Yerin Katmanları Ve Taşlar...

YERKABUĞU (LİTOSFER)

Yerküre, çeşitli kayalardan oluşmuş katı bir kabukla çevrilidir Buna yerkabuğu denir
Yerkabuğunun ortalama kalınlığı karalarda 35-40 km ,denizlerde ise
8-10 km dir

Yerkabuğu yoğunluğu ve kalınlığı farklı iki tabakadan oluşur Bunlar;

a)Sial: Üzerinde yaşadığımız katmandır Silisyum ve alüminyum bileşikleri fazla olduğu için bu isim verilmiştir
Kalınlığı karalarda fazla, denizlerde azdır Granit , kalker ve kumtaşı gibi hafif olan taşlardan oluşur

b)Sima: Bu katman henüz katılaşmamış taşlardan oluşur Yoğunluğu daha fazla olan bazalt türü taşlardan oluşur

Silisyum ve magnezyum bileşikleri fazla olduğu için bu isim verilmiştir Kalınlığı karalarda az , deniz diplerinde fazladır

YER KABUĞUNUN ANA MALZEMESİ TAŞLAR (KAYAÇLAR)
Çeşitli minerallerin doğal bir çimento ile birleşmesi ile oluşan katı maddelere kayaç veya taş denir
İnsanlar kayaçları tarih boyunca değişik amaçlarla kullanmıştır

Başlıca kullanıldığı alanlar:
Kesici aletlerin yapımı,
Bitkilerin öğütülmesi,
Süs eşyası ve kap kacak yapımında
Barınmak ve yırtıcı hayvanlardan korunmak,
Günümüzde de insanlar kayaçlardan
İnşaat faaliyetlerinde,
Yollarda kaldırımların döşenmesinde ve sanayide hammadde olarak yararlanmaktadır

Bütün bunlar kayaçların yaşamımızda önemli bir yeri olduğunu göstermektedir
Yeryüzündeki kayaçlar, dış kuvvetlere bağlı olarak sürekli aşınıp şekillenirler
Genel olarak granit, andazit , bazalt, kireç taşı gibi kayaçlar aşınmaya karşı dirençli olduklarından çevresine göre belirgin ve yüksek yer şekilleri oluştururlar
Alüvyon, kil, kum gibi kayaçlar aşınmaya karşı dirençsiz olduklarından çevresine göre alçak ve belirgin olmayan yer şekillerini meydana getirirler

BAŞLICA TAŞLAR


1- VOLKANİK (PÜSKÜRÜK-MAĞMATİK-KATILAŞIM) TAŞLAR

Mağmanın yer kabuğunun yarıkları içinde veya yeryüzüne kadar çıkarak soğuması ile oluşan taşlardır
Volkanik kayalar, kütle halinde bulunurlar ve kristalli yapıya sahiptir

Soğumanın gerçekleştiği yere göre iç ve dış püskürük taşlar şeklinde gruplara ayrılır

a) İç püskürük
Mağmanın yer kabuğunun yarıkları içinde yavaş yavaş soğuması oluşan taşlardır Soğuma yavaş gerçekleştiğinden iri kristallidir
Başlıcaları; Granit, siyenit, gabro ve diorit gibi
Bir iç püskürük taş olan granit kendine has yer şekilleri oluşturur
Kütle halindeki granitler, fiziksel ve kimyasal ayrışmaya uğradıklarında değişik boyut ve şekillerde bloklara dönüşür Bu şekilde granit bloklarından oluşan topografyaya tor topografyası denir

b) Dış Püskürük
Mağmanın yeryüzüne kadar çıkarak soğuması ile oluşan taşlardır
Yeryüzüne çıkan lavlar hızlı soğudukları için ince kristalli ve camsı özellik gösterirler
Başlıcaları; Andezit, bazalt, volkan camı (obsidian), trakit, inci taşı, katrantaşı, sünger taşı ve volkan tüfüdür

Yurdumuzda en yaygın olanı andazit ve bazalt olup aşınmaya karşı dirençlidirler
Ülkemizde volkanik tüflerin yaygın olduğu Nevşehir (Ürgüp, Göreme, Avanos) çevresinde sel aşındırması sonucu peribacaları oluşmuştur



2-TORTUL (SEDİMENT) TAŞLAR
Dış kuvvetlerin etkisiyle fiziksel veya kimyasal çözülmeye uğrayan taşların çukur alanlarda çökelmesiyle oluşur
Bu taşların Ortak Özellikleri ; tabakalıdır ve fosil bulundururlar

a) MEKANİK (KIRINTILI) TORTUL TAŞLAR
Akarsu, rüzgar , buzul gibi dış kuvvetlerin etkisiyle aşınarak çukur yerlerde biriken ve sonra da doğal bir çimentoyla birleşerek oluşan taşlardır
Başlıcaları: Kum taşı (gre), kil taşı ,çakıl taşı (konglomera) , marn, lös ve moren örnektir

b) KİMYASAL TORTUL TAŞLAR
Suda çözünebilen kayaların kimyasal yolla ayrışması ve tekrar çökelmesi ile oluşan taşlardır
Başlıcaları: Kalker ( kireç taşı), Jips (alçı taşı), kaya tuzu, dolamit, traverten , sarkıt ve dikitler örnektir

Kimyasal tortul kayaların sular tarafından işlenmesiyle karstik şekiller meydana gelir
Karstik şekiller en yaygın olarak yurdumuzda Akdeniz Bölgesi’nde görülür


C) ORGANİK TORTUL TAŞLAR
Bitkisel ve hayvansal maddenin, havasız bir ortamda ve basınç altında değişerek çökelmesi olan taşlardır

Başlıcaları : Mercan kaya , kömür (antrasit , taşkömürü , linyit , turba) ve tebeşir buna örnektir
Not: Petrol , antrasit , taşkömürü , linyit, turba hariç diğer madenlerin oluşmasında genelde volkanizma etkilidir

3-BAŞKALAŞIM (METAMORFİK) KAYAÇLARI
Tortul ve volkanik taşlar yerin derinliklerinde yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle eski özelliklerini kaybederek yeni özellikler kazanırlar Bu şekilde oluşmuş taşlara başkalaşım taşları denir



MANTO


Manto katmanı, yeryüzündekihareketliliğin en büyük nedenidir Yani iç kuvvetlerin enerjisini aldığıkatman burasıdır

Manto, kısmen ya da tümüyleeriyik durumdaki kayaçlardan oluşan magmayı içeriyor Demir, magnezyum,silikon ve oksijence zengin mineralleri içerir

ÇEKİRDEK
Yoğunluğu , kalınlığı ve sıcaklığıen fazla olan katmandır
Demir ve nikel fazla olduğu içinburaya NİFE denilmektedir Yoğunluğufazla olduğundan barisfer de denilmektedir Yoğunluğun fazla olmasındandolayı iç çekirdek kristalleşmiştir

*** Yerin iç yapısıyla ilgilien geçerli bilgiler deprem dalgaları ile elde edilir Ayrıca volkanizma ileçıkan malzemelerin ve taşlarınincelenmesiyle de gerekli bilgiler elde edilir