Bingöl Gelenek Ve Görenekleri

Edebiyat

Atasözleri ve Deyimler

Bingöl ili ve yöresinde halkın kullandığı Atasözleri ve Deyimler
1- Adı çıkacağına canı çıksın
2- Ağa malı deniz yemiyen domuz
3- Ağaca çıkan keçinin dama çıkan oğlağı olur
4- Açtı ağzını yumdu gözünü
5- Ağzından bal akıyor
6- Ak ile kara dere kenarında belli olur
7- Akıntıya kürek çekme, kurak yere ekin ekme
8- Allah dağına göre kar yağdırır
9- Almadan vermek Allah'a mahsustur
10-Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al
11-Aslı neyse nesli odur-Aslına çekmeyen haramzadedir
12-Ateş ile barut bir arada olmaz
13-Attan indi eşeğe bindi
14-Bacak kadar boyu var, türlü türlü huyu var
15-Bakmakla öğrenilseydi, kediler kasap olurdu
16-Beş parmağın beşi de bir değil
17-Bin dinle, bir söyle
18-Bir ayağı çukurda-Büyük lokma çukurda kalır
19-Çalışmak ibadetin yarısıdır
20-Çoban ne yesinki köpeğine yedirsin
21-Davulun sesi uzaktan hoş gelir
22-Eceli gelen keçi, çobanın ekmeğini yer
23-El atına binen yaya kalır
24-Elin hamuru ile erkek işine karışma
25-Eşek olduktan sonra semer vuran çok olur
26-Eşekler çalışır, atlar yer
27-Ev sahibinin hatırı olmazsa köpeğini dövmek kolaydır
28-Evin danası evin öküzünden korkmaz
29-Eyyam sana uymazsa sen eyyama uy
30-Garip kuşun yuvasını Allah yapar


MANİLER

Amca kızı damdadır
Beş parmağı kandadır
Gittim kanı silmeye
Baktım gönlü bendedir
Bingöl aşağı çarşı
Dükanlar karşı karşı
İçiyorsan zıkkımı
Kibriti cebinde taşı
Bingöl dört dağ içinde
Yanarım yağ içinde
Kim Bingöl’ü sorarsa
Birtanem var içinde
Mangal maşasız olmaz
Bingöl paşasız olmaz
Ankara’dan tel geldi
Kızlar kocasız olmaz
Karanfilin filizi
Kim bilir içimizi
Hafif bir rüzgar esti
Ayırdı ikimizi
Mani maniye geldim
Yoğurt yemeye geldim
Maksadım yoğurt değil
Yari görmeye geldim
Çitimi çit ederim
Ucunu fit ederim
Senin gibi oğlanı
Kapıma it ederim
Yarimin adı Ahmet
Setresi emanet
Emanetse emanet
Yine gönlümde Ahmet
Buradan baş aşağı
Belinde şal kuşağı
Hergün gel buradan savuş
Çatlasın el uşağı

Esmer bugün ağlamış
Yüreğimi dağlamış
Siyah kaşı üstüne
Beyaz puşu bağlamış
Esmerim biçim biçim
Ölürüm esmer için
Dünya bana düşmandır
Esmer sevdiğim için
Şu derenin geveni
Geven sarmış bedeni
Paşadan emir gelmiş
Seven alsın seveni
Bingöl’de çalışırım
Ustama danışırım
Dün gece rüya gördüm
O yarla konuşurum
Çaçan keşişin kızı
Yanında var baldızı
Gelin gençler yağma var
Kaçıralım bu kızı
Sıgaramı yandırdım
Pencereye kondurdum
Anne gözlerin aydın
Ben bir subay kandırdım
Şu dere buz bağlamış
Dibi nergiz bağlamış
Baba beni evlendir
Bingöl’de kız kalmamış
Susadım su içmeye
Bana çeşme gösterin
Çeşme beni kandırmaz
Al yanaktan isterim
Dam üstünde damımız
Yüksektir ayvanımız
Bize bir gelin gelmiş
Çatlasın düşmanımız

Yöresel El Sanatları

Halı
Genellikle ilkel tezgahlarda dokunmaktadır İlkel metodlarla yapılan halıların tezgahı , önce karşılıklı dört adet kazık çakılır Kazıklar sabit olup halının uzunluğuna ve enine göre ayarlanarak çakılır Kazıkların arka tarafına birer ağaç yerleştirilir Daha sonra halının başlama kısmına kasnak yerleştirilir Dokuma işinde ilmekler atılır, ilmek uzunluğu kadar kesildikten sonra kerkitle sıkıştırılır Halı makas ile kesilir Tezgahta tek kişi çalışır
Kilim
Tezgahın kuruluşu ilkel halı tezgahının aynısıdır Kilim dokumada halıdan farklı olarak ilmekler atılmayıp, çözgü iplerinin arasından masura geçirilir ve kerkitle sıkıştırılır
Palas
Palas keçi kılından oluşan iple yapılırTezgahı kilim tezgahının aynısı olup fazla desen işlerine yer verilmez Daha çok simetrik ve geometrik desenler kullanılır
Heybe
Kolayca eşya ve yük taşımak için birbirine yapışık iki torbadan ibarettirGenellikle heybe omuzda, at ve diğer yük hayvanlarında yük taşıma aracı olarak kullanılmaktadır
Keçe
Diktörtgen biçiminde dikilip soğuk günlerde çobanlara giydirilir
Çorap ve Eldiven
Çorap yapımına üç şişle başlanır Çorabın yapılışı tahminen dört santime ulaştığı zaman şiş sayısı beşe çıkarılır Çoraplar beyaz düz ve desenli olarak örülür

Adetler

Her toplumun kendine has adet ve inanışları vardır Yöremizde geçmişten günümüze gelen ve halk arasında var olan, töreler, adetler, inançlar halk tabipliği az da olsa itibar görmektedir
* Yeni doğan çocuğun kırkı çıkmayıncaya kadar evden çıkarılmaz, o ev komşulara ateş vermez
* Yeni doğan çocuğun kulağına ezan okunur
* Karga (Saksağan) kapıda öterse uğursuzluk getirir
*Eve yeni gelen gelinin kayınbaba ve kayınbiraderlerle konuşması ayıplanır
*Aile büyüklerine karşı çocuğu kucağına alma, onunla ilgilenme ve sevme hoş karşılanmaz
* Güneş ve ay tutulmalarında ezan okunur ve iki rekat namaz kılınır
*Kesilen tırnaklar toprağa gömülür
*Köpeklerin uluması uğursuzluk getirir
* Cuma günleri yaş odun kesilmez,ekin biçilmez
* Ölü evinde üçgün yemek pişirilmez
*Yeni doğan bebeğin kesilen göbeği cami duvarına konursa çocuk din alimi, okul duvarına konursa tahsilli olur
*Sarılık hastalığına yakalanan kimselere sarı boncuk veya altın takılır, sarı elbise giydirilir
* Cuma günleri çamaşır yıkanmaz
* Nazardan korunmak için mavi boncuk veya muska takılır
*Bazı çıbanları patlatmak , içindeki iltabı çekmek için üzerine soğan veya geniş yapraklı bitki(yörede Pelhaves denilen yaprak konur)
* Armut ve elma ağaçları çok çiçek açarsa o yıl kar yağar
*Geceleri hava bulutlu olup içinde kırmızılık varsa yağış olmaz
*Bulutlar doğuya doğru kayarsa hava güneşli olur, Batıya kayarsa yağış olur
* Kuşlar sürü halinde ağaçların tepesine konarsa o yıl kışın erken geleceğine ve şiddetli geçeçeğine inanılır
* Geceleyin aynaya bakmak uğursuzluk getirir
*Akşamları evi süpürmek bereket kaçırır
* Yolculuk yapanların arkasına su dökülür
* Arının soktuğu yere çamur sürülür,Sıcak taş ve demir bastırılır
*Gün batımından sonra tırnak kesmek uğursuzluk getirir

YÖRESEL YEMEKLER:

Yöre ürünlerine dayanan Bingöl mutfağında yemeklerin çoğu bulgur ayran süt et çökelek ve yenilebilir bitkilerden yapılmaktadır Çorba bulgur pilavı ve daha ziyade hamura dayalı olarak yapılan gömme sirın tutmaç keşkek gibi yemekler en çok yapılan yemek türlerindendir Halkın büyük bir kısmı kırsal kesimde yaşadığı için tarımsal ürünlerden ve ona bağlı olarak hayvansal ürünlerden istifade ederek beslenme ihtiyacını karşılamaktadır Bunların dışında sebzeli yemekler tatlılar turşular ve kahvaltılık ürünlerde yöre mutfağına zenginlin ve çeşitlilik katan diğer besin maddeleridir

Pek çok yörede olduğu gibi Bingöl yöresinde de yaz ve kış mevsiminde yenilen yemekler farklılık göstermektedir Yazları sebzeli; kışları ise etli ve kurutulmuş sebzelerden yapılan yemekler ile hamur işi yemekler rağbet görmektedir Yine yemekler sabah öğlen ve akşam öğünlerinde de farklılık arzederler Şehir merkezinde kahvaltıda çay süt çökelek peynir tereyağı zeytin ve benzeri yenildiği gibi mercimek ve ezo gelin yayla çorbalarına da rağbet edilmektedir Öğle ve akşam yemekleri de daha ziyade bulgurlu hamurlu etli ve sebzeli yemeklerdir Özellikle akşam yemekleri erkeklerin eve geldiği en kalabalık öğün olduğu için günün en iyi hazırlanan yemekleridir Ayrıca bazı özel günlerde ve durumlarda (bayram mevlüt taziye ramazan ayı orucu) yemekler daha özene bezene yapılır Diğer yörelerde olduğu gibi en seçkin ve en leziz yemek pişirilir Etli sebzeli yemekler çorbalar turşular içecekler ve tatlılar hazırlanır

Yöre mutfağında dikkati çeken bir başka özellikte pişirilen ekmeklerdir Fabrika ekmeğinin yanında halk mümkün mertebe yörede tandır veya sacda pişirilen ekmeğe yönelmektedir Birçok aile kendi yaptıkları ekmeği tüketmektedirler Bu hususa şehir merkezlerinde de rastlamak mümkündür Bingöl ve köylerinde ekmek ağırlıklı olarak buğday unundan yapıldığı gibi mısır ve darı unundan da yapılmaktadır Köylerde halkın “ nun kuryek “ tabir ettiği ekmek ayrı bir tada sahip olup çevrede çok sevilen bir ekmek çeşididir Bingöl yemekleri çorbalar pilavlar sebzeli ve yenilebilir bitkilerden yapılan yemekler hamura dayalı yemeklerdir Salatalar tatlılar ve turşular gibi çok yönlü bir çeşitliliğe sahiptir Tatlılar arasında Bingöl burma kadayıfı ve diğer kadayıf çeşitleri meşhur olup ayrı bir lezzete sahiptir

Köfteler: İçli köfte sulu köfte yoğurtlu köfte kuru köfte kabak köftesi yumurtalı köfte ayranlı köfte kızartma köfte gıldırık köfte çiğ köfte

Turşular: Acı biber turşusu lahana turşusu domates turşusu fasulye turşusu patlıcan salamura yaprak salamura biber salamura

Tatlılar : Burma kadayıf silki baklava aşure zerde sütlaç revani un helvası dolanger

Yukarıda adı geçen köfte tatlı ve turşu çeşitlerinin çoğu Bingöl yemek kültürüne zaman içinde etkileşimler neticesinde girerek ona zenginlik katmıştır Bunların yanında Bingöl’e mahsus olan onun yemek kültürünü başlıca mahalli yemekler şunlardır:
Löl (gömme) mastuva ayran çorbası (germe dui) turakin (patıfe) tutmaç çorbası kılç lopık maliyez parmar (semiz otu) pılık

YÖRESEL GİYİM:

Kadın giyim : Bingöl'de kadınlar başlarına aktülbentten yazma bağlarlar Bunların kenarları oyalar ve çiçekli motiflerle süslüdür Birçok köyde fes de giyilir Fesin etrafı da altından veya gümüşten parlarla süslüdür Sırtta gömlek ve yelek vardır Çiçekli kumaşlardan yapılan salvar kadın giysisinin en önemli parçalarındandır Şalvarın üst kısmına bele ak bir sal bağlanır Giysiler arasında çizgili parlak kumaştan dikilen Üçetekli giysiler de vardır Elde örülen çoraplar renkli ve motiflidir Ayakkabıları çarık ya da yemenidir
Erkek giyim : Başa yün ya da yapağıdan yapılmış Papak giyilir Yörede erkek giyiminde de şalvarın önemli bir yeri vardır Kara kumaştan yörede dokunmuş olan şalvarın üstüne belde desenli kuşak bağlanır Sırttaki gömlek ak çizgili kırmızı parlak kumaştandır Erkek çorapları beyaz ve kadın çoraplarından daha sadedir Ayakta ayakkabı olarak yemeni ya da çarık vardır

HALK OYUNLARI VE FOLKLOR:

Bingöl halk oyunları kendine özgü karakteri ile büyük bir beğeni kazanmıştır Özellikle komşu iller tarafından taklit edilmektedirBingöl halk oyunlarının bilhassa Diyarbakır'da oynandığına tanık olmaktayız

Kartal Oyunu
Bu oyunda Oyuncular dağlarda sert kayalar üzerinde uçan kartalları andırır Oyunun Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıktığı rivayet edilir Karlıova'dan Şeref Meydanı'na doğru saldırıya geçen Rus kuvvetleri ile askerlerimiz ve milis kuvvetlerimiz arasında meydana gelen savaşta galip gelen kuvvetlerimizin kahramanca savaşını öyküler Savaş meydanında kalan düşman cesetlerine kartalların hücum etmesiyle kartal oyunu sembolize edilmiştir

Delilo Oyunu
Oyun kızlı ve erkekli oynanır Çevrede en fazla oynanan oyunlardan biridir Meryemo El ele tutuşarak bir çember yapılır Tutulan eller içe ve dışa doğru sallanır İleri çökme hareketleri yapılır Oyun oynanırken şu türkü söylenir

Çepik (El Çırpma)
Çok sert figürleri olan bir oyundur Oyun yöre insanının tabiat ile olan mücadelesini ve oyuncular arasında bir nevi kuvvet denemesini yansıtır Oyun; davul zurna eşliğinde oynanır Müziğin başlaması ile birlikte sağ ayakla oyuna başlanır Üç adım öne yürünür üç adım bitiminde eller çırpılır Bu hareketlerin bir kaç kez tekrarından sonra eşler birbirlerine dönerek ellerinin içleri ile üçer defa sert bir şekilde karşılıklı vuruşurlar Bu vurma hareketleri bir kaç kez yapılır

Çaçan
Hareketli bir oyundur Yörede en çok sevilen ve tutulan oyunlardandır Ayaklar yeri döverek tempo tutulur ve öne doğru üç sıçrama yapılır Hareketlerin aynı anda yapılmasına özen gösterilir Oyun oynanırken en çok şu türkü söylenir

Diğer Halk Oyunları
Gövend (Halay) Horani

Seyirlik ve Eğlencelik Oyunlar
Sarımsak Oyunu Darı Sulama Değirmenci Muhtar Kalaycı Kalkağan Şenliği Çulapı (Üç Ayaklı Çatal Ağaç) Oyunu Gelin Oyunu Cirit Oyunu Şel Atmak (Taş Atmak)