Göktürk Devleti

İlk defa Türk adını taşıyan Türk devletidir Göktürkler, Türklerin atlı uygarlık ya da bozkır uygarlığından yerleşik uygarlığa geçiş döneminde, Türk boylarının başına geçerek hüküm süren bir hakan sülalesidir (552-745)

Göktürk Devleti 600 yılındaki sınırları


Göktürk Devleti, tarihte ilk defa Türk adını taşıyan devlettir Türk kelimesinin aslı "türümek" fiilinden gelmektedir Bu fiilden türetilmiş, kişi ve insan anlamında "türük" ve nihayet hece düşmesiyle "Türk" kelimesi ortaya çıkmıştır Nitekim Anadolu'da bir kısım göçebeler de yürümekten "yürük" adını almışlardır Türk kelimesi, ayrıca, çeşitli kaynaklarda; "töre sahibi, olgun kimse, güçlü, terk edilmiş, usta demirci ve deniz kıyısında oturan adam" manalarında kullanılmaktadır

Coğrafi ad olarak Turkhia (Türkiye) tabiri ise altıncı yüzyıldak

Göktürkler, Türklerin atlı uygarlık ya da bozkır uygarlığından yerleşik uygarlığa geçiş döneminde, Türk boylarının başına geçerek hüküm süren bir hakan sülâlesidir (552-745) Kurdukları devlete de Göktürk Devleti denir

Başkentleri Göktürkler veya Kök-Türkler Orta Asya ve Çin'de yaşamış Türk toplumu Göktürkler inanç ve düşünce yapılarına göre Göktanrı (Tanrı veya Tengri) tarafından devlet kurma görevinin kendilerine verildiğine inanır ve bu doğrultuda hareket ederlerdi Bu yüzden kendilerini Göktürk olarak tanımlamışlardır Türk adı ilk kez Göktürkler dönemine ait Orhun Yazıtları'nda geçmektedir

Orta Asya’da Karakurum yakınında Ötüken kentiydi Devlet başkanlarına «kağan», hakan soyundan olanlara "tigin" derlerdi Devletin kuruluşunda kağan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Tacikistan, Afganistan, Çin'in bir kısmı (Doğu Türkistan), Rusya ve Pakistan'ın bir kısmından oluşan bölge ve bölgeyi tanımlamak için kullanılan coğrafi terim

Bumin’di Ülkenin doğu kesimini yönetiyordu Batı kesiminde ise kardeşi İstemi Kağan vardı, ama geleneğe göre o, doğu kağanına bağlıydı

Bumin öldüğünde yerine oğullarından biri değil, İstemi Kağan geçti Göktürkler, saltanatı Avarların elinden alarak devletlerini kurmuşlardı Bu iki kağan ve onların oğulları zamanında Göktürkler, doğuda Kingan Dağları’ndan batıda Demirkapı’ya kadar bütün Orta Asya’ya egemen oldular İran Sasani hükümdarı Hüsrev Nuşirevan ile anlaşarak Çin ipek ticaret yollarım ellerine geçirdiler Türk egemenliğinin batıda yayılmasında ve Batı Türkistan Türkmenleşmesinde önemli rol oynadılar

VII yüzyılın ilk çeyreğinde bir durgunluk geçiren Göktürkler, Kutluğ İlteriş Kağan zamanında yeniden canlılık gösterdiler Ama bu sırada doğudaki Çin tehlikesine, batıdan gelen ve Sasani egemenliğine son veren bir de Arap tehlikesi eklendi

VIII yüzyılın başlarında, 706’da Kapağan Kağan komuta ettiği Türk ordusu Çinlileri yenerek Türk devletinin durumunu düzeltirken, batıda Kültigin Kağan ordusuyla Buhara yakınlarına kadar ilerledi (707) Böylece Türkler batıda Araplarla karşı karşıya" geldiler

Kapağan Kağan 716’da ölünce oğullarıyla yeğenleri Bilge ve Kültigin arasında iktidar mücadelesi başladı Yeğenler bu savaşı kazandılar ama, ayrılıkçı İstemi Kağan Göktürk Devleti hükümdârı Göktürk Devletinin (552-745) kurucusu olan Bumin (Bumın) Kağan’ın kardeşidir Bumin Kağan (552-553), Avarlara isyân ettiğinde İstemi, on boyun başında olarak ona yardım etti Göktürk Devleti kurulunca Bumin, Doğu Göktürk Hakanı, İstemi de Batı Göktürk Yabgusu oldu Bumin’in 553 yılında ölümüyle İstemi Büyük Göktürk Kağanı seçildi 576 târihinde ölümüne kadar kağanlık yaptı

İstemi Kağan, Göktürk Devletinin batısındaki Akhunlar Dev

Türk boyları ve Çinlilerle uzun uzun uğraşmak zorunda kaldılar Kültigin 731’de, ağabeyi Bilge Kağan ise 734’te öldüler Geniş bölgeyi elde tutmak iyice güçleşti Arap baskısına doğuda Moğol baskısı eklenince iç ayrılıkların da etkisiyle Göktürk Devleti son buldu (745)

Uygarlık

Göktürkler dönemi, Türklerin bozkır göçebe uygarlığından yerleşik tarım uygarlığına geçiş dönemidir Bu dönemde hayvancılığın yanı sıra tarım da yapılmış, etrafı duvarlarla çevrili kentler meydana getirilmiştir

Kaya resimlerinden anlaşıldığına göre Göktürkler deri veya keçe çizme ve uzun kaftan giyerlerdi Savaşırken başlarına tulga geçirir, uzun ve eğri kılıçlar kullanırlardı

Göktürklerin, Türk dilinin özelliklerine uygun bir yazıları vardı 38 harften oluşan Göktürk alfabesinde satırlar sağdan sola yazılırdı Bu alfabe ile yazılmış olan Orhon ve Yenisey yazıtları Türk dilinin VII yüzyılda gelişmiş bir kültür dili olduğunu gösterir

Göktürkler Türklerin ulusal dini olan Samanlığa bağlıydılar Başta Gök Tanrı olmak üzere doğa güçlerine taparlardı Hakanın hizmet yetkisini Tanrı’dan aldığına inanılır, bu görevi iyi bir şekilde yerine getirmesinin de bir Tanrı buyruğu olduğu kabul edilirdi

Yazıtlardan anlaşıldığına göre Göktürklerde ölen bir kimsenin ruhunun bir kuş gibi uçup gittiğine inanılır ve onun için "yuğ" denilen törenler yapılır, ardından ağıtlar yakılırdı



Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiş (735), yazısını da yeğeni Yollug Tigin yazmıştır Yazıt, piramit biçiminde büyük bir taş kütlesi üzerindedir Taşın doğu cephesinde 41, dar olan kuzey ve güney cephelerinde 15’er satır vardır

Batı cephesindeki yazılar Çincedir Asıl metin ve bugünkü şekil olarak yazıttan bir örnek: «Üze kök tengri asra yağız yir kılmdukda ikin ara kişi oglı kılınmış Kişi oglında üze eçüm apam Bumin Kağan istemi Kağan olurmış Olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş» (Üstte mavi gök, altta kara yer yaratılınca, ikisi arasında insanoğlu yaratılmış, insanoğlunun üzerine atalarım babam ve dedem Bumin Kağan ve istemi Kağan tahta geçmişler Oturmuşlar, Türk milletinin ülke ve kanunlarını idare ve tanzim etmişler)

Orhon ve Yenisey Yazıtları

Moğolistan, Sibirya ve Yedisu eyaletlerinde, Orhon ve Yenisey ırmakları yöresinde bulunan bu Türkçe yazıtlar, Türklerin devlet anlayışı, yurt sevgisi, devlet görevlilerinin sorumlulukları vb konularda da açıklamalar yapar Orhon’dan Tuna’ya, Yakutistan’dan Gobi’ye kadar olan bölgeye yayılarak, bu bölgenin Türk kültürünü meydana getiren bu yazıtların ilk zengin grubunu Kuzey Moğolistan yazıtları oluşturur

Bu gruba giren Ongin, Kuli-Çur, Selenga, Karabalasagun, Suci vb yazıtlarından başka, büyüklükleri bakımından şu üç yazıt çok önemlidir: Bilge Kağan tarafından 732’de diktirilen Kültigin yazıtı, Bilge Kağan oğlu tarafından 735’te diktirilen Bilge Kağan yazıtı ve Tonyukuk’un ihtiyarlık yıllarında bizzat diktirdiği (720-725) Tonyukuk yazıtı Diğer gruplarda şöyle sıralanabilir: Yenisey havzası yazıtları, Altay yöresi yazıtları, Lena ve Baykal yöresi yazıtları, Doğu Türkistan yazıtları, Orta Asya yazıtları, Doğu Avrupa yazıtları

İlgili bilgiler

Göktürk Devleti ile ilgili detaylı bilgi için bakınız: Bilge Kağan Yazıtı, Göktürk yazıtlarından biridir Bilge Kağan Yazıtı (Kitâbesi),Moğolistan`da Orhon Irmağı yakınlarında bulunmaktadır Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki uzaklık bir kilometredir İskandinav runik harflere benzeyen Köktürk yazısı ile yazılmıştır

Batı Göktürk Hakanlığı
Doğu Göktürk Hakanlığı

Göktürk Yazıtları Göktürk yazıtları üç taştan oluşur: Tonyukuk anıtı 716, Köl Tigin (Kültigin) anıtı 732, Bilge Kağan anıtı 735 yılında dikilmiştir Köl Tigin yazıtı, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır Kültigin, Bilge Kağan'ın kardeşi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir Anıtların olduğu yerde yalnızca dikilitaşlar değil, yüzlerce heykel, balbal, şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları, koç ve kaplumbağa heykelleri, sunak taşları bulunmuştur

I Göktürk Hakanlığı
II Göktürk Hakanlığı
Göktürkler

Göktürkler, 552742 arasında Orta Asya'da birçok Türk boyunun Asena Boyu önderliğinde birleşmeleriyle oluşmuş bir topluluk ve tarihte "Türk" adını kullanmış ilk devlettir "Gök" adı da Türkler'in o zamanki inanışlarına göre taptıkları Gök Tanrı'dan gelir Göktürkler'in siyasal, yönetsel ve toplumsal alanda yarattığı geleneğin izleri daha sonraki Türk devletlerinde de belirgin olarak görülür


Orta Asya'da yaşayan Türk boyları Büyük Hun Devleti'nin 216'da parçalanmasından sonra yaşamlarını eskisi gibi dağınık olarak sürdürmeye başladılar Zaman içinde bunların bir bölümü Çin'e bir bölümü de Avarlar'a bağlanmak zorunda kaldı Altay Dağlan'nın doğu eteklerinde yaşayan Asena Boyu da 6 yüzyılın başlarında Avarlar'a bağımlı durumdaydı Bu sıralarda Asena Boyu' nun başına geçen Bumin 530'larda bağımsız davranmaya başladı 534'te Batı Tabgaç (Tapa) hükümdarıyla kendi adına siyasal ilişki kurdu ve fetihlere girişti Bumin, Töles Boyu'nun 546'da Avarlar'a karşı giriştiği ayaklanmayı bastırarak gücünü gösterdi Avar hükümdarından da bundan böyle kendisine ve halkına daha farklı davranmasını istedi Bu isteğin geri çevrilmesi üzerine Tabgaçlar'la birleşen Bumin 552'de Avar ordusunu büyük bir bozguna uğrattı Avarlar'ın bir bölümü Çin'e sığınırken, bir bölümü de batıya göç ederek 563'te Avrupa'da yeni bir devlet kurdu

Böylece Göktürk Devleti'ni kuran ve Hunlar'ın eski başkent bölgeleri Ötüken'i merkez edinerek "kağan" sanı alan Bumin, batı bölgesinin yönetimini de "yabgu" sanı verilen kardeşi İstemi'ye bıraktı

Bumin'in 552'de ve büyük oğlu Kolo'nun da 553'te ölümü üzerine başa geçen küçük oğlu Muhan döneminde (553572) Göktürkler iyice güçlendiler Muhan Kağan Tabgaçlar'la işbirliğini sürdürerek Moğollar'ı ve Tibetliler'i yenilgiye uğrattı 555'te de Avar Devleti' ne kesin olarak son verdi 557'de Batı Tabgaç Devleti'nin dağılması üzerine onların elindeki toprakları da ülkesine kattı Batı bölgesini yöneten İstemi de Altay Dağlan'ndan Tanrı Dağları'na kadar uzanan toprakları egemenliği altına aldı Akhunlar üstüne akınlar düzenlendi, bu devletle komşu olan İran'daki Sasaniler'le siyasal ilişki kurdu İpek Yolu'nun önemli bir bölümünü denetimi altında tutan Akhunlar'a karşı Sasaniler'le birleşen İstemi 562'de bu devlete son verdi Akhunlar'ın toprakları Göktürkler'le Sasaniler arasında paylaşıldı

Böylece Maveraünnehir ile Batı Türkistan'ın güney kesimi, Kaşgar, Hoten gibi merkezler ve en önemlisi İpek Yolu'nun denetimi Göktürkler'in eline geçti Bu durumdan hoşnut kalmayan Sasaniler ipek ticaretini baltalamaya giriştiler Bu kez Bizans imparatorluğu ile ilişki kuran İstemi, Bizans' in Sasaniler üzerinde baskı yapmasını sağlayarak İpek Yolu ticaretini yeniden düzene soktu

Göktürkler'i büyük bir imparatorluk durumuna getiren Muhan 572'de, İstemi de 576'da öldü Muhan'ın yerine kardeşi Tapo, İstemi'nin yerine de oğlu Tardu geçti Budacılık'ı benimseyen Tapo döneminde ülkede Çin'in etkisi güçlendi Tapo Çin'in içişlerine de karıştı Pekin'e bir sefer düzenledi ve Çin yönetiminden bazı ödünler kopardı Ama Tapo'nun öldüğü yıl olan 581'de Çin'de Sui hanedanı birliği sağlayınca bu kez durum tersine döndü Bundan sonra Çinliler Göktürkler'in içişlerine karışmaya başladılar Çinliler, Tapo'nun ölümünden sonra devlet konseyinin Kolo'nun oğlu İşbara'yı hükümdar ilan etmesi üzerine, Muhan'ın oğluyla Tapo' nun oğlunu yeni hükümdara karşı kışkırttılar Büyük bir karışıklık içine düşen Göktürkler üstünde Çin'in etkisi iyice arttı İşbara'nın 587'de ölümünden sonra başa geçen bütün hükümdarları Çinliler belirledi Bu arada batı bölgesini yöneten Tardu Göktürkler'in birliğini sağlamak için bazı girişimlerde bulundu 600'de Çin'e yönelik seferinde başarısızlığa uğradı ve ağır kayıplar verdi 601'de Otüken'i ele geçirmek amacıyla başlattığı harekâtta

geçtiği yerlerdeki topluluklara çok sert davranması üzerine birçok Türk boyu ayaklandı Kaçmak zorunda kalan ve 603'te öldüğü sanılan Tardu'dan sonra batı bölgesi de Çin etkisine girdi Bu durumda birçok Türk boyu Göktürk yönetiminden ayrıldı Tölesler, Onoklar, Karluklar gibi kalabalık bazı boyların ayaklandıkları da görüldü Sonunda Çinliler 630'da önce doğu bölgesinin, ardından da batı bölgesinin yönetimini bütünüyle ellerine aldılar

630680 arası Göktürkler'in karanlık dönemidir Bu yıllarda Çinliler'in başa geçirdiği hükümdarlar göstermelik birer kişi olmaktan öteye geçemediler Bu dönemin en önemli olayı Çin sarayının koruma birliğinde görevli bir Göktürk soylusu olan Kürşad'ın darbe girişimidir Kürşad'ın 639'da 40 arkadaşıyla birlikte Çin hükümdarını öldürüp yönetime el koyma girişimi başarısızlığa uğradı; Kürşad ve arkadaşları öldürüldü Bu arada dağılmış durumdaki boyları birleştirmek yolunda gizlice tasarılar yapan önderler de vardı Bunlardan biri Kutluğ'du ve boylarla yakın bağlar kurup başkanlığını kabul ettirdi En büyük yardımcısı da daha sonra Göktürk tarihinde önemli rol oynayacak olan Tonyukuk'tu İkisi birlikte 681'de Kuzey Çin'e bir akın düzenleyerek önemli ölçüde ganimet elde ettiler Bu basanları başka boylann da onlara katılmasını sağladı İyice güçlendiğine inanan Kutluğ 682'de bağımsızlığını ilan edip "il kurtaran" anlamına gelen İlteriş adını alarak ilteriş Kağan diye anılmaya başlandı Çin'e birçok sefer düzenleyen Ilteriş Kağan en büyük düşman olarak gördüğü bu ülkeyi zayıflatmayı amaçlıyordu Ilteriş Kağan 692'de öldüğünde geride, eski topraklarına büyük ölçüde egemen olmuş bir Göktürk Devleti bıraktı Çocukları Bilge ile Kültigin'in yaşları küçük olduğundan yerine kardeşi Kapağan Kağan geçti Onun döneminde de Çinliler ve Kırgızlar'la sürekli savaşlar oldu

Kırgızlar'ı yendikten sonra iyice genişleyen ülkenin yönetimini yeniden düzenleyen Kapağan Kağan, küçük kardeşi Tosifu'yu doğu bölgesine, ağabeyi İlteriş'in oğlu Bilge'yi de batı bölgesine "şad" (komutan) olarak atadı Kapağan Kağan'la anlaşmazlığa düşen Tonyukuk da Bilge'nin yanındaydı Kapağan Kağan 716'da ölünce yerine oğlu İnel Kağan (Bökü Kağan) geçti Ama, Kapağan Kağan yönetiminin sert tutumu yüzünden baş gösteren karışıklıkları önleyemeyen İnel Kağan kısa bir süre sonra Kültigin tarafından tahttan indirildi Kültigin ağabeyi Bilge'yi kağan yaptı, kendisi de ordunun yönetimini üstlendi Bilge Kağan dönemi {bak BİLGEKağan) siyasal bakımdan en kararlı dönem oldu Ancak Tonyukuk'un 725'te, Kültigin'in de 731'de ölümünden sonra Bilge Kağan yönetimde yalnız kaldı O da 734'te öldürülünce Göktürkler yeniden karışıklık içine düştüler Bilge Kağan'dan sonra tahta geçen oğulları Türk Bilge Kağan ile Tengri Kağan'ın yaşları küçük olduğundan, yönetim anneleri P'ofu' nun elinde kaldı Bundan yararlanmak isteyen Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar birleşerek Asena soyundan gelen Basmıl başbuğunu 742'de kağan ilan edip Göktürk egemenliğine son verdiler 745'te de yönetim Uygur Başbuğu Kutluğ Bilge Kül'ün eline geçti Bundan sonra Göktürk topraklarında Uygur egemenliği başladı {bak Uygurlar)

Göçebe topluluklardan oluşan Göktürkler'in bir bölümü devletin oluştuğu dönemde köyler ve kentler de kurmuşlardı Isıkgöl yakınlarındaki Barsan kalıntıları Göktürkler'in yerleşik uygarlığının bir hayli gelişmiş olduğunu göstermektedir Göktürkler büyük ölçüde hayvancılık ve tarımla uğraşırlardı Ama madencilik yapan bir kesim de vardı Bunlar özellikle demircilikte çok ileriydiler

Altay Dağları ile Sayın Dağlan'ndan çıkarılan cevherin işlenmesiyle elde edilen demirden daha çok savaş ve tarım araç gereçleri yapılırdı Göktürkler'in Türk tarihindeki önemli rollerinden biri de ilk Türk alfabesini oluşturmalarıdır Yazıtları, 38 harften oluşan bu alfabeyle yazılmış olan Orhun Anıtları {bak Orhun Anitlari) Türk tarihinin en önemli belgeleri oldukları gibi Türk dilinin de en eski yazılı örnekleridir

Göktürkler

Göktürk Bayrağı

Göktürk İmparatorluğu

İlk defa Türk adını taşıyan Türk devletidir Göktürkler, Türklerin atlı uygarlık ya da bozkır uygarlığından yerleşik uygarlığa geçiş döneminde, Türk boylarının başına geçerek hüküm süren bir hakan sülâlesidir (552-745) Kurdukları devlete de Göktürk Devleti denir

Başkentleri Orta Asya’da Karakurum yakınında Ötüken kentiydi Devlet başkanlarına «kağan», hakan soyundan olanlara «tigin» derlerdi Devletin kuruluşunda kağan, Bumin’di Ülkenin doğu kesimini yönetiyordu Batı kesiminde ise kardeşi İstemi Kağan vardı, ama geleneğe göre o, doğu kağanına bağlıydı

Bumin öldüğünde yerine oğullarından biri değil, İstemi Kağan geçti Göktürkler, saltanatı Avarların elinden alarak devletlerini kurmuşlardı Bu iki kağan ve onların oğulları zamanında Göktürkler, doğuda Kingan Dağları’ndan batıda Demirkapı’ya kadar bütün Orta Asya’ya egemen oldular İran Sasani hükümdarı Hüsrev Nuşirevan ile anlaşarak Çin ipek ticaret yollarım ellerine geçirdiler Türk egemenliğinin batıda yayılmasında ve Batı Türkistan Türkmenleşmesinde önemli rol oynadılar

VII yüzyılın ilk çeyreğinde bir durgunluk geçiren Göktürkler, Kutluğ İlteriş Kağan zamanında yeniden canlılık gösterdiler Ama bu sırada doğudaki Çin tehlikesine, batıdan gelen ve Sasani egemenliğine son veren bir de Arap tehlikesi eklendi
VIII yüzyılın başlarında, 706′da Kapağan Kağan komuta ettiği Türk ordusu Çinlileri yenerek Türk devletinin durumunu düzeltirken, batıda Kültigin Kağan ordusuyla Buhara yakınlarına kadar ilerledi (707) Böylece Türkler batıda Araplarla karşı karşıya” geldiler

Kapağan Kağan 716′da ölünce oğullarıyla yeğenleri Bilge ve Kültigin arasında iktidar mücadelesi başladı Yeğenler bu savaşı kazandılar ama, ayrılıkçı Türk boyları ve Çinlilerle uzun uzun uğraşmak zorunda kaldılar Kültigin 731′de, ağabeyi Bilge Kağan ise 734′te öldüler Geniş bölgeyi elde tutmak iyice güçleşti Arap baskısına doğuda Moğol baskısı eklenince iç ayrılıkların da etkisiyle Göktürk Devleti son buldu (745)




Uygarlık

Göktürkler dönemi, Türklerin bozkır göçebe uygarlığından yerleşik tarım uygarlığına geçiş dönemidir Bu dönemde hayvancılığın yanı sıra tarım da yapılmış, etrafı duvarlarla çevrili kentler meydana getirilmiştir
Kaya resimlerinden anlaşıldığına göre Göktürkler deri veya keçe çizme ve uzun kaftan giyerlerdi Savaşırken başlarına tulga geçirir, uzun ve eğri kılıçlar kullanırlardı



Göktürklerin, Türk dilinin özelliklerine uygun bir yazıları vardı 38 harften oluşan Göktürk alfabesinde satırlar sağdan sola yazılırdı Bu alfabe ile yazılmış olan Orhon ve Yenisey yazıtları Türk dilinin VII yüzyılda gelişmiş bir kültür dili olduğunu gösterir

Göktürkler Türklerin ulusal dini olan Samanlığa bağlıydılar Başta Gök Tanrı olmak üzere doğa güçlerine taparlardı Hakanın hizmet yetkisini Tanrı’dan aldığına inanılır, bu görevi iyi bir şekilde yerine getirmesinin de bir Tanrı buyruğu olduğu kabul edilirdi
Yazıtlardan anlaşıldığına göre Göktürklerde ölen bir kimsenin ruhunun bir kuş gibi uçup gittiğine inanılır ve onun için «yuğ» denilen törenler yapılır, ardından ağıtlar yakılırdı

Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiş (735), yazısını da yeğeni Yollug Tigin yazmıştır Yazıt, piramit biçiminde büyük bir taş kütlesi üzerindedir Taşın doğu cephesinde 41, dar olan kuzey ve güney cephelerinde 15′er satır vardır

Batı cephesindeki yazılar Çincedir Asıl metin ve bugünkü şekil olarak yazıttan bir örnek: «Üze kök tengri asra yağız yir kılmdukda ikin ara kişi oglı kılınmış Kişi oglında üze eçüm apam Bumin Kağan istemi Kağan olurmış Olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş» (Üstte mavi gök, altta kara yer yaratılınca, ikisi arasında insanoğlu yaratılmış, insanoğlunun üzerine atalarım [babam ve dedem] Bumin Kağan ve istemi Kağan tahta geçmişler Oturmuşlar, Türk milletinin ülke ve kanunlarını idare ve tanzim etmişler)

Orhon ve Yenisey Yazıtları



Moğolistan, Sibirya ve Yedisu eyaletlerinde, Orhon ve Yenisey ırmakları yöresinde bulunan bu Türkçe yazıtlar, Türklerin devlet anlayışı, yurt sevgisi, devlet görevlilerinin sorumlulukları vb konularda da açıklamalar yapar Orhon’dan Tuna’ya, Yakutistan’dan Gobi’ye kadar olan bölgeye yayılarak, bu bölgenin Türk kültürünü meydana getiren bu yazıtların ilk zengin grubunu Kuzey Moğolistan yazıtları oluşturur

Bu gruba giren Ongin, Kuli-Çur, Selenga, Karabalasagun, Suci vb yazıtlarından başka, büyüklükleri bakımından şu üç yazıt çok önemlidir: Bilge Kağan tarafından 732′de diktirilen Kültigin yazıtı, Bilge Kağan oğlu tarafından 735′te diktirilen Bilge Kağan yazıtı ve Tonyukuk’un ihtiyarlık yıllarında bizzat diktirdiği (720-725) Tonyukuk yazıtı Diğer gruplarda şöyle sıralanabilir: Yenisey havzası yazıtları, Altay yöresi yazıtları, Lena ve Baykal yöresi yazıtları, Doğu Türkistan yazıtları, Orta Asya yazıtları, Doğu Avrupa yazıtları