Kurtuluş Savası Yıllarında Kurulan Yararlı Ve Zararlı Dernekler

• KONGRELER / CEMİYETLERKURTULUŞ SAVAŞI YILLARINDA KURULAN YARARLI VE ZARARLI DERNEKLER
  

I- YARARLI DERNEKLER : A- Genel Amaçlı Dernekler :

1- İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti : İzmir, 1 Aralık 1918 Cemiyet, kendisine katılan "İstihlası Vatan Cemiyeti" ve kurulmasına yardımcı olduğu "İlhakı Red Cemiyeti" ile kaynaşmış olarak faaliyetine İstanbul'da devam ederken İzmir'deki faaliyetlerini de işgal dolayısıyla Denizli'ye nakletmiştir
2- Tarakya - Paşaeli Heyet-i Osmaniyesi : Edirne, 2 Aralık 1918 Heyet-i Temsiliye'nin isteği ile Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adını alarak, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin şubesi olmuştur
3- İstihlası Vatan Cemiyeti : Manisa, Kasım 1918 19 Mart 1919 Kongresi ile İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti'ne katılmıştır
4- İlhakı Red Heyet-i Milliyesi (Müdafaa-i Vatan Heyeti) : İzmir, Aralık 1919
5- Hareket-i Milliye-Redd-i İlhak ve Redd-i İşgal Heyetleri : Balıkesir Balıkesir ve Alaşehir Kongresi ile genelleştirilmiştir Sivas Kongresi'nden sonra da "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" teşkilatına dönüşmüştür
6- Heyet-i Milliye :

• a) Aydın Heyet-i Milliyesi
  b) Denizli Redd-i İlhak Heyet-i Milliyesi Denizli'de 29 Mayıs 1919'da kurulmuştur Asıl Heyet-i Milliye adını taşıyan Cemiyet, 7 ağustos 1919'da, Nazilli'de aktedilen bir kongre ile kurulmuştur Nazilli Kongresi bu bölgede kurulan Heyet-i Milliye kuruluşları ile birleşmiş, Alaşehir Kongresi ile genişleyerek Batı Anadoluyu içine alacak şekilde yayılmıştır Sivas Kongresi'nden sonra da Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne katılarak, bu cemiyetin şubelerini oluşturmuşlardır Nazılli Kongresi ile Aydın, Muğla, Denizli, Burdur, Isparta ve Antalya, Nazilli merkezine bağlanmıştır Bağlanan kuruluşlar arasında, Çine Heyet-i Milliyesi, Akhisar Redd-i İlhak, Söke Heyet-i Milliyesi, Milas Müdafaa-i Vatan Cemiyetlerini sayabiliriz

7- Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti :Trabzon, 12 Şubat 1919 Rize,Gümüşhane,Giresun ve Ordu'da şubeler açmıştır Cemiyet, Erzurum Kongresi'nden sonra "Şarki Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" şubesine dönüşmüştür Sivas Kongresi'nden sonra da "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adını almıştır
8- Kilikyalılar Cemiyeti : Merkezi İstanbul, 21 Aralık 1918
9- Şarki Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti :Erzurum, 10 Temmuz 1919 2 Aralık 1918'de İstanbul'da kurulan "Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti"nin Erzurum şubesi, daha faal hareket etmek amacı ile " Şarki Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti"ne dönüşmüştür Kurucuları Erzurum Kongresi üyeleridir Cemiyet, Sivas Kongresi kararı ile " Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti"ne katılmıştır Erzurum'da kuruluş ise anılan cemiyetin şubesini oluşturmuştur Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin İstanbul merkez olmak üzere, ilk kuruluşunda Erzurum'dan başka Elazığ, Diyarbakır, Sivas, Bayburt, Bayezid, Hasankale, İspir, Narman, Bitlis, Erzincan, Şebinkarahisar, Van, Hınıs, Tercan, Tortum ve Yusufeli'de şubeleri vardı
10- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti :Sivas, 11 Eylül 1919 Sivas Kongresi kararı ile kurulmuştur Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak, Redd-i İşgal ve diğer benzeri isimler altında kurulan cemiyet ve heyetler tek bir çatı altında birleştirilmiştir Bu karardan sonra bir çok il ve ilçemizde Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti şubesi kurulmuştur
11- Kars Milli İslam Şürası : Kars, Kasım 1918 17-18 Ocak 1919'da "Cenubi Garbi Kafkas Hükümeti Muvakkate-i Milliyesi" olarak adını değiştirmiştir
12- İstanbul'da Müdafaa-i Hukuk davasını desteklemek amacı ile kurulan gizli cemiyetler :

• 1- Karakol Cemiyeti : İstanbul, Kasım 1919 Milli Mücadele'nin başlangıcında Anadolu'ya yardımcı olmuş, sonraları tehlikeli ilişkileri nedeniyle kapatılmış, yerine Müdafaa-i Milliye Teşkilatı ve MM grubu kurulmuştur
  2- MM Grupları :
  a) Müsellah MM grubu
  b) MM grubu (Müdafaa-i Milliye)
  3- İstanbul Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti : İstanbul, 1919

13- İstanbul'da kurulan diğer cemiyetler :

• a) Milli Kongre : İstanbul, 1918 Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti'nin oluşturduğu bir kuruluştur Milli Kongre Fırkasının başkanı Esat Paşa, 1919 seçimleri dolayısıyla Ankara ile uyuşmazlığa düşmüş, İstanbul'da Meclis-i Mebusan'ın kapatılması sonucu, Fırkanın faaliyeti sona ermiştir
  b) Milli Ahrar Fırkası : İstanbul, 4 Mayıs 1919 Anadolu'daki hareketi desteklemiştir
  c) Milli Türk Fırkası : İstanbul, 23 Kasım 1918 Anadolu'daki harekete bağlı kalmıştır
  d) Anadolulular Cemiyeti : İstanbul, Ağustos 1921

B- Kadınların Kurdukları Cemiyetler : 1 İstihlas-ı Milli Kadınlar Cemiyeti : İstanbul, 24 Kasım 1918
2 Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti :Sivas, 10 Aralık 1919 Bu cemiyetin Konya, Niğde, Burdur, Aydın, Erzincan, Kayseri, Kastamonu, Eskişehir, Amasya, Yozgat, Pınarhisar, Viranşehir ve Kangal'da şubeleri kurulmuştur
II- ZARARLI DERNEKLER
A Milli varlığa ve Anadolu'daki milli harekete düşman cemiyetler :
1- İngiliz Muhipler Cemiyeti :İstanbul, 20 Mayıs 1919 Manda taraftarı
2- Wilson Prensipleri Cemiyeti : İstanbul, 14 Ocak 1919 Manda taraftarı
3- Kürdistan Teali Cemiyeti :İstanbul, Mayıs 1919
4- Teali-i İslam Cemiyeti (Eski Cemiyet-i Müderrisin) : İstanbul, 19 Şubat 1919 Hilafetçi ve ümmetçi
5- Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti : İstanbul, Ocak 1919 28 Eylül 1919'da Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na katılmıştır
6- Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası : İstanbul, 14 Ocak 1919 Fırka, Sulh ve Selamet Cemiyeti ile Selamet-i Osmaniye Fırkası'nın birleşmeleriyle oluşmuştur
7- Hürriyet ve İtilaf Fırkası : İstanbul, Ocak 1919
8- Nigehban Cemiyet-i Askeriyesi : İstanbul, Ocak 1919 Hürriyet ve İtilaf'la beraber hareket etmiştir
9 Osmanlı İla-yi Vatan Cemiyeti : İstanbul, 19 Kasım 1919 Padişah taraftarı ve Müdafaa-i Hukukun tamamen karşısındadır Cemiyet, gizli olarak Milli Mücadele aleyhine örgütlediği Tarik-i Salah (veya Tarikat-ı Salahiye) Cemiyeti ile beraber çalışmıştır Bu dernek ve partilerin dışında, faaliyetleri sınırlı ve etkinliği yaygın olmayan, Osmanlı Mesai Fırkası, Osmanlı Çiftçiler Cemiyeti, Türkiye Sosyalist Fırkası, Vahdet-i Milliye Heyeti, Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Partisi, Türk Teali Cemiyeti, Müsalemet İttifakı, Amele Fırkası gibi kuruluşlar Anadolu'daki Milli Mücadele hareketinin karşısında olmuşlardır
10 Lazistan Selamet-i Milliye Cemiyeti : Rize, 23 Nisan 1919 Gürcülerin çıkarlarına hizmet eden para ile tutulmuş kimselerden oluşmaktadır
B Azınlıkların Kurdukları Zararlı Dernekler :
1 Rumların kurdukları cemiyetler :

• a) Mavri Mira :Rum Patrikhanesi'nde kurulmuştur Yunan Kızılhaç Cemiyeti ile Resmi Göçmenler Komisyonu da Mavri Mira'ya bağlı idiler Ayrıca, Rum okullarındaki izci kuruluşları da tamamiyle Mavri Mira tarafından yönetilmekteydi
  b) Pontus Rum Cemiyeti
  c) Trakya Cemiyeti İttihad-ı Milli ve Kordos adlı cemiyetler

2 Ermenilerin Kurdukları Cemiyetler :Daha önceleri Ermenilerin kurmuş oldukları Taşnaksütyan ve Hınçak adlı gizli ve yeraltı örgütleri milli mücadele döneminde de faaliyette bulunmuşlar ve yabancı devletlerle işbirliği yapmışlardır Ermeni patriği Zaven Efendi de Ermenilerin örgütlenmesinde önemli rol oynamıştır

Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilen Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin Sivas Kongresinde seçilen Heyet-i Temsiliye üyelerinden bir grup Kayseri'de (20 Aralık 1919)

CEMİYETLER

A) Zararlı Cemiyetler

a) Azınlık Cemiyetleri

Etnik-i Eterya Cemiyeti

İlk kurulduğunda Yunanistan'a bağımsızlığını kazandırmak amacıyla kurulmuştur (1814)
Girit İsyanı'na neden olmuşlardır (1896)
IDünya Savaşı'nda ise Rumlar'ın yaşadığı tüm toprakları Yunanistan'a katarak eski Bizans'ı canlandırmayı amaçlamışlardır
Mavri Mira Cemiyeti

İzmir ve çevresi ile Doğu Trakya'yı Yunanistan'a katmak için kurulmuştur
İstanbul'daki Rum Patrikhanesi bu cemiyetin başkanlığını çekmiştir
Rum Pontus Cemiyeti

Trabzon Rum İmparatorluğu'nu tekrar kurmak amacı ile Rumlar tarafından kurulmuştur
Taşnak ve Hınçak Cemiyeti

Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni Devleti kurmak amacı ile Ermeniler tarafından kurulmuştur
Alyans İsrailit Cemiyeti

İstanbul'daki Yahudi gençler tarafından kurulmuştur
Filistin'den Elazığ'a kadar uzanan Büyük İsrail Devleti'ni kurmayı amaçlamışlardır
Not :Azınlıkların kurduğu cemiyetlerin çalışmalarında Rum ve Ermeni kiliseleri etkili olmuştur
b) Milli Varlığa Düşman Cemiyetler

Kürt Teali Cemiyeti

İngilizler'in yardımıyla İstanbul'da kurulmuştur
Wilson İlkeleri'nden yararlanarak doğuda bir Kürt Devleti kurmak amaçlanmıştır
Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birleşmeyi reddetmiştir
Teali İslam Cemiyeti

Ülkenin kurtuluşunu hilafet ve saltanatta görmüşlerdir
Anadolu'daki Milli Mücadele'yi engellemek için İstanbul'daki bazı müderrisler tarafından kurulmuştur
Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası

İttihat ve Terakki karşıtlarından oluşmuştur
Padişaha bağlılığı savunmuşlardır
Meşrutiyet ve demokrasi ilkelerine bağlı siyaset takip etmişlerdir
Hürriyet ve İtilaf Fırkası

İttihat ve Terakki'nin en büyük karşıtlarıdır
Mondros'tan sonra Milli Mücadele'ye karşı iç ayaklanmalarda öncü olmuşlardır
İngiliz Muhipleri Cemiyeti

İngilizler'in parasıyla İstanbul'da kurulmuştur
İngiliz mandasını savunmuşlardır
Osmanlı Devleti tarafından desteklenmiştir
Wilson Prensipleri Cemiyeti

Osmanlı Devleti'nin kurtuluşunun ancak ABD'nin mandası ile mümkün olabileceği savunulmuştur-
Cemiyetin kurucularından bir kısmı Kurtuluş Savaşı'nda Milli Mücadelecilere katılmıştır

B) Yararlı (Milli) Cemiyetler

Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

Trakya'nın Yunanlar'a verileceği endişesi ile Edirne'de kurulmuştur
Osmanlı Devleti parçalandığı takdirde Batı Trakya ile birleşerek, Trakya Cumhuriyeti'ni kurmayı amaçlamıştır
Mondros'tan sonra kurulan ilk direniş cemiyetidir (2 Aralık 1919)
Lüleburgaz, Edirne kongrelerini düzenlemişlerdir
İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti

İzmir'in Yunanlar'a verilmesini engellemek amacı ile kurulmuştur
İttihatçı ve Bolşevik olmakla suçlanmışlar, düzenli bir cemiyet olamamışlardır
İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti

İzmir'in işgali üzerine kurulmuştur
I ve II Balıkesir Kongresi ile Alaşehir Kongresi'ni düzenlemişlerdir
Kilikyalılar Cemiyeti

Adana ve çevresinin Ermeniler'e verilmesini engellemek ve Fransız işgalinden korumak için kurulmuştur
Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti

Trabzon ve çevresinde Pontus Rum Devleti'nin kurulmasını engellemek için kurulmuştur
Trabzon Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti

Trabzon ve çevresinde bağımsız bir Türk Devleti kurmak amacı ile kurulmuştur
İlk kurulduğunda padişaha bağlı iken daha sonra Milli Mücadele'ye katılmıştır
Doğu Anadolu (şark Vilayetleri) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

Doğuda bağımsız bir Ermeni Devleti'nin kurulmasını engellemek için kurulmuştur
Cemiyet şu kararları almıştır:
Kesinlikle Doğu Anadolu'dan göç edilmeyecek
Doğu illeri bir saldırıya uğrarsa birleşilecek
Bilim, din ve ekonomi alanında teşkilatlanılacak
Erzurum Kongresi'ni düzenlemişlerdir
Milli Kongre Cemiyeti

Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti tarafından kurulmuştur
Türkler'e karşı yapılan yanlış propagandaları basım ve yayım yoluyla dünyaya duyurmak amaçlanmıştır
'Kuva-yı Milliye' deyimini ilk kullanan cemiyettir

MİLLİ CEMİYETLERİN ÖZELLİKLERİ

Cemiyetlerin tabanını çoğunlukla eski İttihatçılar oluşturmuştur
Cemiyetlerde 'Türklük' duygusu ön plandadır
Cemiyetler yalnız bulundukları bölgeleri kurtarmak için kurulmuştur
Genellikle basın ve yayın yoluyla mücadele etmişlerdir
Milli Cemiyetler, Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı ile birleştirilmiştir