Cumhuriyet Nasıl Kuruldu?

Cumhuriyet Nasıl Kuruldu?

Osmanlı İmparatorluğu'nda, ikinci Meşrutiyetin ilanından altı yıl sonra Birinci Dünya Savaşı başladı 1914'te başlayan Birinci Dünya Savaşı'na dünyanın belli öbaşlı devletleri katıldı Dört yıl süren savaş sonunda bizimle birlikte olan devletler yenildi Savaş kurallarına göre biz de yenilmiş sayıldık Ülkemiz İngilizler, Yunanlılar, Fransızlar, İtalyanlar tarafından paylaşıldı

Ulusuna inanan, güvenen Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a geldi Erzurum'da, Sıvas'ta kongreler düzenledi Mustafa Kemal Paşa "Tek bir egemenlik var, o da Milli egemenliktir Ülkeyi yine ulusun kendi gücü kurtaracaktır" diyordu Yurdun dört bir tarafından gelen ulus temsilcileri -milletvekilleri- 23 Nisan 1920 günü Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nde toplandı Meclis, Mustafa Kemal Paşa'yı başkan seçti Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde Büyük Millet Meclisi Ulusal Kurtuluş Savaşı'nı başlattı Bir yandan efeler, dadaşlar, seymenler bulundukları yörede düşmana karşı koydular Öte yandan düzenli ordular İnönü'de, Sakarya'da, Dumlupınar'da savaştılar Yurdumuz düşmanlardan kurtarıldı

Tahtını, rahatını düşünen padişah, yenilen düşmanla birlikte yurdumuzdan kaçtı İmzalanan Lozan Barış Antlaşması ile yeni bir devlet doğdu Bu doğan devletin yönetim biçimi henüz belirlenmemişti

İkinci dönem Büyük Millet Meclisi 11 Ağustos 1923'te ilk toplantısını yaptı 13 Ekim 1923'te Ankara Başkent oldu Atatürk ; düşmanın ülkeden atılıp sınırlarımızın belirlenmesinden sonra, çoktan beri tasarladığı cumhuriyetin ilanı üzerinde hazırlıklar yapmaya başladı 28 Ekim 1923 akşamı yakın arkadaşlarını Çankaya'da yemeğe çağırdı Onlara , "Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz" Dedi

29 Ekim 1923 günü Atatürk, milletvekilleri ile görüştükten sonra taslağı hazırlanan cumhuriyet önergesi Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne verildi Meclis önergeyi kabul etti

Böylece ülkemizde cumhuriyet yönetimi kuruldu Atatürk kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı oldu Cumhuriyet'in ilanı yurtta sevinç ve coşku ile karşılandı

Cumhuriyet ; yurttaşların seçme ve seçilme hakkının olduğu bir yönetimdir Ulus temsilcilerinin kabul ettiği yasalarla ülkenin yönetilmesidir Cumhuriyet yönetiminde söz ulusundur Cumhuriyet'i korumak, kollamak, yaşatmak her yurttaşın ödevidir

Cumhuriyet böyle kuruldu
‘Hariciye Vekili İsmet Paşa, 9 Ekim 1923 tarihli bir maddelik kanun tasarısını Meclis'e teklif etti Altında daha 14 kadar kişinin imzası olan bu kanun teklifi, 13 Ekim 1923 tarihinde uzun görüşmelerden sonra çok büyük bir çoğunlukla kabul edildi Kanun maddesi şudur: ‘‘Türkiye Devleti'nin başkenti Ankara şehridir’’

‘Bir yemek esnasında ‘Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim Orada bulunan arkadaşlar, derhal fikrime katıldılar Yemeği bıraktık O dakikadan itibaren nasıl hareket edileceği hakkında kısa bir program yaptım ve arkadaşları vazifelendirdim Yaptığım programın ve verdiğim talimatın uygulanışını göreceksiniz’’

Atatürk anlatıyor
Lozan Antlaşması'nın eklerinden olan, işgal altındaki topraklarımız boşaltılması ile ilgili protokol uygulandıktan sonra, yabancı işgalinden tamamen kurtulan Türkiye'nin fiili toprak bütünlüğü sağlanmıştır

Artık yeni Türkiye Devleti'nin başkentini kanunla kurmak icap ediyordu Bütün düşünceler yeni Türkiye'nin başkentinin Anadolu'da veya Ankara şehri olarak seçilmesi gerektiği merkezindeydi

Bu noktada, coğrafi durum ve askeri strateji kesin önem taşıyordu Devletin başkentini bir an önce tesbit ederek memleklet içinde ve dışındaki tereddütlere son vermek zarureti vardı Gerçekten, bilindiği gibi başkentin İstanbul olarak kalacağı veya Ankara olacağı meselesi üzerinde öteden beri basında demeçlere ve münakaşalara raslanıyordu

ÖNCE BAŞKENT SEÇİLDİ: ANKARA
Bu arada İstanbul'un yeni mebuslarından bazıları, Refet Paşa başta olmak üzere İstanbul'un başkent kalması lüzumunu bazı misallere dayanarak ispat etmeye çalışıyorlardı

Ankara'nın gerek iklim, ulaştırma araçları ve gelişme kaabiliyet ve istidatı ve gerekse mevcut tesisler ve kuruluşlar bakımından hiç de uygun elverişli olmadığını söylüyorlar ve ‘‘İstanbul'un başkent (Payitaht) olması lazımdır ve mutlaka olacaktır’’ diyorlardı

Bu ifadeye dikkat olunursa, bizim ‘‘Başkent’’ tabirinden kastettiğimiz mana ile bu ifadelerde ‘‘Payitaht’’ tabirini kullananların görüşleri arasında bir fark görmemek mümkün değildir Bundan dolayı, bu hususta zaten kesinleşmiş olan görüşümüzü resmi ve kanuni yoldan kabul ve ilan ettirerek (Payitaht) tâbirinin de yeni Türkiye Devleti'nde kullanılmasının manası ve yeri kalmadığını göstermek lazım geldi

Hariciye Vekili İsmet Paşa, 9 Ekim 1923 tarihli bir maddelik bir kanun tasarısını Melis'e teklif etti Altında daha 14 kadar kişinin imzası olan bu kanun teklifi, 13 Ekim 1923 tarihinde uzun görüşmeler ve münakaşalardan sonra çok büyük bir çoğunlukla kabul edildi Kanun maddesi şudur: ‘‘Türkiye Devleti'nin başkenti Ankara şehridir’’

YARIN CUMHURİYET İLAN EDECEĞİZ
Bir yemek esnasında ‘‘Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz’’ dedim Orada bulunan arkadaşlar, derhal fikrime katıldılar Yemeği bıraktık O dakikadan itibaren nasıl hareket edileceği hakkında kısa bir program yaptım ve arkadaşları vazifelendirdim Yaptığım programın ve verdiğim talimlatın uygulanışını göreceksiniz!

Cumhuriyet ilanına karar vermek için, Ankara'da bulunan bütün arkadaşlarımı çağırmaya ve onlarla görüşmeye ve münakaşaya asla lüzum ve ihtiyaç görmedim Çünkü onların aslında ve tabii olarak benimle bu hususta aynı düşüncede olduklarından şüphe etmiyordum Halbuki o sırada Ankara'da bulunmayan bazı kimseler yetkileri olmadığı halde, kendilerine haber verilmeden, fikir ve rızaları alınmadan Cumhuriyetin ilan edilmiş olmasını bize gücenme ve bizden ayrılma vesilesi saydılar O gece birlikte bulunduğumuz arkadaşlar erkenden benden ayrıldılar Yalnız İsmet Paşa Çankaya'da misafirdi Onunla yalnız kaldıktan sonra bir kanun tasarısı hazırladık Bu tasarıda 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun devlet şeklini tesbit eden maddelerini şu şekilde değiştirmiştim: Birinci maddenin sonuna ‘‘Türkiye Devleti, Büyük millit Meclisi tarafından idare olunur Meclis, Hürümetin ayrıldığı idare kollarını icra vekilleri(bakanlar) vasıtasıyla yönetir

GÜÇLÜĞÜN GİDERİLME ZAMANI GELMİŞTİR
Öğleden sonra saat birbuçukta Parti Genel Kurulu yeniden Fethi Bey'in başkanlığında toplandı İlk söz bendeydi Kürsuye çıktım ve şu konuşmayı yaptım:

‘‘Muhterem arkadaşlar, uğraştığımız meselenin çözümünde karşılaşılan güçlüğün sebebi bütün arkadaşlarca anlaşılmıştır kanaatindeyim Eksiklik yanlışlık, takip etmekte olduğumuz usul ve şekildedir Gerçeği şu ki, yürürlükteki Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'muza göre bir hükümet kurmaya teşebbüs ettiğimiz zaman bütün arkadaşların her biri tek tek vekilleri ve Vekiller Heyeti'ni seçmek zorunda kalıyor Hepimizin birden Vekiller Heyeti'ni seçmek zorunda kalmamızda görülen güçlüğün giderilmesi zamanı gelmiştir Geçen dönemde de aynı şekilde güçlükle karşılaşılıyordu

Görülüyor ki bu usul bazan birçok karışılıklara sebep oluyor Yüksek heyetiniz bu güçlüğün giderilmesiyle beni görevlendirdiniz Ben de bu arz ettiğim görüşten hareket ederek düşündüğüm şekili tesbit ettim Onu teklif edeceğim Teklifim kabul edilirse kuvvetli ve kendi içinde anlaşmış bir hükümet kurmak mümlkün olacaktır Devletimizin şeklini ve mahiyeti tesbit eden ve hepimiz için gaye olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'muzun bazı noktalarını açıklığa kavuşturmak lazımdır Teklif şudur dedikten sonra bilinen tasarıyı okutmak üzere katip beylerden birine uzatarak kürsüden ayrıldıldım

Abdullah Azmi Efendi'nin ‘‘Meselenin önemi meydandadır Görüşme devam etsin’’ diye yükselen itirazına rağmen görüşmenin yeterliği kabul olundu Ondan sonra taklifin bütünü ve arkasından maddeleri birer birer okunarak görüşüldü ve kabul edildi

Parti grubu toplantısına son verildi ve hemen Meclis toplantısı açıldı Saat öğleden sonra altı idi Kanun teklifi Kanun-i Esasi Encümeni (Anayasa Komisyonu) tarafından usulüne göre incelenerek tutanağı hazırlanırken, Meclis diğer bazı meselelerle meşgul oldu Nihayet Başkanlık kürsüsünde bulunan Başkan Vekili İsmet Bey Meclis'e şu bilgiyi verdi:

YAŞASIN CUMHURİYET SESLERİYLE
‘‘Kanun-i Esasi Encümeni, Teşkil-ı Esasiye Kanunu'nda değişiklikler yapılması hakkındaki tasarının öncelikle ve derhal görüşülmesini teklif ediyor ‘‘Kabul!’’ sesleri üzerine tutanak okundu Teklif olunduğu üzere görüşüldü Nihayet kanun birçok konuşmacıların ‘‘Yaşasın Cumhuriyet!’’ sesleriyle alkışlanan konuşmalarıyla kabul edildi

Ondan sonra, cumhurbaşkanı seçimi için mecliste oylamaya geçildi Toplanan oyların neticesini başkanlık kürsüsünda bulunan İsmet Bey Genel Kurul’a şu şekilde bildirdi:

‘Türkiye cumhurbaşkanlığı için yapılan oylamaya, yüzellisekiz kişi katılmış ve yüzellisekiz üye oy birliğiyle Ankara mebusu Mustafa Kemal Paşa hazretlerini cumhurbaşkanı seçmişlerdir’’