Tbmm - Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Kuruluşu - Tbmm Hakkında

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ'NİN KURULUŞU

İstanbul'un işgalinden üç gün sonra Atatürk ünlü 19 Mart 1920 tarihli bildiriyi yayımladı Bildiride"olağanüstü yetkiler taşıyan bir Meclisin Ankara'da toplanacağı Meclis'e katılacak üyelerin nasıl seçilecekleri seçilerin engeç onbeş gün içinde yapılması gereği kesin ve kararlı ifadelerle yer alıyordu

Ayrıca dağılan Meclis-i Mebusan'ın üyeleri de Ankara'daki Meclis'e katılabileceklerdi

Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın yönetim yeri olarak pek çok tartışma ve millî kararlara sahne oldu: Bu yapı bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak ilk yılların anılarını sergiliyor

İllerde seçilen temsilciler ve Meclis-i Mebusan'ın bir kısım üyeleri Ankara'ya geldiler

Ankara'nın o günkü şartları içinde Meclis'in toplanabileceği elverişli bir bina yok gibiydi Sonunda İkinci Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti kulübü olarak yapılmış tek katlı bir bina uygun görüldü Eksik kalmış yapı tamamlandı okullardan toplanan ve halkın katkısıyla sağlanan eşyalarla donatıldı

Hazırlıklar tamamlanınca Atatürk 21 Nisan'da yayınladığı ikinci bir bildiri ile Meclis'in 23 Nisan günü toplanacağını ve açılış töreninin nasıl yapılacağını duyurdu

23 Nisan 1920 Cuma sabahı erken saatlerde Ankara'da bulunan herkes Meclis Binası çevresinde toplandı
Halk kendi kaderine sahip çıkmanın coşkusu içindeydi Hacı Bayram Camii'nde kılınan öğle namazından sonra Meclis binası girişinde gözleri yaşartan muhteşem bir tören yapıldı Saat 1345'de Ankara'ya gelebilen 115 milletvekili Meclis salonunda toplandı



en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey (1845) Başkanlık kürsüsüne çıktı ve aşağıdaki konuşmayı yaparak Meclis'in ilk toplantısını açtı

Burada Bulunan Saygıdeğer İnsanlar
Istanbul'un geçici kaydiyle yabancı kuvvetler tarafından işgal olunduğu ve bütün temelleri ile halifelik makamının ve hükümet merkezinin bağımsızlığının yok edildiği hepimizce bilinmektedir Bu duruma baş eğmek milletimizin teklif olunan yabancı köleliğini kabul etmesi demektir Ancak tam bağımsızlık ile yaşamak için kesin olarak kararlı bulunan ve ezelden beri hür ve başına buyruk yaşamış olan milletimiz kölelik durumunu son derece ve kesinlikle reddetmiş ve hemen vekillerini toplamaya başlıyarak Yüksek Meclisimizi meydana getirmiştir

Bu Yüksek Meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla ve Allah'ın yardımıyla milletimizin iç ve dış tam bağımsızlık içinde alın yazısının sorumluluğunu doğrudan doğruya yüklenip kendi kendisini yönetmeye başladığını bütün dünyaya ilan ederek Büyük Millet Meclisi'ni açıyorum

Bu açış konuşmasında millî egemenliğe dayalı yeni Türk parlamentosunun adı da "Büyük Millet Meclisi" olarak konulmuştu Bu ad herkesçe benimsedi Daha sonra Atatürk'ün tüm konuşmalarında yer aldığı şekliyle ve ilk kez 8 Şubat 1921 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamesinde de yazılı olarak "Türkiye Büyük Millet Meclisi" (TBMM) adı kalıcılık kazandı

TBMM 24 Nisan 1920 günü yaptığı ikinci toplantısında Mustafa Kemal Paşa'yı (Atatürk) başkanlığa seçti Mustafa Kemal Paşa kendi öncülüğünde kurulan TBMM'nin başkanlığını Cumhurbaşkanı seçildiği gün olan 29 Ekim 1923 tarihine kadar sürdürdü

TBMM açılışından iki gün sonra sadece yasama değil yürütme gücüne de sahip olacak hukukî ve siyasî yapısını düzenleme çalışmalarına başladı Bu düzenlemeler TBMM'nin tam bir güçler birliği ilkesini benimsediğini göstermişti

2 Mayıs 1920'de Bakanlar Kurulunun seçilmesi hakkındaki yasa çıkarıldı 11 Bakandan oluşan "Meclis Hükümeti" 5 Mayıs'da TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında ilk toplantısını yaptı

TBMM'nin açılışı ile birlikte millî egemenliğe dayalı yeni Türk Devleti doğmuş oluyordu Birinci TBMM'nin iki temel hedefi kesin zaferi kazanmak ve yeni devletin otoritesini güçlendirmek kalıcılığını gerçekleştirmekti Öncelikle ülke topraklarının yabancı işgalinden kurtarılması gerekiyordu

TBMM'nin yaptığı ilk uluslararası andlaşmaydı Böylece Doğu cephesi kapandı 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Andlaşması ile Rusya yeni Türk Devletini ve Misak-ı Millî ilkelerini tanıdı 6-11 Ocak 1921'de Birinci İnönü 23-31 Mart 1921'de İkinci İnönü ve 13 Eylül 1921'de Sakarya Zaferleri sonucunda 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Andlaşması ile Fransızlar savaştan çekildi Aynı yılın sonunda İtalyanlar da TBMM hükümetiyle işbirliğine giriştiler 1922 yılında Yunanistan ve İngiltere dışında TBMM tüm ülkelerle iyi ilişkiler içindeydiTBMM Orduları 26 Ağustos 1922'de Büyük Zaferi kazandılar 9 Eylül'de İzmir kurtarıldı
27 Ekim'de Lozan'da barış görüşmelerinin yapılmasını kararlaştırdılar Uzun süren görüşmeler sonunda 24 Temmuz 1923'de imzalanan Lozan Barış Andlaşması 24 Ağustos 1923'de TBMM'de onaylandı Yeni Türk Devleti askerî siyasî ve ekonomik özgürlüğüne kavuştu


1921 ANAYASASI
19 Kasım 1920'de başladı ve 20 Ocak 1921 günü yapılan
oylamayla kabul edildi Böylece millî egemenlik ilkesine dayalı ilk Anayasa yürürlüğe girdi

1921 Anayasası 23 maddeden oluşan oldukça kısa bir metindi İlk dokuz maddesi devletin dayandığı temel
ilkeleri sayıyordu

Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu yasama ve yürütme yetkilerinin milletin tek ve gerçek temsilcisi olan TBMM'de toplandığı esasları halka dayalı devlet ve güçler birliği ilkelerini en kesin ve açık biçimde ifade ediyordu Ancak 1921 Anayasasında Devlet başkanının bulunmayışı vatandaşların hak ve özgürlüklerinin düzenlenmeyişi yargı ile ilgili hükümlerin olmayışı önemli eksikliklerdi





CUMHURİYETİN İLANI

1921 Anayasası'nın getirdiği millî egemenlik ilkesi ile padişah iradesi ortaya bir çelişki çıkardı Saltanat makamı boşlukta kalmıştı 1 Kasım 1922'de TBMM aldığı kararla saltanatı kaldırdı Padişahlık lağvedilmiş kişisel egemenlik hukuken tarihe karışmıştı Bu kararın doğal sonucu Cumhuriyet rejiminin kurulması olacaktı

13 Ekim 1923'de Ankara'nın başkent olması kararı alındı

29 Ekim 1923'de Atatürk ve arkadaşlarının Anayasanın bazı maddelerini değiştiren teklifi TBMM'de alkışlarla ve oybirliği ile kabul edildi

Anayasanın birinci maddesinde "Türkiye Devletinin hükümet biçimi Cumhuriyettir" hükmü yer aldı Aynı günün gecesi Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanlığına seçildi

Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı ile sistem içinde varlığını sürdüren "Halifelik" de gereksiz ve işlevsiz bir duruma gelmişti 3 Mart 1924'de Urfa Milletvekili Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşlarının verdikleri kanun teklifi TBMM'de kabul edilerek hilafet kaldırıldı halifelik de tarihe karıştı





1924 ANAYASASI

TBMM'nin 1921 tarihli ilk anayasası sadece 3 yıl yürürlükte kalabildi Gelişmelerin gerisinde kalmış ve önemli eksiklikleri vardı yetersizdi Bütünüyle bir yeni anayasa hazırlıklarına girişildi Cumhuriyet döneminin anayasası 20 Nisan 1924'de TBMM'de büyük bir çoğunlukla kabul edildi Yeni anayasa cumhuriyet rejimi içinde güçler birliği esasına dayandırıldı105 maddeden oluşmuştu1924 Anayasası Türk siyasî yaşamının gelişmesinde önemli rol oynadı Siyasî partilerin kurulmasına ve dolayısıyla demokrasiye açıktı Klasik hak ve özgürlüklere yer veriyordu Ancak bunların korunmasına ilişkin düzenlemeler yine yoktu Ayrıca ekonomik ve sosyal haklar da Anayasada bulunmuyordu Bu konuda tek güvence egemenliğin sadece TBMM tarafından kullanılmasıydı TBMM'nin üstünlüğü tıpkı 1921 Anayasasında olduğu gibi sarsılmaz bir durumdaydı

Yasaların Anayasaya aykırılığını önleyecek denetleyecek mekanizmalar bulunmuyordu

1928 1934 ve 1937 yıllarında yapılan değişikliklerle 1924 Anayasasına başka bazı temel ilkeler getirildi10 Nisan 1928 değişikliği Devlete laik bir karakter verdi 5 Aralık 1934 tarihli değişiklikle kadınlara seçme ve seçilme hakkı tam olarak tanındı 5 Şubat 1937 değişikliği ise Devletin "cumhuriyetçi milliyetçi halkçı devletçi laik ve inkilapçı" niteliklerini belirliyordu

1924 Anayasası eksiklik ve değişiklikleri ile Türk Anayasa tarihinin en uzun ömürlü metni oldu Tam ve kesintisiz olarak 36 yıl yürürlükte kaldı

ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ

Cumhuriyetin ilanından önce yeni Türk Devletinin ilk siyasî partisi "Halk Partisi" adı altında (daha sonra Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı) 23 Ekim 1923'de resmen kurulmuştu Başkanlığına da Mustafa Kemal Atatürk seçilmişti1945 yılına kadar siyasî parti kurma denemeleri ne yazık ki başarılı olamadı



487 milletvekilliğinin 397'sini kazanan Demokrat Parti 24 yıl kesintisiz iktidarda kalan Cumhuriyet Halk Partisinin yerine iktidara geldi Demokrat Parti iktidarı 27 Mayıs 1960'da yapılan askerî darbe ile sona erdi

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde birden fazla partinin katıldığı ilk seçim ise 21 Temmuz 1946 tarihinde yapıldı Bu seçimle birlikte çok partili hayat kısa sürede benimsendi1950 yılına kadar ülkede 25 siyasî parti daha kuruldu

1961 ANAYASASI

27 Mayıs ihtilali ile ülke yönetimine el koyan askerî güç yeni bir anayasa yapmak için "Kurucu Meclis" oluşturdu Bir yıl içinde hazırlanan yeni anayasa 9 Temmuz 1961'de halk oyuna sunuldu Seçmenlerin yüzde 81'inin katıldığı oylamada yeni anayasa yüzde 615 "Evet" oyu ile kabul edildi

Böylece Türk tarihinde ilk kez bir kurucu meclis anayasa hazırlamış ve bu anayasa halkoyu ile kabul edilmişti

1961 Anayasası uzun ve ayrıntılı bir metindi Önemli yenilikler getiriyordu Millet egemenliğinin "yetkili organlar eliyle kullanılacağı" hükmü ile ılımlı bir kuvvetler ayrılığı prensibi yer aldı

Yasama ve denetim yetkisi TBMM; yürütme Meclisin içinden çıkmakla birlikte ayrı bir organ olarak Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu; yargı yetkisi ise bağımsız mahkemelerce yerine getirilecekti

Önemli değişikliklerden biri de TBMM'nin "Millet Meclisi" ve "Cumhuriyet Senatosu"ndan oluşan "çift meclisli" bir yapıdan kurulması idi Ayrıca yasaların Anayasaya aykırı olup olmadığını tespit etmek üzere "Anayasa Mahkemesi" kurularak yargısal denetime ağırlık verildi

Temel hak ve özgürlükler o güne kadar hiç bir Türk anayasasında görülmemiş biçimde ayrıntılı olarak düzenleniyordu Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmalarına da sınırlar konuluyordu Anayasa ayrıca Devlete pek çok sosyal ¤¤¤¤ler yüklüyordu

1961 Anayasası 1971 yılındaki değişiklikleriyle birlikte 1980'de yapılan ikinci bir askerî darbeye kadar yürürlükte kaldı

1982 ANAYASASI

1961 Anayasasının uzun ve ayrıntılı hükümleriyle kurulan mekanizmalar iyi işleyemedi Egemenliğin çeşitli organlar arasında bölünmesi nedeniyle kurumlar arasında uyumlu çalışma ortamı sağlanamıyordu Siyasî ve sosyal istikrarsızlık bunalımlara yol açtı Sonuçta ülke 12 Eylül 1980'de ikinci bir askerî darbeyle karşılaştı Anayasa askıya alındı siyasî partiler kapatıldı Siyaset adamlarının büyük bir bölümüne siyasî yasaklar getirildi

Yönetime el koyan askerî güç1960'da olduğu gibi yeni bir anayasa için "Kurucu Meclis" oluşturdu İki yıl içinde yeni anayasa hazırlandı ve 7 Kasım 1982'de halk oyuna sunuldu Oylamaya katılma oranı yüzde 9127 idi Sonuçta1982 Anayasası geçerli oyların yüzde 9137 "Evet" oyu ile kabul edildi

Böylece Türk tarihinde bir anayasa tek Meclis sistemine yani Cumhuriyet geleneğine geri dönülmesiydi Yürütme biraz daha güçlendirildi Özgürlüklerin sınırlandırılması konusunda yeni ve daha keskin ölçüler getirildi Özerk kuruluşlara yeni statüler verildi Bunlar dışında1982 Anayasası büyük bölümüyle 1961 Anayasasına benzemektedir

1982 Anayasasının yürürlüğe girmesinden sonra ilk milletvekili seçimi daha önce kapatılmış bulunan siyasî partilerin dışında yeni kurulan Milliyetçi Demokrasi Partisi Halkçı Parti ve Anavatan Partisinin katılmasıyla 6 Kasım 1983'de yapıldı Demokratik süreç yeniden başlamıştı

20 Ekim 1991'de yapılan Milletvekili Genel Seçimleri ise serbestçe kurulmuş çok sayıda siyasî parti ve daha önce siyaset yapma hakları ellerinden alınmış tüm siyaset adamlarının yeniden özgürlüklerine kavuşmalarıyla gerçekleşti Parlamenter demokrasi tüm gerekleriyle işlerliğe kavuştu



- - - - - - - - - - - -

PARLAMENTO BİNALARI

TARİHÇE

Bugünkü TBMM binası 23 Nisan 1920'de millî egemenlik ilkesine dayalı olarak kurulan Türk parlamentosunun üçüncü binasıdır

Millî parlamentonun ilk toplantısını yaptığı Ankara'nın Ulus semtinde yeralan binanın yapımına 1915 yılında mimar Hasip Bey tarafından başlanmıştır Atatürk'ün 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişinden sonra yapının Meclis binası olarak kullanılmasma karar verilmiştir Binanın Meclis toplantısına uygun bir duruma getirilmesi için gerekli onarım ve düzenleme görevi birinci dönem Bursa Milletvekili Necati Bey'e verilmiştir

BİRİNCİ MECLİS BİNASI





İlk Parlamento binası 22X43 metre boyutlarında bodrum üzerine tek katlı bir büyükçe toplantı salonu ile küçüklü büyüklü 9 odalı taş yapıdır Dış cepheler kemerler geniş saçaklar ve iki balkonla zenginlik ve derinlik kazandırılmıştır

Devletin kuruluşu ve Kurtuluş Savaşı'nın tüm askerî ve siyasî kararların alındığı Cumhuriyetin ilan edildiği bu çok elverişsiz küçük bina 18 Ekim 1924 tarihine kadar kullanılmıştır

Bu tarihi bina bugün "Kurtuluş Savaşı Müzesi" olarak ziyaretlere açıktır

İKİNCİ MECLİS BİNASI





TBMM'nin ikinci binasının yapımına 1923 yılında mimar Vedat Bey (1873-1942) tarafından başlanmış ve kısa zamanda tamamlanarak 18 Ekim 1924'de kullanıma açılmıştır İkinci bina da aynı semtte ve ilk parlamento binasına yaklaşık 100 metre uzaklıktadır

Bodrum kat üzerine iki katlı olan yapının iç bölümleri ortadaki Genel Kurulu toplantı salonunun üç kenarına dizilmişlerdir Üst kattaki tavanlar Osmanlı bezeme motifleriyle süslenmiştir

Büyük toplantı salonunda dinleyici locaları yer almakta ve yıldız motifleri ile süslü ahşap panolar bulunmaktadır

Dış cephelerde ise taçkapı kemerler saçaklar ve yer yer çini süslemeler bulunmaktadır

Cumhuriyetin ilk yıllardan itibaren Türk siyasî tarihinin önemli gelişmelerinin yaşandığı ikinci TBMM Binası 36 yıl kullanılmıştır Bu bina da bugün "Cumhuriyet Müzesi" olarak varlığını sürdürmektedir

BUGÜNKÜ PARLAMENTO BİNASI



1938'de açılan proje yarışmasını kazanan Avusturyalı mimar Prof Clemens Holzmeister (1886-1983)'dir Prof Holzmeister aynı zamanda başkent Ankara'daki pek çok Devlet yapılarının da mimarıydı

TBMM 11 Ocak 1937'de çıkardığı bir yasayla "Türkiye Cumhuriyetinin varlığını yirminci asrın mimarî özelliklerine uygun ve bir abide niteliğinde "yeni bir parlamento binasının yapımı için proje yarışması açmayı kararlaştırdı

14 projenin katıldığı yarışma 28 Ocak 1938'de sona erdi ve jüri birinciliğe değer üç proje seçti Sonuçta Atatürk'ün de beğendiği Clemens Holzmeister'in projesinin uygulanmasına karar verildi Binanın inşaatına 26 Ekim 1939'da dönemin Meclis Başkanı Abdülhalik Renda (1881-1948)'nın attığı temelle başlandı

Binanın yapımında zaman zaman parasal kaynak bulunmasında büyük zorluklar çekildi bu arada İkinci Dünya Savaşının da başlaması daha büyük sıkıntılara yol açtı Bu nedenlerle yapım çalışmalarına aralıklarla devam edilebildi

1957'den sonra yapımı hızlandırılan yeni Meclis Binası 6 Ocak 1961'de hizmete açıldı

475 521 metrekarelik bir arazi içinde bulunan Meclis ana binasının yerleşim alanı 19 372 metrekaredir Faydalı iç mekanlar itibariyle toplam hacmi ise 56 775 metrekaredir 5 katlı olan binanın ön cephe uzunluğu 248 metredir TBMM binasının mimarî özellikleri ve genel yapısı Türkiye Cumhuriyetinin gücünü ve ölümsüzlüğünü simgeleyecek biçimde ağır başlı sağlam ve dayanıklı nitelikte tasarımlanmıştır

Tüm mekanlarda anıtsal dengeli ve üç boyutlu bir düzenleme ele alınmıştır Yapının tam ortasında ve arazinin en yüksek noktasında büyük topantı salonlarının olduğu merdivenli ve sütunlu girişi ile ana kütle yer almaktadır

Ön cephede biribirine paralel iki sıra halinde yanlara uzanan kanatlar ve bu kanatları birleştiren köGoogle Page Rankingüler bulunmaktadır

Meclis kampusüne girişler sağ ve solda Atatürk Bulvarı ve Dikmen Caddesi üzerindeki iki ana kapıdan yapılmaktadır



ANA BİNA



köGoogle Page Rankingü kanatlar altında 1 ve 2 numaralı arka cephede ise 3 ve 4 numaralı giriş kapıları yer almaktadır

Anıtsal nitelik taşıyan Şeref Girişinden iç taraftaki Şeref Holüne beş büyük bronz kapıyla geçilmektedir Buradan iki iç bahçenin bulunduğu mermer salon ve sütunlu galerilere girilmektedir



Genel Kurul Toplantı Salonu bulunmaktadır Toplantı salonunda üyeler için 640 ve dinleyici localarında 980 olmak üzere toplam 1620 oturma yeri vardır Başkanlık kürsüsüne göre sol taraftaki localarda Cumhurbaşkanlığı ve resmî yöneticiler için ayrılan bölümler sağda ise kordiplomatik locası yer almaktadır Kürsünün karşı tarafındaki ilk loca basın mensuplarına bu locanın üstündeki localar dinleyici vatandaşlara ayrılmıştır

Genel Kuruldaki görüşmeler kapalı devre televizyon sistemi ile salon dışından izlenebilmektedir Binada Genel Kurul Salonun dışında siyasî parti grupları için ayrılmış 176415 ve 700 kişilik üç büyük toplantı salonu ile ayrıca 44 salon ve 352 küçüklü büyüklü oda bulunmaktadır



TBMM Başkanlık makamı ve çalışma büroları ile Başkanlık Divanı üyelerinin odaları; diğer uç bölümde ise iç içe üç büyük salondan oluşan TBMM Tören Salonu yer almaktadır

Ana Bina içinde Genel Kurul salonunun dışında siyasî partilere ayrılmış yönetim büroları komisyonların toplantı salonları Meclis Kütüphanesi bilgisayar merkezi arşiv basın ve lostra salonları PTT havayolları ve demiryolları bilet satış gişeleri ile Genel Sekreterlik ve bağlı hizmet birimleri bulunmaktadır

PARLAMENTER BÜROLARI VE DİĞER HİZMET BİNALARI

Meclis Ana Binasının arka tarafından milletvekilleri için ayrılan Halkla İlişkiler Binası kapalı otopark ve garaj cami personel binası basımevi sağlık merkezi ısıtma merkezi açık spor tesisleri çiçek serası ile güvenlik hizmetleri gibi bina ve alanlar bulunmaktadır Milletvekillerinin çalışma büroları ile bazı hizmet birimlerinin de bulunduğu Halkla İlişkiler Binası 25 Ocak 1984 tarihinde hizmete açılmıştır



kapalı otoparka ve Ana Binaya geçiş için alt geçit bulunmaktadır

Binanın her katında 18'er odalı 6 banko yer almaktadır Bir bloktaki toplam oda sayısı 432'dir ayrıca 20 ve 40 kişilik toplantı salonları vardır