Hücre Bölünmeleri Ve Üreme, Eşeyli Üreme - Konjugasyon

Hücre Bölünmeleri ve Üreme, Eşeyli Üreme - Konjugasyon
Hücre Bölünmeleri ve Üreme, Eşeyli Üreme - Konjugasyon
CANLILARDA EŞEYLİ ÜREME NEDİR

CANLILARDA EŞEYLİ ÜREME

Özellikleri : - Yeni birey iki farklı atadan oluşur
-Gamet adı verilen üreme hücrelerinin birleşmesiyle gerçekleşirİki gametin birleşmesine döllenme, döllenme sonucu oluşan hücreye zigot denir
-Yeni bireyler kalıtsal özelliklerini hem anadan hem babadan alır
-Mayoz bölünme ve döllenme oluşan iki temel olaydır
-Kalıtsal çeşitliliğe olanak sağlar
Çeşitleri :
1-İZOGAMİ : Büyüklük ve yapı bakımından aynı olan iki gametin birleşmesidir Basit bir hücreli yeşil alglerden chlamydomonas, ipliksi yeşil alglerden spirogya ve ulothrixte bulunur

2-HETEROGAMİ (ANİZOGAMİ) : Gametler şekil ve büyüklükleri birbirinden farklıdır Mantarlarda ve alglerde görülür
3-OOGAMİ : Yumurta denen dişi gamet büyük, bol sitoplazmalı ve hareketsizdir Sperm denilen erkek gametler ise genellikle küçük, az sitoplazmalı ve hareketlidir Gelişmiş bitkilerde ve insanlarda görülür
4-KONJUGASYON : İki birey arasında geçici sitoplazmik köprülerle gen alış verişinin yapılasıdır Bazı bakteriler su yosunları ve paramesyumda görülür
5-PARTENOGENEZ : Yumurta hücresinin döllenmeden bir canlı oluşturmasıdırBazı karıncalarda, su pirelerinde, çalı çelirgelerinde, bazı kelebeklerde, bitki bitlerinde ve arılarda görülür
6-HERMAFRODİTİZM : Basit yapılı bazı hayvanlarda hem dişi organ, hem da erkek üreme organ aynı bireyde bulunur Böyle organizmalara hermafrodit denir Parazit yassı kurtlar kendilerini dölleyebilirler Yer solucanı ve istridye başka bireylerde karşılıklı olarak birbirini döllerler

ÇİÇEKLİ BİTKİLERDE EŞEYLİ ÜREME
Çiçekli bitkilerde üreme organları çiçeklerde bulunurHem dişi,hem de erkek üreme organları bir arada bulunan bir çiçeğe TAM ÇİÇEK (Hermafrodit) denir Üreme organlarından birini taşıyanlara ise eksik çiçek denir

ERKEK ORGAN VE POLEN OLUŞUMU
Bir sapçık ile bunun ucundaki başçıktan oluşmuştur Çiçek tozları başçık içinde oluşur Başçık içinde dört tane polen kesesi vardır Polen keseleri içinde binlerce polen ana hücreleri bulunur
Başçıktan Polen Oluşumu:
Farklı tür bitkilerin polenlerinin dışı , türe has şekillere sahiptir Aynı şekilde , her türün dişi organının tepeciği de türe has şekle sahiptir Bu yüzden bir polen , kendi türünün tepeciği üzerinde çimlenir

DİŞİ ORGAN
Genellikle çiçeğin ortasında bulunur , bir veya daha fazla sayıda olabilir Dişi organın ovaryumu içinde bir veya daha fazla tohum taslığı bulunur
Tohum Taslağı İçinde Yumurta Oluşması:
Tohum taslığı içinde 2n kromozomlu makrospor ana hücresi vardır Bu hücre mitoz ve mayoz hücre bölünmeleri geçirerek yumurta oluşturur

TOZLAŞMA
Erkek organın tepeciğinde oluşan polenlerin dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir Tozlaşma sonucu tohum ve meyve oluşur

TOZLAŞMA VE DÖLLENMEDEN SONRA DİŞİ ORGAN KISIMLARINDAN OLUŞAN YAPILAR
1-Yumurtalık (Ovaryum) à meyve
2- Polar (kutup=ikincil) çekirdekler à endosperm
3-Tohum taslağı à tohum
4-Yumurta hücresi à embriyo
5-Tohum taslağının dış dokuları à tohum kabuğu

Bitkilerde eşeyli üremenin, hayvanlardaki eşeyli üremeden farklılığı monoploid büyüme evresinin oluşumudur Embriyo tohum oluştuktan sonra çimlenme evresine kadar uyku halindedir Farklı bitki türlerinde tohumun canlı kalma süresi birbirinden farklıdır Bu farklılıklarda endospermin miktarı, çeşiti, kalınlığı vr s rol oynar

HAYVANLARDA EŞEYLİ ÜREME
Eşeyli üreyen bütün hayvanlarda dişi ve erkek gametler ayrı ayrı organlarda oluşurErkek gametler (Spermler) testislerde, dişi gametler (yumurtalar) ovaryumlarda oluşur İlkel yapılı hayvan türlerinde yumurta ve spermler aynı birey tarafından oluşturulur Böyle organizmalara erselik (Hermafrodit) denilir Örneğin; hidralar, yer solucanları, süngerler…
İÇ DÖLLENME :
Spermler dişinin üreme kanalına bırakılır Ve yumurta döllenmesi dişinin vücudu içinde meydana gelirse buna İÇ DÖLLENME denir
Özellikleri :
-Döllenme olayı dişi bireyin içinde olur
-Karada yaşayan hayvanlarda görülür
-Çiftleşme olayı vardır
-Çiftleşme organı vardır
,Döllenme ihtimali yüksektir
-Döllenme ihtimali yüksek olduğu için gamet sayısı azdır
DIŞ DÖLLENME :
Suda yaşayan bir çok hayvan yumurtalarını suya bırakırErkekte yumurtalar üzerine spermlerini boşaltırAna ve babanın vücudu dışında sperm ve yumurtanın birleşmesi olayına DIŞ DÖLLENME denir Kurbağa ve balıklarda üreme sistemleri boşaltım sistemiyle bağlanarak üregenital sistemi oluşturur Erkeklerin testislerinde oluşan spermler wolf kanalına geçerler Boşaltım maddeleri de bu kanala verilirler Dişilerin yumurtalıklarında oluşan yumurtalar kirpikli huniler aracılığıyla müller kanalına girerMüller kanalı boşaltım kanalı ile ilişkil değildir

Özellikleri :
-Döllenme olayı suda olur
-Suda yaşayan hayvanlarda görülür
-Çiftleşme olayı yoktur
-Çiftleşme organı yoktur
-Döllenme ihtimali düşüktür
-Döllenme ihtimalini arttırmak için gamet sayısı fazladır

NOT : “ Balıklar,kurbağalar, sürüngenler ve kuşlar üreme hücrelerini boşaltım maddelerini ve sindirim artıklarını tek açıklık olan kloakla dışarı atarlar Memeliler ise iki açıklık bulunur Boşaltım ve üreme artıkları ayrı ayrı açıklıktan dışarı atılır “

MEMELİLERDE ÜREME
Memelilerde embriyo amniyon sıvısının ortasında bulunur Embriyo ile anne uterusu arasında göbek bağı bulunur Göbek bağının yapısında ; amniyon zarı, körelmiş haldeki allantoyis ve vitellus kesesi ile embriyoya ait atar ve toplar damarlar bulunur Anneden embriyoya besin ve oksijen geçişi difüzyon ve aktif taşıma ile olur Difüzyonun daha kolay olabilmesi için, koryon zarı yüzeyini genişletmek amacıyla anne uterusu içine parmak şeklinde girintiler yapmıştır Bu şekilde oluşan embriyonun koryonu, embriyonun atar ve toplardamar kılcalları ile anneye ait uterustaki atar ve toplar damar kılcalların oluşturduğu yapıya PLASENTA denir

ERKEK ÜREME SİSTEMİ
Erkeklerdeki üreme sistemi ; tetisler , erkek eşey organı ve yardımcı bezlerden oluşur Testisler , spermlerin meydana geldiği bezlerdir Erkek eşey organı , spermlerin yardımcı bez sıvılarının ve idrarın dışarı atılmasını sağlayan çiftleşme organıdır Yardımcı bezler , spermlerin içinde hareket ettiği sıvıları üreten bezlerdir Bunlar ; prostat bezi , serminal keseler ve Cowper bezleridir
Erkekte üreme hücresi spermdir Spermler karın boşluğu içinde gelişen bir çift testis içinde meydana gelir Testisler doğumdan önce ya da doğumdan kısa bir süre sonra tstis torbasına geçerler Testislerin skrotal içine inmesi sperm yapımı için gereklidir Çünkü spermler vücut sıcaklığında oluşamaz Henüz hareket ve döllenme özelliği kazanmamış spermler , seminifer tüpçüklerden geçerek rete testis adı verilen kanalcıklar bölgesine arodan da hareket ve döllenme yeteneği kazanacakları epididimis denilen bölgeye geçerler Her epididimis , vasdeferens denilen bir kanalla testis torbasından çıkararak karın boşluğuna doğru idrar kesesi üzerinden idrar kanalına açılır

DİŞİ ÜREME SİSTEMİ VE HORMONAL KONTROLÜ
Dişilerde üreme organları yumurtalıklar , döllenme borusu , rahim ve vajinadan oluşur
Yumurtalıklar , karın boşkuğunun alt tarafında bulunur
Döllenme borusu , yumurtalıkları rahmin üst kısmına bağlar
Rahim , karın boşluğunun alt bölgesinde idrar kesesinin arkasındaki kaslı bir yapıdır
Vajina , döllenmemiş yumurtanın ve döl yatağında yeni oluşan dokuların dışarı atıldığı kanaldır
MENSTRUAL DÖNGÜ : Dişilerde , yumurtalıklarda ve buna bağlı olarak meydana gelen değişiklere menstrual döngü denir
Folikül Evresi ( 0-14 gün ) : Yumurtalıklarda pek çok folikül ve bunların içlerinde olgunlaşmamış yumurta hücreleri vardır Foliküllerden biri gelişerek içi sıvı ile dolar ve foliküldeki yumurta hücresi olgunlaşarak döllenme özelliğine sahip bir yumurta haline gelir
Ovulasyon Evresi ( 14 gün ) : Olgunlaşan yumurtanın , folikülün yırtılmasıyla yumurtalıklarda atılmasıdır Atılan yumurta kirpikli huni tarafından yakalanarak döllenme borusuna geçer

Korpus luteum Evresi ( 14-28 gün ) : Folikül yırtıldığında , folikül hücreleri sarı renkli yağ damlacıkları taşıyan korpus luteum dokusu haline geçer
Menstruasyon Evresi ( 3-5 gün ) : Yumurtanın döllenmediği durumlarda 14 gün içerisinde korpus luteum bozulur ve progesteron azalır Böylece rahim iç duvarı parçalanır Döllenmemiş yumurta doku parçaları bir miktar kanla beraber dışarı atılır Buna menstrual evre denir

Üreme, çoğalma olarak da bilinir, bir canlının neslini devam ettirmesi olayı Büyüme ve gelişmesini tamamlayan her canlı çoğalma yeteğine sahip olur Çoğalma yeteneğine sahip canlılar kendilerine benzer bireyler oluştururlar ve bu sayede nesillerini devam ettirmiş olurlar

Biyolojinin temel ilkelerinden biri "tüm canlılar kendinden önce bulunan canlılardan meydana gelir" sözüdür Gerçekten de yaşamın temel yapısı bireylerin çoğalmasıyla gelecek döllerin oluşturulması ve genetik bilginin aktarılmasından geçer Üremenin birimi ve taşıyıcısı hücre, türlere özgünlüğün aktarılmasını sağlayan ise kalıtım materyalidir özellikle arılarda partenogenez diye adlandırılan üreme biçimi iki tip arı tarafından gerçekleştirilir Kraliçe arı(2n) ve erkek arı(n) bölünmeye uğrayarak yumurta ve spermlerini birleştirir Bunlardan birkaç yumurta erkek arıyı, birkaç yumurta kraliçe arıyı(bunlar arı sütü ile beslenir), diğerler yumurtalar ise işçi arıları(kısır_bunlarda arı ekmeği ile beslenir)meydana getirir

Eskiden, insanlar canlı varlıkların cansız maddelerden oluştuğuna inanırlardı, örneğin, sineklerin çamurdan ya da etten, kurbağaların çamurdan oluştuğu gibi

Mikroskobun bulunuşu ve mikroorganizmaların saptanması sonucu bunların kökeni ile ilgili görüşlerden biri; abiyogenez (kendiliğinden oluş, Spontan Generasyon); diğeri ise biyogenez (kendinden önceki bir canlıdan oluş) dur Sonraları bir fizikçi olan Francesco Redi'nin ünlü kavanoz çalışması, açık kaptaki ette sinek kurtçuklarının oluşumu ve eti steril ettikten sonra kapalı ortamda ette hiçbir canlının kendiliğinden oluşmadığının gözlemlenmesiyle, burada gerçekleşenin abiyogenez olmadığı ortaya çıktı

Bir hücreli canlılarda çoğalma, vejetatif bölünmeyle birleşmiş ve bu sebeble normal vejetatif bölünme aynı zamanda yeni döller meydana getirilmesini de sağlamaktadır Çok hücrelilerde ise; çoğalma, germinatif hücreler denen özelleşmiş dokuya indirgenmiştir Somatik /vejetatif hücreler canlıda yapının oluşmasını, gelişmesini sağlayan ve bireyle birlikte ölen hücrelerdir

Canlılarda eşeyli ve eşeysiz çoğalma olmak üzere iki çeşit çoğalma vardır

Eşeysiz üreme

Bir canlıdan ayrılan hücre veya hücre grubundan yeni bireylerin oluşturulmasına eşeysiz üreme denir Eşeysiz üremede döllenme olayı olmadığından eşeysiz üreyen canlı oluştuğu canlıya kalıtsal olarak tıpa tıp benzer Çünkü eşeysiz üreme mitoz bölünme ile gerçekleşir Ancak mitoz bölünmede olabilecek bir ayrılmama ve mutasyon çeşitlilik sebebidir

Eşeysiz üremeye canlıların büyüme bölgelerinden ayrılan hücre veya hücre grupları neden olduğu için aynı zamanda vejatatif üreme de denmektedir

Eşeysiz üreme çeşitleri

Tek hücrelilerde bölünerek çoğalma

Rejenerasyonla çoğalma

Tomurcuklanarak çoğalma

Çelikle çoğalma

Sporla çoğalma

Tek hücrelilerde bölünerek çoğalma

Tek hücreliler bölünerek ürerler Hücre hacim olarak belirli bir büyüklüğe ulaştıktan sonra bölünerek yeni hücreler oluşturur Bu yeni hücreler genotip bakımından ana hücrenin aynısıdır Temeli mitoz bölünmeye dayanan en basit üreme şeklidir Tek hücreliler ve bazı ökaryotlar bölünerek ürerler

Rejenerasyonla (yenilenme) çoğalma

Omurgasızlarda mezoderm ve mezoglea tabakası bulunur Bu tabaka içerisinde embriyonik hücreler vardır Bu tabakayı taşıyan canlılardan ayrılan bir parça eksik kısımları tamamlayabilmektedir Örneğin; deniz yıldızından kopan bir kol ana gövdedeki hücreler tarafından tamamlandığı gibi ayrılan kolun içerisindeki hücrelerde koldan yeni bir gövde oluştururlar

Bu durum yassı solucanlarda da (Planarya) görülür

Rejenerasyon normalde bir çoğalma tipi değildir Tahrip sonucu canlıdan ayrılan parçadan yeni birey oluşturulur

Rejenerasyon, kelime anlamıyla yenileme demektir Canlılardan herhangi bir nedenle ayrılan parçalardan yeni canlılar oluşabilir Dolayısıyla rejenerasyon bu canlılar için üreme kabul edilir Omurgalılardaki rejenerasyona bir yaranın iyileşmesi veya kertenkelenin kopan kuyruğunun yenilenmesi örnek olarak verilir Çünkü kopan deriden yeni bir organizma, kopan kuyruktan da yeni bir kertenkele oluşmamaktadır

Tomurcuklanarak çoğalma

Bazı canlılarda tomurcuk benzeri çıkıntılar gelişir Bu kısımlar ayrılarak yeni canlıyı oluşturur

Örneğin; Hidra da bira mayasında ve süngerlerde eşeysiz üremenin bu karakteristik özelliği görülür

Vejatatif çoğalma

Bazı bitkilerden koparılan bir dal parçası, toprağa dikildiğinde yeni bitki oluşturabilir Buna çeliklenme ile çoğalma denir Ayrılan dal parçasının meristem tabakası yeniden kök oluşturduğundan bu parça ayrı bir fert olarak yaşayabilir Özellikle tarımda verimliliği arttırmak, az zamanda daha çok ve daha kaliteli bitkiler yetiştirmek için kullanılan üretim metodudursonucu olarak yeni bir bitki meydana gelir

Örneğin; kavak, çınar, meyve ağaçları, asma; gibi bitkiler çelikleme ile üretilir Özellikle melez olan ve eşeyli üremeyen bitkiler bu şekilde üretilir Örneğin; Çekirdeksiz üzüm, Washington portakalı, satsuma mandalini gibi

Vejatatif üremeye: Soğanların rizomla (küçük kök) üremesi, çileklerin sürüncü gövde ile çoğalması ciğer otunun yapraklarından yeni ciğer otlarının oluşmasnı örnek olarak gösterebiliriz

vejetatif üreme üçe ayrılır:

Çelikle üreme; gül ve söğütün kesilen dallarının toprağa dikilmesiyle yeni gül ve söğüt oluşması

Yumru ve soğanla üreme: patates, yer elması, sarımsak gibi depo organları olan yumru ve soğanlar nemli ortamlarda çimlenerek yeni bitkileri oluşturur

Sürünücü gövde ile üreme: çiçekler toprak üzerinde sürünücü gövde ile zambak ve ayrık otlarında yeraltı gövdesiyle, böğürtlenlerde dal ve gövde uçlarının köklenmesiyle vejetatif üreme olurörnek olarak çilek veririz

Sporla çoğalma

Bazı canlılarda spor adı verilen üreme hücresinden yeni bireyler oluşturulur Buna sporogoni veya sporla üreme denir

Örneğin su yosunlarından Ulotrix, küf mantarı

Mantarlarda sporla üreme karakteristiktir

Örneklenen canlılardan bazıları eşeysiz üremeyle beraber eşeyli olarakta ürerler Örneğin; mantarlar ve paramesyum konjugasyonla eşeyli ürediği gibi hydra ve deniz yıldızı, eşeyli üremenin en önemli yapısı olan eşey bezlerini de bulundurur

Bunlara bir örnekte mikroskobik canlılardır

EŞEYLİ ÜREME

Farklı cins iki gametin birleşmesiyle yeni canlının meydana getirilmesine eşeyli üreme denir Gamet, eşey hücresi olarak tanımlanır Bir gamet ya dişi eşey hücresidir (yumurta) ya da erkek eşey hücresidir (polen veya sperm)

Eşeyli üreyen canlılarda bir çift kromozom takımı bulunur Bu takımın yarısı anneden yarısı babadan gelir Bu takım kromozoma haploid veya monoploid (n) denir (n) haploid kromozom takımı gamette bulunur

Bir çift kromozom takımına 2n diploid denir Örneğin; insanda 2n=46 sayıda kromozom bulunur Somatik hücreler (vücut hücreleri) 2n sayıda kromozom taşır

Eşeyli üreme sonucunda birbirinden farklı bireyler oluşur Bu da populasyonlarda varyasyonu (çeşitliliği) arttırır

Çeşitliliğin açığa çıkmasını sağlayan faktörler;

Eşeyli üreme çeşitleri ;

Krosingover

Homolog kromozomların rastgele paylaşımı

Döllenme

Mutasyonlar

Ayrılmama

olayları sağlar Mutasyonlar ve ayrılmama sık sık gerçekleşen olaylar değildir Eşeyli üreme sonucunda fertlerin ortama uyum özelliği adaptasyon kabiliyetleri ile artar Örneğin; Paramesyum hücreleri direnç artırmak amacıyla eşeyli üremektedirler