Kul = Aşık

Kanunî dönemi yeniçeri şairlerinden samimî gönüllü Aşkî'nin bir beytinde der ki:
Âzâd iken esîr idik Allah'a çok şükür
Sultân-ı aşka kul olalı pâdişâlarız

Hem azad iken esîr, hem de kul iken sultan
Azatlıkta esareti hissetmek ve kul (köle ve esir) iken sultan gibi yaşamak

Fuzulî'nin "Fakîr-i pâdişeh-âsâ gedâ-yı muhteşemem (padişahçasına bir yoksul; muhteşem bir dilenciyim)" ifadesi ile hemen hemen aynı muhtevada bir söyleyiş Hayatı zıt boyutta ve tersinden yaşamak gibi bir şey
Peki bu mümkün müdür?
Sevgilinin kimliğine bağlı olarak, evet!
Sevgili Allah olunca elbette!
Nasıl mı?!

Aşk, evvela Allah'tan kuladır Allah kulu sever, sonra kul Allah'ı
Kulu yaratan ve ona aşk kabiliyetini veren Allah bununla kendisini tanımasını istemiş ve bu yüzden kainatı yaratmıştır
Allah'ı tanımak ancak aşk ile mümkündür Aşk bir meşaledir ve kul (âşık=seven) Allah'ı (maşuk=sevilen) ancak onun ışığıyla görür Ve gördüğü anda gerçek kulluk başlar Kulluk mutlak itaattir
Eğer itaat Allah'a yapılıyorsa kul (abd) kelimesinin "hür insan, mal mülk sahibi olan kişi)" anlamı; yok eğer kuldan kula itaat ediliyorsa "köle, irade ve özgürlüğü başkasının elinde olan insan" anlamı ön plana çıkar Böylece Allah'a kul olmakla övünen nice sultanlardan, aşka kul olan sayısız padişahlardan yani şairin ifadesiyle
"Aşk sultanının kölesi olan sultanlardan" söz edilebilir Nitekim Kur'an-ı Kerim'in pek çok yerinde "abd (kul)" kelimesi "Allah'a iman eden, O'nun sevdiği kişi" anlamında kullanılmaktadır Bu açıdan bakıldığında kulluk, aslında seven ile sevilen arasındaki bir tavrın adıdır
Bir kul (âşık), kendisinden istenen hizmeti (ayrılık acısına tahammül) ve verilen emri (kendinden vazgeçme, sevgili için olma, sevgili için can verme, akıl kaydından geçme vb) yerine getirdiği ölçüde kulluğa (âşıklığa) adım atmış olur Bunun ötesi Sevgili'nin emrini yerine getirmekle kalmayıp onun rızasını kazanmak üzere gayretle çalışmak, çabalamak, saygı, sevgi, bağlılık vb alanlarda mertebe kazanmaktır
Nitekim sufiler "abd"in "âbid (ibadet eden)"; "ubûdiyet"in de "ibadet"ten üstün olduğunu söylerler Hz Peygamber de "abd" olmasını, "rasul" olmasından daha önemli bulmuştur Zaten kelime-i şahadette de "abd" vasfı, "rasul" vasfından önde anılmıştır (abduhu ve rasuluh) Âbid hür, abd ise kuldur Hür olanlar bir karşılık için, kul ve köle olanlar ise sırf efendilerini memnun etmek için çalışırlar Tasavvufta "âbid"in sevap kazanmak, ecir almak ve cennete gitmek için çalışmasından ziyade "abd"in yalnızca emri yerine getirmek ve itaat için çalışması önemli bulunur
Hani koca Yunus'un,
"Cennet cennet dedikleri / Birkaç köşkle birkaç huri / İsteyene ver onları / Bana seni gerek seni" demesi gibi
Nimete sahip olmayı isteyenle nimeti vereni isteyen arasında elbette çoook dereceler farkı vardır Bu durumda efendisinin mülkiyetinde bulunan kulun her şeyi efendisinin demektir
Nitekim kulluğun vasfı fakr u ihtiyaçtır
İşte tam bu noktada kul, Divan şiirindeki âşık kimliğiyle aynîleşir Orada da âşık sevgiliye kuldur ve her şeyiyle onun uğrunda, yolunda, peşinde, izinde, özündedir Bütün ihtiyaçları ondandır ve ondan gayrıya ihtiyaç bildirmez Aslında bu anlayış tasavvufun derinliğinden divan şiirine bir medeniyet birikimi olarak yansımış ve şairlerin dilinde peleseng olmuş metaforlardan biridir

Hakikatte sultan ile kul arasındaki ilişki, sevgili ile âşık arasında da vardır ve sevgiliye kul olmaya hazır binlerce âşık bulunabilir Bunlardan her biri yekdiğerine göre rakip konumunda olup sevgiliye ulaşma yolunda mücadele edip dururlar
Tıpkı sultana yakın olmak için kulların birbirleriyle mücadele ve rekabetleri gibi
Bu durumda hakiki Sevgili ve hakiki sultana ulaşmak da aynı vetireden geçmekle mümkündür
Yani Rab ile abd arasındaki ezelî yakınlık veya mesafe burada da aşılmak üzere kulu gayrete yönlendirir
Çünkü ubudiyet ile rububiyyet birbirinin karşıtı olarak ezelden bu yana geldiği gibi sonsuza kadar da devam edecektir
Yani insan ezelden beri kuldur ve ebede kadar da kul kalacaktır İlla ki gayret ve çalışma ile kemale erebilir, irtifa kazanabilir Bunun için aşk meş'alesinin ışık kaynağına yakın olması gerekir

Işıktan ne kadar uzaklaşırsa gölgesi (masiva) o kadar büyür; ışığa ne kadar yaklaşırsa gölgesi o kadar küçülür, hatta belli belirsiz bir hal alır
O halde hakiki âşık sevgiliye yaklaştıkça küçülen, kendinden geçen, mahviyet gösteren âşıktır Tıpkı Allah'a yakın oldukça küçülen, tevazu ve hiçlik kazanan kul gibi
İşte bu küçülme ve kendinden vazgeçme halidir ki hem âşıkı, hem de kulu sonunda "fenâ (Sevgili'de yok olma)" makamına eriştirir, ikilik ortadan kalkar, vahdet gelir, âşık yok olarak hakiki var oluşa erer, orada hayat sürmeye başlar

Ezcümle insan abd (aşk) mertebesi için yaratılmıştır Bu yolda âbid (âşık) olması için seçilmiştir Hiç olmazsa müteabbid (âbidlere özenen) olması kendinden beklenir
Riyakar âbitlik ise en kötüsüdür Galiba Hamdullah Hamdi bu yüzden,
"Ey kullarına lutf u kerem edici Kerîm / Göster bu abd-ı kemterîne râh-ı müstakîm
(Ey kullarına bağışları bol olan Allah, bu kuluna da doğru yolu bağışla!)" şeklinde yakarıyor
Aşkî ise "Sultân-ı aşka kul olalı pâdişâlarız!" dediğine göre, işi kavramış
Ne diyelim; âzâd iken esir olun inşallah!

İskender Pala