveti mıknatısların kutup şiddetleri ile doğru aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılıdır

Mıknatıslar demir nikel kobalt gibi maddeleri ve bunların alaşımlarını çeker Bu nedenle bu maddelere magnetik maddeler denir Cam kağıt tahta plastik gibi maddeleri mıknatıs çekmez

Magnetik Alan Kuvvet Çizgileri
Bir mıknatısın çekim etkisini gösterdiği alana magnetik alan denir
Bir cam levha üzerine demir tozları serpildikten sonra levhanın altına çubuk mıknatıs yerleştirilip levhaya yavaş yavaş vurulduğunda demir tozları mıknatısın magnetik alan çizgilerine paralel hale gelirler Demir tozlarının oluşturduğu çizgilere bakılarak normalde görülmeyen çizgilerin nasıl olduğu anlaşılır
Çubuk mıknatısın çevresindeki magnetik alan çizgileri şekildeki gibidir
Magnetik alan kuvvet çizgileri N kutbundan S kutbuna doğrudur Çizgilerin uç noktalarında sık olması magnetik alanın uç kısımlarında şiddetli olduğunu gösterir

Magnetik alan çizgilerinin bulunduğu yerlere pusula iğneleri konulduğunda pusula iğneleri yerdeki magnetik alan çizgilerine paralel olacak şekilde dengede kalırlar Herhangi bir noktadaki magnetik alan vektörü ise o noktada magnetik alan çizgilerine teğettir
Magnetik alan çizgilerinin paralel olduğu yerlerdeki alana düzgün magnetik alan denir

Mıknatısı Bölmek
Çubuk şeklindeki bir mıknatıs ikiye bölündüğünde oluşan her bir parça yine N–S kutuplu mıknatıs olur
Bölme işlemi atomik boyuta kadar devam ettirildiğinde de yine mıknatıs özelliği devam eder Yani tek kutuplu mıknatıs elde edilemez

Geçici Mıknatıslanma
Yapay mıknatıslardan faydalanılarak magnetik özelliği olan demir nikel ve kobalt geçici olarak mıknatıslanabilir Üç yolla geçici mıknatıslanma elde edilebilir
1 Sürtünme ile Mıknatıslanma
Bir demir çubuğaşekildeki gibi mıknatısın her defasında aynı kutbu aynı yönlü sürtürülürse mıknatısın ilk sürtülen uç kısmı mıknatısla aynı kutuplu olacak şekilde demir çubuk geçici olarak mıknatıslanır

2 Dokunma ile Mıknatıslanma
Mıknatısa dokundurulan demir parçalarını mıknatıs tutar Çünkü demir parçası mıknatısın dokunduğu kutupla zıt kutupla kutuplanır ve onu çeker Demir parçaları uç uca eklenirse her bir uç bir öncekine göre zıt kutuplanır

3 Etki ile Mıknatıslanma
Mıknatısın magnetik alanı içine konulan demir parçaları geçici olarak mıknatıslık özelliği kazanır Şekilde demir parçasına mıknatısın S kutbu yaklaştırılırsa demirin S ye yakın olan kısmı N diğer tarafı ise S kutbu olur

Bir mıknatıs demir çubuğun orta kısmına şekildeki gibi yaklaştırılırsa demir çubuğun uç kısımları N orta kısımları ise S kutbu olacak şekilde etki ile mıknatıslanır

Yerin Magnetik Alanı
Yerin magnetik ala nının olduğu deneylerle tespit edilmiştir Dünya sanki kuzey yarı kürede S güney yarı kürede N kutbu bulunan bir çubuk mıknatıs varmış gibi davranır Magnetik kuzey ve güney kutup ile coğrafi kuzey ve güney kutup tam çakışmıyor Belli küçük bir açı kadar sapma gösteriyor
Ağırlık merkezinden asılmış bir çubuk mıknatıs bulunduğu yerden geçen dünyanın çevresindeki magnetik alan kuvvet çizgilerine teğet olmak zorundadır Bu nedenle ağırlık merkezinden asılmış bir çubuk mıknatısın N kutbu magnetik kuzeyi S kutbu ise magnetik güneyi gösterir

Kuzey yarı kürede ağırlık merkezinden asılan bir çubuk mıknatıs veya pusula iğnesinin N kutbu güney yarı kürede ise S kutbu aşağı eğilir Ekvatorda yere paralel kutuplarda ise yere dik konuma gelir

Mıknatısların Kullanıldığı Alanlar
Mıknatıslar pusula yapımında kapı zilinde telefon radyo televizyon voltmetre ampermetre elektrik motorları bazı oyuncakların yapısı gibi bir çok yerlerde kullanılmaktadır
Sanayide demir parçalarını diğer maddelerden ayırmak için yine mıknatıslar kullanılır

ELEKTRİK AKIMININ MAGNETİK ETKİLERİ

Akım geçen telin oluşturduğu magnetik alan
Şekilde pusula iğnesinin üzerinden tel geçecek şekilde devre kurulup anahtar kapatılıp telden yeterince akım geçtiğinde pusula iğnesi aniden saparak tele dik konuma gelir Pusulanın sapması yerin magnetik alanından başka bir magnetik alanın meydana geldiğini gösterir Bu alan elektrik akımlarının çevresinde meydana gelen magnetik alandır Bu alanların kaynağı elektrik yüklerinin hareketidir Telden uzaklaştıkça magnetik alanın şiddeti azalır Tele yaklaştıkça magnetik alanın şiddeti artar Telden geçen akımın artması da magnetik alanın şiddetini artırır Akımın azalması ise magnetik alanın şiddetini azaltır

Akım geçen telin çevresinde iç içe daireler şeklinde magnetik alan çizgileri oluşur Herhangi bir noktadaki magnetik alan vektörünün yönü bu alan çizgilerine teğettir
Akımın yönü değiştiğinde magnetik alan çizgileri ve herhangi bir noktadaki magnetik alan vektörünün yönü değişir

Mıknatıs, manyetik kutup özelliğine sahip, demir-nikel-kobalt gibi metalleri çekebilen fiziki madde
Genellikle, U şeklinde bükülmüş bir metal parçasından meydana gelir Bunun karşılıklı uçları manyetik çekme ve itme kuvvetlerinin merkezidir İki uca, mıknatısın iki kutbu da denir
Mıknatıslar genel olarak üç gruba ayrılır:[*]Tabii mıknatıslar: Çekme ve itme kuvveti mıknatısın kendinde mevcuttur [*]Suni mıknatıslar: Bu mıknatıslar suni vasıtalarla manyetik özelliği kazanırlar Ya devamlı veya geçici bir zaman içinde mıknatıs haline gelirler [*]Elektromıknatıslar: Ham demir çubuk etrafına sarılmış geçirgen bir sargı (selenoit) dan elektrik akımı geçmesi halinde meydana gelirler Mıknatıs teorileri
Eski ve kısmen günümüzde de kullanılabilen bir teori olan mıknatısın moleküler teorisine göre; mıknatıs olmayan ama mıknatıs olma hususiyetine sahip olan bir cisimde (-) ve (+) kutuplar bulunur Cismin içindeki kutuplar cismin mıknatıs olmadan önce molekül halinde ve düzensiz gruplar halindedir Manyetiklik hususiyeti kazandığı zaman, cismin içindeki moleküller düzene girer (+) kutuplar (kuzey) ve (-) kutuplar (güney) zıt istikamete toplanırlar Böylece tek bir manyetik alan ve tam bir manyetik kutupluluk elde edilir Modern elektron teorisi de kısmen aynı noktaları kabul eder ama, yük fikrini bırakır Domain veya atom gruplarından meydana gelen tanecik fikrine ağırlık verir Manyetiklik durumunun sebebini atom ve moleküllerin manyetik momentlerine ve dış tatbiki kuvvetle cismin içindeki manyetik kuvvetin paralelleştirilmesine bağlar
Manyetik çekme kuvvetine çok az cevap veren cisimlere Paramanyetik cisimler denir Mesela hava, oksijen, dökme demir, ferro sülfat, ferrik sülfat ve palladyum böyledir Boşluktan daha az çekilen cisimlere diamanyetik cisimler denir Bizmut, antimon, çinko ve cam böyledirTabii mıknatıslar
İlmi adı Manyetit'dir Demiroksittir Düzgün sekiz yüzlü kristal yapıda, demir cevheridir İngilizler eskiden mıknatısa (Loadstone) derlerdi Mıknatıs kelimesi Latin menşelidir Manyes kelimesi daha sonra Manyesia taşı halini aldı Daha sonra ise, Manyet dediler ki İngilizce mıknatıs demektir
MÖ 6 yüzyılda Milas'lı Thales tarafından keşfedilen bu demir cevher parçası ile Thales, deneylerinde bu cevherin başka bir demir cevheri parçasını kendine çekebildiğini ispat etmişti Bu cevher Ege'deki Magnesia (şimdiki adıyla Manisa) gelmiş olduğu için Thales bu cevhere "Magnesia taşı" ismini verdi "Magnet" (mıknatıs) sözcüğü de buradan gelmektedir(2)*
İlk pusulanın keşfi ve kullanılması on ikinci asrın sonlarına doğrudur Mıknatıs taşı tahta üzerine konur, su dolu bir kaba salınırdı Kuzey güney hattı böylece bulunmuş olurdu
Tabii mıknatıs elde etme: Manyetik kutub özelliğine sahip olan kobalt, nikel ve daha başka alaşımlı sert çelik aşağıdaki şekillerden biri veya birkaçı vasıtasıyla mıknatıs haline getirilebilir:[*]Yeryüzünün manyetik meridyenine, yani manyetik alana paralel vaziyete koyup, çok şiddetli ve keskin bir darbe indirmek [*]Bir mıknatısa temas ettirmek veya mıknatısın bir kutbuna sürtmek [*]Elektro manyetik bir alana, ferro manyetik bir cisim yerleştirerek elektrik akımı geçirmek (Selenoit vasıtasıyla da yapılabilir) [*]Cismi ısıtmak ve soğurken dünyanın manyetik alanı istikametine çevirmek Mıknatıs tipleri

Şekilleri muhtelif olabilirÇubuk mıknatıs

Bir ucu pozitif, diğer ucu negatif olup, silindir veya dikdörtgen çubuk şeklini alabilir At nalı mıknatıs veya U mıknatısın iki ucu, zıt kutuplar halindedir Ancak çubuk mıknatısa nazaran zıt kutuplar birbirine daha yakındır U mıknatıslarının kullanıldığı yerlerden bazıları arasında; manyeto jeneratörler, spidometreler, d'arsonval galvanometreleri sıralanabilir U mıknatıslarının kutupları arasında tel sargının rotasyonu (dönmesi) halinde kutuplar arası kuvvet çizgileri kesilmiş olur ve elektrik akımı husule gelir Bir sargıdan elektrik akımı geçse, sargı U mıknatısın iki kolu arasında ise dönmeye başlarmurat topalsanBirleşik mıknatıs veya manyetik batarya

Aynı tip mıknatıslar, eş kutupları üst üste gelecek şekilde çoğaltılır Böylece kutup kuvveti arttırılırElektromıknatıslar

Bu mıknatıslar, yalıtılmış ince kabloların ham demire sarılıp, kablolardan akım geçirilmesiyle meydana gelir Bu sistemin mıknatıslık hususiyeti elektriğe bağlı olduğundan anında elektrik kesip, mıknatıslık hususiyeti ortadan kaldırılabilir Tersi de olabilir Mesela talaş nakliyatı, telgraf cihazları, kapı zilleri gibi daha birçok tatbikat sahası olan elektromıknatıslarda kalıcı bir mıknatıslık hususiyeti zaten istenmez

KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1mıknatıs
2küçük çivi ya da topluiğneler
3çeşitli metal paralar
4bakır ve çinko elektrotlar
DENEY DÜZENEĞİ:



DENEYİN YAPILIŞI:

1-Mıknatısı çivilere yaklaştırınız Mıknatıs çivileri çeker
2-Bu defa mıknatısı bakır ve çinko elektrotlara yaklaştırınız Bunları çekmediğini gözleyiniz
3-Deneyi çeşitli metal paralarla tekrarlayınız Mıknatısın hangi metal paraları çektiğini gözleyiniz
4-Mıknatısın çeşitli kısımlarına çivileri yaklaştırınız Çivileri en çok mıknatısın uç kısımlarının çektiğini gözleyiniz

DENEYİN SONUCU:

Çivileri en çok çeken mıknatısın uç kısımlarına “Mıknatısın kutupları” denirBüyük küçük her mıknatısın daima kuzey ve güney olmak üzere iki kutbu vardır
TEORİK BİLGİ:

Demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren magnetit maddelere “mıknatıs” denir Mıknatıslar ; a)Doğal mıknatıs b)Yapay mıknatıs c)Elektromıknatıs olmak üzere üçe ayrılır
Mıknatısların uç kısımlarında çekme özelliği daha fazladır Bir mıknatısın kuzey ve güney olmak üzere iki kutbu vardır Bir mıknatıs kaç parçaya bölünürse bölünsün daima iki kutbu olur