Doğu Anadolu Bölgesi ve özellikleri

Doğu Anadolu Bölgesi ve özellikleri

Batıdan doğuya gittikçe genişleyen Türkiye’nin doğusunda ülke topraklarının %21’ini kaplayan en geniş bölgemizidir

DAĞLARI: Doğu Anadolu Bölgesi’nde dağlar 3 sıra halinde uzanır Doğu Anadolu’nun güneyinde; Güneydoğu Toroslar ile Buzul Dağları ortasında Mercan, Karasu, Munzur ve Palandöken dağları, Kuzeyde ise Çimen, Kop, Allahüekber ve Yalnızçam dağları uzanır
Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut dağları ise volkanik bir yapıya sahiptir

OVALARI: Elbistan , Malatya Elazığ, Bingöl, Muş, Erzurum, Erzincan, Tercan, Kağızman, Pasinler ve Iğdır ovaları bulunur

PLATOLARI: Doğu Anadolu Bölgesinin kuzeydoğusunda kalın lav örtüsüyle kaplı olan Erzurum, Kars ve Ardahan Platoları yer alır

AKARSULARI: Doğu Anadolu ülkemizin en geniş akarsu havzalarına sahip bölgelerinden biridir Fırat, Dicle, Aras ve Kura nehirleri bölgenin akarsularıdır Bu akarsuların yatak eğimleri fazla olduğu için enerji potansiyelleri fazladır

GÖLLERİ: Van, Erçek, Hazar, Çıldır ve Nazik Gölleridir Yurdumuzun en büyük gölü Van Gölü bu bölgededir Sularını dışarıya akıtamadığı için kapalı havza konumundadır

İKLİMİ: Doğu Anadolu Bölgesinin denizde uzak ortalama yükseltinin fazla olması nedeniyle karasal iklim etkilidir

Bölgenin Elazığ, Malatya ve Iğdır gibi alçak ovalarında ise ılıman iklim koşulları etkilidir

BİTKİ ÖRTÜSÜ: Bölgenin bitki örtüsü bozkırdır Ormanlar daha çok yüksek yerlerde bulunur

Doğu Anadolu Bölgesinin kuzey doğusunda yani Erzurum- Kars yöresinde Sürekli yeşil kalan uzun boylu otların bulunduğu alpin çayırı vardır

NÜFUS VE YERLEŞME: Nüfus yoğunluğunun en az olduğu bölgedir Bölgede nüfusun en az olduğu yerler; Hakkari, Bingöl ve Tunceli’dir Elazığ ve Malatya gibi illerde nüfus yoğunluğu fazladır

TARIM VE HAYVANCILIK: Bölgede ekili-dikili alanlar azdır Özellikle Malatya, Elazığ ve Elbistan ovalarında buğday, arpa, şeker pancarı, tütün ve pamuk yetiştirilir
Halkın geçim kaynaklarının başında hayvancılık gelir Erzurum ve Kars yöresinde yaz yağışlarının görülmesi ve alpin çayırı olmasından dolayı büyükbaş hayvancılık gelişmiştir

YER ALTI KAYNAKLARI: Bölge yer altı kaynakları bakımından zengindir Demir, krom, bakır, linyit, oltu taşı, çinko ve kaya tuzu önemli yer altı kaynaklarıdır

SANAYİ: Sanayi yeterince gelişmemiştir Sanayi Malatya, Elazığ ve Erzurum gibi şehirlerde yoğunlaşmıştır Şeker, yem fabrikaları, et kombinaları, süt fabrikaları, dokuma, çimento ve krom fabrikaları önemli sanayi tesisleridir

TURİSTİK YERLER: İshakpaşa Sarayı (Doğu Beyazıt), Ani Kalesi, Van gölü


Doğu Anadolu Bölgesi’nin genel özellikleri:
1 Bölge en büyük yüzölçüme, en fazla yükseltiye ve en engebeli yapıya sahip olan bölgedir
2 Cilo ve Ağrı dağlarında Türkiye'nin en büyük bu¬zulları bulunur
3 Türkiye'nin en yüksek dağı (Ağrı) ve en büyük gölü (Van Gölü) buradadır
4 Hayvancılık tarımın önündedir ve en fazla bü¬ yükbaş hayvan bu bölgede yetiştirilir
5 Maden bakımından ve hidroelektrik potansiyeli bakımından Türkiye'de 1 sıradadır
6 Nüfus yoğunluğu en az olan bölgemizdir
7 En uzun kışlar ve en kısa yazlar bu bölgede ya¬şanır
8 Suyu en bol akarsular (Fırat ve Dicle) bu bölge¬dedir
9 En düşük sıcaklıklar burada ölçülmüştür En faz¬la yıllık sıcaklık farkı bu bölgemizde görülür
10 En fazla kar yağışı ve en fazla don olayı bu böl¬gemizde görülür
11 Yeraltı kaynakları bakımından en zengin böl¬gemizdir
12 Günlük ve yıllık sıcaklık farkının en fazla olduğu bölgedir
13 Yıllık yağış miktarı 600 mm civarındadır En faz¬la yağış ilkbahar ve yaz aylarında görülür
14 Yıllık sıcaklık ortalaması 5 – 8°C,
En sıcak ay ortalaması: 20 - 23°C
En soğuk ay ortalaması: - 5 , - 7°C dir

Doğu Anadolu Bölgesi

Coğrafi bölgelerimizin en büyüğü 163000 km²lik yüzölçümü ile Türkiye'nin %21'ini kaplar Yüzölçümü Yunanistan ve Bulgaristan'ın her birinden daha fazla, Sûriye'nin alanına yakındır Türkiye'nin en seyrek nüfuslanmış bölgesidir Nüfûsumuzun ancak %12'si burada yaşar

Kuzeyde ve güneyde dağlarla çevrelenmiştir Kuzeyde, Kuzey Anadolu Dağlarının iç sıralarından güney yamaçlarına kadar uzanır Güneyde ise Güneydoğu Toros Dağlarının dış eteklerinde sona erer Doğu Anadolu'nun tenhalığı ve ekonomik geriliğinde bölgenin çok çetin tabiî şartları, iklimi, olumsuz rol oynamıştır Türkiye'nin en yüksek, en dağlık, iklimi en soğuk bölgesidir Bölgenin 3/4'ü 1500-2000 metre yükseltiler arasındadır Ovalar bile (Erzurum Ovası 1950 m, Başkale Ovası 2400 m) Orta Anadolu ve Batı Anadolu'daki birçok dağlardan yüksektir

Doğu Anadolu'da yer şekilleri sıradağlar, geniş plâtolardan, dağlar ile plâtolar arasına sokulmuş ovalar ve çukur alanlardan meydana gelir Ovalardan çoğu genç faylar (kırıklar)la sınırlanmıştır Bu yüzden (Erzincan, Bingöl, Çaldıran) deprem alanlarıdır En kuzeyde Köse, Kop, Allahüekber dağları yer alır Bölgenin ortasında Orta Toroslar'ın uzantısı Munzur-Karasu-Aras sıradağları bir yay çizerek uzanır Üçüncü sırayı Güneydoğu Toroslar meydana getirir Buzul (Cilo) Dağlarında yükselti 4000 metreyi aşar (Uludoruk Tepesi 4135 metre Türkiye'nin ikinci yüksek noktası) Doğu Anadolu'nun başlıca volkanları Van Gölünün batısında çizgi hâlinde sıralanmıştır Nemrut, Süphan (4058 metre Türkiye'nin üçüncü yüksek noktası), Tendürek ve Ağrı'dır Ağrı Dağı Türkiye'nin en yüksek dağıdır Büyük Ağrı 5137 metre yüksekliktedir
İklimi

Kışlar çok uzun karlı ve çok soğuktur Yazlar kısadır Ocak ayı ortalaması bütün bölgede sıfırın altındadır En düşük sıcaklık (Ağrı'da) -432, Kars'ta -396 derecedir

İç Anadolu'ya göre yağış daha elverişlidir Yıllık 400 milimetredir Dağlık alanlarda yağış daha fazladır Bölgenin çukur alanlarında yağış azdır (Iğdır Ovası, en az yağış alan bölgedir)

Bitki Örtüsü

Yarı kurak çukurluklar ve ovalar steple kaplıdır Ormanlar 1500-2000 metreden îtibâren başlar Güneyde daha çok meşelerden, kuzeydoğuda, çam türlerinden meydana gelir Yakacak sağlamak için ormanlar çok tahrip edilmiştir Van ve Ağrı illerinde %1'den azdır

Fizikî Yapı

Akarsuları: Fırat Nehri, genel uzunluğu 2800 km, bizdeki uzunluğu 971 kilometredir Murat, Aras ve Kura ırmakları kaynakları bölgenin orta kısmındadır Dicle Nehrinin genel uzunluğu 1900 km, bizdeki uzunluğu 523 km Bu nehir Batman, Garzan, Botan, Büyüktaş ırmaklarıyla beslenir

Türkiye'nin hidroelektrik üretimi bakımından mevcut imkânlarının üçte biri Doğu Anadolu akarsularının payına döşer Elazığ güneyinde Hazar Gölü, Fırat Nehri üzerinde Keban Barajı Hidroelektrik Santrali dünyânın sayılı santrallerindendir Göletin yüzölçümü üçüncü büyük gölümüz olan Beyşehir Gölünden daha geniştir (680 km2); derinliği de 160 metreyi bulur Bu santralden enerji yurdun öteki bölgelerine ulaştırılmaktadır

Gölleri: Van Gölü: Nemrut volkanının çıkardığı lavlarla önü tıkanmıştır Küçük bir iç deniz kadar geniştir (3173 km2) Derinliği güneybatıda 400 metreyi aşar Tuzludur Bir litre suda 20 gr tuz bulunur Sodalıdır Suyu acıdır Balık yaşamaz Gölde Van ile Tatvan arasında feribotlar ve göl gemileri ile taşımacılık yapılır

Nüfusu

Kilometrekareye ancak 15 kişi düşmektedir Türkiye ortalamasından 3 kat daha seyrektir En tenha bölgemizdir Engebeli kısımlarda ise kilometre kareye düşen insan sayısı 5-10 kişi arasında hattâ daha azdır Önemli şehirler:

Malatya 702055 nüfusludur Önemli bir tarım alanı, ticâret merkezi ve aynı zamanda önemli bir endüstri şehridir (pamuklu dokuma, şeker ve sigara)

Elazığ, 498225 nüfusludur Bu şehrimiz önemli bir ticâret ve endüstri merkezidir (şeker ve çimento)

Doğuda Muş ve Bitlis, Tunceli ise çok tenhadır

Bingöl ve Tunceli az nüfuslu şehirlerdir

Erzurum, 848201 nüfusludur İran ve Kafkasya'dan gelen yolların Akdeniz ve Karadeniz'e ulaşmak için çatallandığı yol kavşağındadır Askerlik ve ticâret bakımından büyük önem taşır Savaşlar yüzünden sönük kalmıştır Üniversite açılması şehrin gelişmesini etkilemiştir Kars, Sarıkamış, Hasankale, Ardahan, Iğdır, Erzincan, Kemah, Kemaliye, Divriği bölgedeki diğer önemli yerleşim merkezleridir

Van ve Tatvan, kuzeyde Karaköse, Doğu Beyazıt, batıda Hınıs ve Varto kesimlerinde en önemli ekonomik faâliyet küçük baş hayvan yetiştiriciliğidir Hakkari ilinde nüfus ortalaması çok azdır Nüfûsu 172479'dur

Târihi

Doğu Anadolu, târihî yönden önemli bir bölgedir Anadolu Selçuklu Devletini kuran Alparslan, 1071 yılında Malazgirt'te Bizans'ın büyük bir ordusunu, az bir kuvvetiyle yenerek, Romen Diyojen'i esir almıştı Osmanlı pâdişâhlarından Yavuz Sultan Selim Han, İran Şâhı Şah İsmâil'e karşı yaptığı harekâtı bu bölgeye geçerek sürdürmüş, 1512 yılında Çaldıran Meydan Muhârebesini kazanarak Şah İsmâil'i mağlup etmiştir

Yurdumuzun doğusundaki sınır kapısı Kars ve Erzurum, târihî bakımdan çok önemlidir Aziziye Savaşında Erzurumlular, eşi görülmemiş kahramanlıklar göstermişlerdir 27 Ekim 1877 gecesi Rus askerleri Ermenilerin yardımı ile Erzurum'un çok yakınındaki Top Dağındaki Aziziye Tabyasına baskın yaparak, Türk askerlerini şehit etmişlerdir Ertesi sabah baskını duyan Erzurumlu erkek, kadın, çocuklar; silâh, kama, balta ve sopa ile Aziziye'deki düşmana hücum etmiştir Bu kanlı savaş sonunda düşmanlar, Aziziye Tabyasından çıkarılmıştır Kahraman Nene Hâtun, 20 yaşında genç bir anne olarak, körpe çocuğunu evde yalnız bırakmış, bu savaşın öncülüğünü yapmıştır Şimdi Aziziye Tabyasında, o günün kahramanları olan askerleri, ihtiyarları, genç kadınları ve çocukları temsil eden bir anıt ve şehitlik vardır Kurtuluş Savaşımızın ilk önemli karârı, 23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresinde alınmıştır

Târihî Eserler ve Turistik Yerleri

Doğu Anadolu Bölgesinde birçok târihî yerler ve eserler vardır Erzurum Kalesi, Yâkutiye Medresesi, Kars'ta Kars Kalesi, Ulu Câmi ve Ani Harâbeleri, Erzincan'da Altın Tepe'de Urartulara âit eserler bulunmuştur

Van'da Urartular'dan kalma kaleler ve târihî eserler Selçuklulardan kalma câmi ve türbeler, Doğu Beyazıt'ta İshak Paşa Sarayı, Malazgirt'te şehrin kalesi ve yıkıntıları bulunmaktadır Malatya'da Aslantepe civârında Etiler'den kalma eserler, Romalılardan kalma kiliseden çevirme Ulu Câmi vardır Elazığ'da Harput, târihî bir yerdir Burası eskiden doğunun ilim merkezi hâlindeydi Harput'ta, Selçuklular ve Osmanlılardan kalma çarşı, medrese, kütüphâne ve hamamlar bulunmaktadır Muş'ta, Urartular ve Asurlulardan kalma yıkıntılara rastlanır Hakkari'de Gevaruk denen yerde, târih öncesinde yaşayan insanlarla ilgili, üzerine resim yapılmış ve yazı yazılmış kayalar bulunmuştur Ağrı Dağı, Cilo Dağları, Sarıkamış ormanları ve târihî kalıntıların olduğu alanlar turistik yerlerdir Tunceli'de Munzur Vâdisi, millî park olarak turistik önem taşır

Ekonomi

Doğu Anadolu'nun yurt ekonomisine katkısı şimdilik sınırlıdır Bölgenin geri kalmışlığının başlıca sebebi, yüzyıllarca ihmâl edilmesi, Birinci Dünyâ Harbi yıllarında meydana gelen karışıklıklar, Doğu Anadolu'nun diğer bölgelerle bağlantısının az oluşu gibi târihî ve coğrafî sebeplerdir Düzenli kara yolu, ancak yakın zamanda yayılmaya başlamıştır Doğu Anadolu'nun, yurt ekonomisine katkılarından biri, canlı hayvan ihracı ve hayvan ürünleridir Koyun, keçi ve sığır beslenir Erzurum ve Ağrı'da et kombinaları, Kars'ta süt tozu fabrikası işletmeye açılmıştır Malatya'da şeker, sigara ve dokuma fabrikası, Erzurum'da şeker fabrikası mevcuttur Erzurum ve Erzincan'da kuyumculuk ve bakır işlemeciliği çok ileri seviyededir Divriği'de elde edilen demir mâdeni, Karabük ve Karadeniz Ereğlisi'ndeki fabrikalarda işlenmektedir Bölgede en çok buğday ve çavdar ekilir Elazığ ve Erzincan ovalarında şekerpancarı yetiştirilir Malatya ve Bitlis çevrelerinde tütün ekilir Malatya, Elazığ, Iğdır, Erzincan'da meyve bahçeleri vardır Doğu Anadolu Türkiye ekonomisine elektrik üretimi yoluyla, büyük katkılar yapmaktadır Yalnız Keban Barajı üzerinde kurulan hidroelektrik santrali, enerji ihtiyâcının büyük miktarını karşılamaktadır

Afşin-Elbistan Termik Santralinden de büyük miktarda elektrik enerjisi sağlanarak endüstrileşmeye büyük katkıları olmaktadır GAP projesinin devreye girişiyle bu bölgenin geri kalmışlığı târihe karışacaktır

Tabiî kaynakları

Mâden kaynakları bakımından Doğu Anadolu Bölgesi çok zengindir Linyit başta Elbistan olmak üzere bâzı bölgelerde, krom, Guleman ve Palu yörelerinde demir, Divriği ve Hekimhan'da bakır, Ergani ve Pötürge'de kurşun ve çinko, Keban'da kaya tuzu, Erzincan ve Tercan'da manganez ve barit gibi mâdenler çıkarılmaktadır