Hz. Muhammed (S.A.V)’İn İletişim İlkeleri

İnsan insana iletişimi öncelikli problem olarak ele alan Hz Muhammed, sadece inanan insanları değil; dini, dili, ırkı, rengi, cinsiyeti, sosyal statü ve rolü farklı da olsa bütün insanları değerli görerek muhatap almış, kucaklamış; onlarla sağlıklı bir iletişim sürdürmüştür Hz Muhammed (sav), ilâhi mesajları, insanlar tarafından algılanabilir, duyu*lup hissedilebilir, okunup konuşulabilir ve yazılabilir hale çevirmiş; hayata döndürülebilir ve yaşanıp örnekleri çoğaltılabilir bir yapıya kavuşturmuştur Bir peygamber olarak Hz Muhammed (sav), gönderiliş gaye ve misyonunu, insanlarla kurduğu iyi diyalog ve iletişimle gerçekleştirmiş; bunun için hem, yaşadığı çağda geçerli olan çeşitli iletişim yöntemlerini kullanmış, hem de ferdin ve toplumun psikolojik özelliklerini dikkate alarak, mesajını en iyi ve etkili bir şekilde sunmaya gayret etmiştir
Hz Muhammed (SAV)’in İletişim İlkeleri
1-Mesajın kaynağı olarak Hz Muhammed (sav)’in kendini tanıtması: Bilindiği gibi Hz Peygamber, Mekke’de gâyet tabiî bir hayat sürmek*teydi Güvenilir bir kişiliğe sahip olması dışında, toplumca bilinen farklı bir yönü yoktu Bundan dolayıdır ki, peygamberliğini ilan ettiğinde, insanların: "O ihtar (Kur’ân, başka kimse kalmadı da), aramızdan ona mı indirildi?" şeklindeki itirazlarıyla karşılaştı Muhataplarına "Allah dileseydi ben onu size okumazdım ve onu size hiç bildirmezdi Ben ondan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım (böyle bir şey yapamamıştım), düşünmüyor musu*nuz?"demesi emredildi Onun kendisini tanıttığı bazı sözleri de şunlardır: "Ben sadece tebliğciyim, hidâyet edip doğru yola ileten Allah’tır"Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim "Ben muallim olarak gönderildim""Ben günde yüz defa Allah’a istiğfarda bulunurum"Bedir savaşında bazıları kendi nöbetlerini Ona ikram etmek isteyince onlara: "Ne siz benden daha güçlüsünüz ne de ben, sizin aldığınız sevaptan müstağniyim" demiş ve empatik bir tavırla, insanlarla kendisi arasında eşitlik duygusu yaratmaya dikkat etmiştir Hz Peygamber kendi özelliklerine dikkat çektiği gibi, çevresindeki insanların da kişisel özelliklerine dikkat etmiştir

2-Bireyin özelliklerini dikkate alması: Hz Peygamber, cemaate imam olmak gibi, kamu hizmetini yü*rütecek kişinin, Kur’ân’ı en iyi bilen ve en iyi okuyan biri olmasını istemiş*tir Kur’ân bilgisinde eşit olma durumunda ise, sünneti ve dini pratikleri en iyi bilip uygulayanın; eğer bunda da denk olurlarsa, önce hicret etmiş olanın; bunda da denk iseler, yaşça en büyüğün imam olması gibi, objektif kriterlere uyulmasını istemiş; ayrıca yetkili bir kişinin olduğu yerde, onun izni olmadıkça bir başkasının imamlığa geçmesinin hoş olmayacağım belirtmiştir Bu tavrıyla Hz Peygamberin büyüğe-küçüğe, mevki ve makama gere*ken ilgiyi gösterdiği sonucunu çıkarabiliriz
Hz Muhammed (sav), insan insana diyaloglarında da bireysel farklılıklara dikkat etmiştir Örneğin eşinin doğurduğu siyah çocuğun kendisinden olma*dığı iddiasıyla reddetmek isteyen bir bedevî ile aralarında şöyle bir diyalog geçmiştir: "Benim eşim siyah bir çocuk doğurdu Ben bu çocuğu reddetmek istiyorum" "Senin develerin var mı?" "Evet" "O develerin renkleri nasıldır?" "Kırmızıdır" "Bunların içinde beyazı siyaha çalan boz deve var mı?" "Evet, onların içinde boz renkli develer elbette vardır" "Öyleyse bu boz renklerin nereden geldiğini düşünüyorsun?" "Ya RasûlAllah bu soyunun damarıdır, ona çekmiştir" "Belki bu oğlan da eski bir soy köküne çekmiştir (yani ona benzemiştir)" Hz Muhammed (sav) burada, peygamberlik otoritesine dayanarak, "hayır, ben Allah’ın Elçisi olarak söylüyorum, bu senin çocuğundur" dememiş; bedevînin anlayacağı dilden, yaşadığı hayattan bir benzetme ile sevi*yesini dikkate alarak konuşmuş, muhatabın tecrübesinden de faydalanarak, ikna edici üslupla, âdeta sonucu bedevîye söylettiren bir yöntemle problemi çözmüştür

3-Toplumun özelliklerini dikkate alması: Hz Peygamberin farklı farklı muhatapları olmuştur Onlardan bazı*ları, kendisini görebilmekte, dinleyebilmekte, günlük hayatı Onunla paylaşıp, sürekli Onunla etkileşim içinde bulunabilmekteydi Bazıları ise, bu kadar canlı bir iletişim içinde bulunamazken, diğer bazıları da daha sonradan ina*nanlara katılmış veya sonradan gelmiş nesiller içinde bulunacaklardı Dola*yısıyla Hz Muhammed (sav), peygamberlik misyonu gereği toplumu oluşturan fertlerin bireysel özellikleri kadar, toplum psikolojisini de çeşitli iletişim yöntemlerini kullanırken göz önünde bulundurmuştur Örneğin O, yerken, içerken, giyinirken yaşadığı bölgenin şartlarına göre hareket etmiştir Yine O, konuşurken, hutbe irad ederken, kendisini dinleyen ilk muhataplarının yete*neklerini sürekli gözetmiş, örneklerini, muhataplarının yaşadığı ve iyi bildiği bir dünyadan seçmiştir Hayvanlardan deve, bitkilerden hurma Onun başlıca örneklerini teşkil etmiştir Onun çevresindeki insanların bir kısmını medenî*ler (şehirde yaşayan), bir kısmım bedeviler (çölde yaşayan) oluşturmuştur Bu sebeple Hz Muhammed (sav), bütün çağları ve bütün insanlığı kapsayacak mesajlarını iletirken, özellikle ilk mu*hataplarının akıl ve düşüncelerine, algı ve kabiliyetlerine göre iletişimde bulunmak gibi, oldukça zor bir sorumluluğun bilinci içinde hareket etmiştir

4-Her fırsatta insanlarla iletişim kurmaya çalışması: Hz Peygamber de, çevresindeki insanlarla canlı bir iletişim içinde ol*muş, yanına gelene iyi davranmış, gelmeyenleri de ziyaret ederek mesajını ulaştırmaya gayret etmiştir Onun panayırları dolaşması ve Taif’e gidişi de iletişim amaçlı olmuştur Ayrıca, misafirperverlik ve misafire ikramda bulunma, gelmeyene gitme, ilişkiyi kesmeme, hasta ziyaretinde bulunma, cenazelere katılma onun günlük işleri ve tavsiyeleri arasındadır
Yahudilerden Hz Peygamber’e hizmet eden bir çocuk vardı Hastalanınca onun ziyaretine gitti Baş ucuna oturdu ve bu esnada onun Müslüman olmasını arzuladığını bildirdi Çocuk yanı başındaki babasına bakınca, babası da Hz Peygamber’e uymasını istedi ve çocuk Müslüman oldu Genel yaklaşım ve tavsiyesi, "senin vasıtanla Allah’ın bir tek kişiye hidâyet vermesi, senin için kırmızı develere sahip olmaktan daha hayırlıdır"8 şeklinde olan Hz Peygamber, bu çocuğun Müslüman olması üzerine sevinç ve memnuniyetini "Onu, benim vesilemle ateşten kurtaran Allah’a hamd olsun" sözleriyle dile getirmiştir

5-Empati kurarak karşısındaki kişileri etkilemesi: Allah, Elçisini "And olsun, içi*nizden size öyle bir peygamber geldi ki, sıkıntıya uğramanız Ona ağır gelir; size düşkün, müminlere şefkatli, merhametlidir"şeklinde tanıtmış, kendi*sine, "Ben de sizin gibi bir insanım"demesini emrettiği Elçisinin empatik tavrına dikkat çekmiştir Hz Peygamber de bir hadisinde inananların, birbir*lerini ve hissettikleri duygularını karşılıklı olarak anlamaya çalışmalarını isteyerek: "Nefsim kudretinde olan Allah’a and olsun ki, bir kul kendisi için istediğini komşusu veya kardeşi için istemedikçe tam iman etmiş olamaz" buyurmuştur

6-İnsan sevgisini öne çıkarması: "Sizden biri, bir başkasını sevdiğinde bu sevgisinden onu haberdar et*sin"buyuran Hz Peygamber, bir gün Muaz b Cebel’in elinden tutarak: "Ey Muaz, vAllahi ben seni severim Kıldığın namazların ardından, ’Allah’ım, Seni zikretmek, Sana şükretmek, Sana güzelce ibadet etmek üzere bana yar*dımcı ol,’ diye dua etmeyi sakın ihmal etmeyesin"diye öğütte bulunur Diğer bir sözünde de: "Canım kudret elinde olan Allah’a yemin ederim ki, sizler iman etmedikçe cennete giremezsiniz Birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şey söyleye*yim mi? Aranızda selamı yayınız"buyurmuştur

7-İnsanların akıl ve duygularına hitap etmesi: Hz Peygamberin önemli bir iletişim ilkesi de insanların akıl ve duygu*larına hitap etmesidir Hz Muhammed (sav)’in iletişimde çevresindeki insanların akıl ve duygu*larına hitap ettiği görülmektedir Örneğin O, arkadaşlarından bazılarının, "Ey Allah’ın Elçisi! Zenginler sevapları alıp gittiler Bizim gibi namaz kılıyorlar, bizim gibi oruç tutuyorlar, hem de mallarının fazlasını bağış olarak veriyor*lar" demeleri üzerine, "Allah sizlere bağışlayacağınız bir şey vermedi mi zannediyorsunuz? Her tesbihe, her tahmide (‘elhamdülillah’ demek), her tehlile (‘lâilâhe illAllah’ demek), her iyiliği emretme*ye ve her kötülükten alıkoymaya da bağış sevabı vardır Hatta, birinizin eşiy*le ilişkiye girmesinde bile bağış sevabı vardır" buyurmuştu

8-İnsanları ve onların değer verdiği şeyleri önemsemesi: "(Onların) Allah’tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da bilmeyerek sınırı aşıp Allah’a sövmesin*ler!"âyeti, diğer insanların değer verdikleri şeylere saygılı davranmayı önermektedir Bu sebeple, küfür ve inançsızlık düşünce ve fikir olarak red*dedilse de, her kim olursa olsun, bireyin değer verdiği kişisel inancına, düşünce ve kanaatine saldırmak, ahlâkî bir davranış olarak görülmemektedir
Müşriklerin reisi Ebû Cehil’in oğlu İkrime’nin hanımı, Mekke’nin fethi sırasında İslâm’ı kabul etmişti Bu arada kocası İkrime korkusundan Yemen’e kaçtığından, onu affedip Müslümanlığa kabul etmesi hususunda Hz Peygamber’den söz almış*tı Bunun üzerine eşi, İkrime’yi bulup Müslüman olması için huzuruna getir*diğinde Hz Peygamber: "Hoş geldin süvari yolcu!" diyerek onu güler yüzle karşıladı Öte yandan çevresindeki arkadaşlarına da, "İkrime aranıza katılı*yor, onu gördüğünüzde babası Ebû Cehil’e sövüp hakaret etmeyin, çünkü ölüye yapılan hakaret, hayatta olanı incitir" buyurdu

9-Kişilerin yeteneklerinden yararlanması: Hz Peygamber değişik işler için görevlendirdiği insanların yetenekleri*ni dikkate almıştır Nitekim, "Kıyamet ne zaman kopacak?" diye soran kişiye, "Emanet zayi edildiği zaman kıyameti bekle" buyurmuş, aynı şahsın emane*tin nasıl zayi olacağını sorması üzerine de, "İşler ehil olmayan kimselere verildiği zaman" demiştir
Hz Peygamber , askeri başarıları ile ünlü olan Halid b Velid’e Allah’ın kılıcı anlamında "Seyfullah" demiş, yetenek ve başarısını takdir etmiştir19 Hz Peygamber, şiiri bir iletişim aracı olarak kullanmış; çağının sözlü iletişim geleneğine uyarak şairlerin yetenek ve becerilerinden İslâm’ı müda*faa etmede ve inkarcılara karşı tavır almada faydalanmıştır O, "Şiirde hik*met vardır Çünkü şiir, Kureyş’i oktan daha fazla yaralar" buyurmuş*tur

10-Hediye vererek insanların gönlünü kazanması: Hz Peygamber, dostlukları kuvvetlendirme, sevgiyi pekiştirme, gönül kazanma, İslâm’a yönlendirme, muhtemel kötülükleri önleme, hizmet ve başarıyı ödüllendirme gibi çeşitli amaçlarla, beşeri bir âdete uyarak çevresindeki insanlara hediye vermiş ve başkalarının hediyelerini de kabul etmiştir Bir defasında genç sahabi Cabir’den devesini satın almış, parasını ödedikten sonra almış olduğu deveyi ona hediye etmişti

11-Mesajını kolaylık ve tedricilik yöntemiyle sunması: Hz Muhammed (sav), peygamberlik misyonu gereği, ilâhî mesajı, insan zih*ninin işleyiş ve algılayış yeteneğini dikkate alarak, bir anda değil de, zamana yayıp, önce basit ve kolay olandan başlayarak, yani tedricî olarak iletmiştir Hz Peygamber, Muaz’ı Yemen’e gönderirken şu tav*siyeleri yapmıştı: "Ehl-i Kitap’tan bir kavme gideceksin Onları Allah’tan başka ilâh olmadığına ve benim Allah’ın elçisi olduğuma şehâdet etmeye davet et Eğer buna itaat ederlerse, Allah’ın her gün ve gecede onlara beş vakit namazı farz kıldığını bildir Buna da itaat ederlerse, zenginlerden alınıp fakirlere verilecek bir zekatı Allah’ın onlara farz kıldığını bildir Buna da itaat ederlerse, sakın mallarının en kıymetlilerini alma Mazlumun beddua*sından kork Çünkü mazlumun bedduası ile Allah arasında perde yoktur"

12-Mesajını yaymak için çevresindeki insanlara sorumluluk vermesi: Veda Hutbesinde Hz Peygamber "Sizden bura*da bulunanlar sözlerimi burada bulunmayanlara ulaştırsın Belki burada bu*lunan, kendinden daha anlayışlı ve sözlerimi daha iyi muhafaza edecek biri*ne ulaştırır"diye hitap etmiştir Hz Peygamber bir defasında da: "Benim sözümü duyan, ezberleyen ve işittiği gibi kendinden sonrakilere ulaştıranı Allah nurlara gark etsin Kendinden daha anlayışlı olanlara ilim taşıyan nice insanlar vardır Niceleri de âlim olmadıkları halde ilim taşırlar"buyurarak, mesajının başkalarına iletilmesini temenni ettiği duasıyla insanları etkileye*bilmiştir Hz Peygamber mesajının yayılmasında olduğu gibi aslını muhafaza edebilmesi için de çevresindeki insanlara sorumluluk vermiştir "Benim adıma söylenmiş bir yalan, bir başkasının adına söylenen yalan gibi değildir Bile bile benim adıma yalan uyduran kişi ce*hennemdeki yerine hazırlansın" Bir diğer sözünde de, mesajını içeren bilgileri gizleyenler için: "Kendisinden sorulan bir bilgiyi gizleyen ve onu insanlara ulaştırmayan kişiye kıyamet günü ateşten gem vurulur"buyur*muştur

13-Olumsuz tepkilere karşı sabır ve tahammül göstermesi: Eşi Âişe Hz Peygamber’e, Uhud savaşının yapıldığı günden daha zor bir gün yaşayıp yaşamadığını sormuş, O da şu şekilde cevap vermiştir: "Evet, senin kavminden çok kötülük gördüm Bu kötülüklerin en fenası, onların bana (Taif de bir mevkii olan) Akabe günü yaptığıdır Taifli İbn Abdülyâlîl’e sığınmak istemiştim de beni kabul etmemişti Ben de geri dö*nüp, derin kederler içinde yürümekteydim Karnüsseâlib (denilen yere) va*rıncaya kadar kendime gelemedim Orada başımı kaldırıp baktığımda, bir bulutun beni gölgelediğini gördüm Dikkatlice bakınca bulutun içinde Cebra*il’i fark ettim Cebrail bana seslenerek: ‘Allah, kavminin sana ne söylediğini ve seni himaye etmeyi nasıl red*dettiğini duymuştur Onlara dilediğini yapması için de sana Dağlar Meleği’ni göndermiştir’ dedi Bunun üzerine Dağlar Meleği bana seslenerek selam verdi Sonra da: ‘Ey Muhammed! Kavminin sana ne dediğini Allah işitti Ben Dağlar Meleğiyim Ne yapmamı istiyorsun? Eğer dilersen şu iki dağı onların başına geçireyim’dedi O zaman: ‘Hayır, ben onların soylarından sadece Allah’a ibadet edecek ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayacak kimseler çıkarmasını Allah’tan dilerim’ de*dim"

14-İyiliği tercih etmesi, intikam alma yoluna gitmemesi: Hanîfe oğullarından Sümâme b Usâl, Mekke’de Hz Muhammed’le (sav) karşılaştığında, Peygamberin kendisini İslâm’a davet etmesi üzerine, "Bir daha bu teklifini yaparsan seni öldürürüm" diyen ve bir başka sefer, Hz Peygamberin kendisine gönderdiği elçiyi öldürmek isteyecek kadar düşman*lıkta ileri giden bir kişiydi Bir İslâm askeri birliği onu yakalayarak Medine’ye getirmişti Fakat, askerler yakaladıkları bu kişiyi tanıyamamışlardı Hz Peygamber onu görür görmez tanımış ve mescidde bir direğe bağlanma*sını ve kendisine saygılı davranılmasını istemiştir Namaz için mescide, giriş ve çıkışlarda bizzat Hz Peygamber kendisiyle ilgilenmiş ve ona iman teklif etmiştir Onun bu isteğine cevaben Sümame’nin hep, "Şâyet beni öldürecek olursan, zaten kanı dökülecek katil bir kimseyi öldürmüş olacaksın; şâyet kan diyeti istersen istediğini veririm" sözleri karşısında Hz Peygamber, ona hiç karşılık vermeksizin oradan uzaklaşıp gitmekteydi Sümame, bu arada camide olup bitenleri ve İslâm’ın nasıl bir din olduğunu bizzat görmekteydi Üç gün sonra o, yine bildik cevabım tekrar edince Hz Peygamber, onun hiçbir fidye alınmaksızın serbest bırakılmasını istedi Sümame, bu tavırdan oldukça etkilenmiş olmalı ki, serbest kalınca camiden çıktı, şehir dışında bir yerde güzelce temizlendikten sonra tekrar Hz Peygamber’e gelerek, Ona Müslüman olduğunu bildirdi ve şöyle dedi: "Şu ana kadar sen bana dünyanın en iğrenç adamı gibi duruyordun; işte artık şimdi seni herkesten çok takdir ediyorum"

15-Bazen sosyo-psikolojik bir baskı, bazen de uyarı, azarlama ve müdahale etme yoluna gitmesi: Hz Peygamber, bazen sosyo-psikolojik bir baskı uygulama yoluna git*miştir Rivâyetlere göre, Ka’b b Mâlik, askerî bir sefere katılması gerekir*ken her nasılsa ihmal etmiş, katılmamıştı Onun bu tavrı Hz Peygamber tarafından hoş karşılanmamış ve kendisiyle elli gün konuşulmamıştı Bu durumda, ondan başka iki kişi daha vardı Yüzlerine dahi bakılmadığı, ken*dileriyle iletişimin tamamen kesildiği böyle bir tavır, aslında savaşa katılan Müslümanlarla birlikte hareket etmedikleri için bir cezalandırmaydı Hz Peygamberin kırgın ve kızgın bir şekilde "Allah’ın hükmü gelinceye kadar kalk, git!" dediği Ka’b b Malik, bu elli günlük sürede, yeryüzünün kendisine dar geldiğini söylemiştir Bu süre sonunda samimi tevbeleri üzerine Allah, affedildiklerini bildiren şu âyeti indirmiştir:149 "Ve (savaştan) geri bırakılan o üç kişinin (tevbelerini kabul buyurdu) Bütün genişliğiyle beraber arz başlarına dar gelmiş ve canları kendilerini sıktıkça sıkmış ve Allah’tan, yine Al*lah’a sığınmaktan başka çare olmadığını anlamışlardı Allah onların tevbesini kabul buyurdu ki tevbe etsinler Çünkü Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir"

Kaynak; Dr Yusuf MACİT