HARPUT, Elazığ'ın Merkez Ilçesine Bağlı Bucak;

HARPUT, Elazığ'ın merkez ilçesine bağlı bucak;

HARPUT, Elazığ'ın merkez ilçesine bağlı bucak; 9 591 nüf (1980); 20 köy Merkezi, Harput, 4 113 nüf (1980) Günümüzde hemen hemen terk edilmiş, görkemli harabeler kenti görünümünde olan Harput XIX yy'da nüfusu 20 000'i geçen ve Mamuret el-Aziz vilayetinin merkezi olan önemli bir kent ve kültür merkezi idi Eski Agavat mezrasının kısa bir sürede gelişerek il merkezi haline dönüşmesi nedeniyle, yüzyıllar boyunca sürdürdüğü bu işlevini yitirerek sönükleşmiştir

• TARİH Çok eski çağlardan beri yerleşime açık olan bölgeyi imparator Diocle-tianus döneminde (İS 245-313) ele geçiren Romalılar, burada Ziata castellum adıyla bir kale yükselttiler Zamanla kalenin çevresine kurulan konutlar ve pazar yerleri burasını bir kent konumuna getirdi imparatorluğun ikiye ayrılması üzerine (395) kale-kent Blzanslılar'ın payına düştü

Araplar ele geçirdikleri bu kaleye Hısn Ziyad adını verdilerse de (640) Hartabird (diye anılan kent, yaklaşık üç yüzyıl sürekli Bizanslılar'la müslümanlar arasında el değiştirdi XII yy başlarında Artuklular'ın yönetiminde bulunan Harput, XIII yy'da Ala-ettin Keykubat I tarafından Anadolu Selçuklu devletinin topraklarına katıldı (1233) Anadolu Selçuklu devletinin çöküşünden sonra sırasıyla Dulkadıroğulları, Eretna beyliği, Memluklar, Kadı Burhanettln, Timur, Akkoyunlular, Safevller (1507) Har-put'a egemen oldular Sonuçta Selim I (Yavuz Sultan) döneminde osmanlı yönetimine giren kent (1515), önce Diyarbakır eyaletine bağlı bir sancak merkezi durumuna getirildi Mahmut I döneminde (1730-1754) Kebanmadeni denen ve Diyarbakır, Malatya, Halep, Urfa, Gümüşhane, Yozgat gibi kentleri içeren büyük bir eyaletin merkezi oldu Vali Reşit Mehmet Paşa, eyalet merkezini Uluabad (Uluova) nahiyesine bağlı Muzafferiye adını verdiği bir mezraya taşıdı (1834)

Daha sonra, Abdülaziz'in tahta çıkışının beşinci yıldönümünde (1866) vali Hacı Ahmet izzet Paşa buraya Mamuret-el-Azlz adını verdi Bugün Elazığ denilen Mamuret el-Azlz'in elverişli konumu nedeniyle hızla gelişimi sonucu dağlık bölge yerleşimi olan Harput geriledi 1898'de Harput'ta kolera salgını baş gösterince, zaten azalmış olan nüfusun büyük bölümü, yeniden El-Aziz'e göçtü Birinci Dünya savaşı sırasında rus kuvvetlerinin ileri harekâtı karşısında büsbütün terk edilen kent, İyice bakımsız durumda kaldı Cumhuriyet döneminde canlandırılmasına çalışılan Harput, bugün Elazığ iline bağlı bir bucak merkezidir

• MİMARLIK Harput'ta artuklu, akkoyun-lu ve osmanlı mimarlığının dinsel, savunma ve sivil yapılarından önemli örnekler bulunmaktadır Artuklu mimarlığının izlenebildiği birkaç önemli merkezden biri de, Harput'tur

Tarihi Urartular'a değin inen Harput kalesi, görkemli ve anıtsal bir yapıdır Kentin G-D'sunda ovaya bakan yalçın kayalar üzerindeki kale 1115'te Artuklular'ın eline geçti Yazıtlarına göre Niza-mettin ibrahim (1205), Dulkadıroğulları, Akkoyunlular ve osmanlı dönemlerinde onarıldı Dış kale ve iç kaleden oluşan yapının girişi, D'da Harput yönündedir, içinde toprak damlı evler bulunan kalenin günümüzde yalnızca görkemli burçları sağlamdır Kalenin yakınındaki kayalara kurulu olan Meryemana kilisesi, Süryani kiliselerinin yöredeki ilk örneklerindendir Dikdörtgen planlı yapının dışa taşkın absida-sının önü yarım kubbe, öteki bölümleri tonoz örtülüdür Kiliseden kaleye ulaşan gizil yollar vardır Mardin'deki Süryani metropo-lltllğinin kayıtlarına göre, 1179 ve 1845'te onarılmıştır 1156/57'de artuklu hükümdarı Fahrettin Karaarslan döneminde yapılan Ulu cami'de iran ve Selçuklu camileriyle Anadolu mimarlık gelenekleri kaynaşmıştır

Harput ve çevresinin en eski anıtlarından olan caminin, kalın duvarlarıyla dışa kapalı bir görünümü vardır Avlulu bir cami olmakla birlikte, burada havuzlu avlu caminin içine alınmış, küçülmüş ve çevresine mekânlar yerleştirilmiştir G'de, mihrap duvarına koşut, enine gelişen üç sa-hınlı ana mekân yer alır Mihrap önünde bir şahın genişliğindeki kubbe küresel bingilere oturur Otekl bölümler tonoz örtülüdür Avlunun K- B'sında, duvarın iç yanında, kalın silindirik gövdeli tuğla minare yükselir Zikzak motifiyle doldurulmuş İki çerçeveli mihrap, yalın bir niş biçimindedir Abanoz ağacından minber Kurşunlu caml'dedir Artuklu döneminden bir başka yapı, 1202-1204 tarihli Alacalı ca-mi'dir Dikdörtgen planlı, küçük bir örnek olan cami, siyah-beyaz taştan iki renkli mimarisiyle dikkati çeker Ana mekân, mihraba dik üç sahınlıdır Osmanlılar döneminden olduğu sanılan ahşap tavan kırmızı, siyah ve lacivert renkli, geometrik örgü ve yıldız motifleriyle süslüdür Tek şerefen minaresi de slyah-beyaz taştandır Cami günümüzde müzeye dönüştürülmüştür

Anadolu Selçukluları dönemi anıtlarından olan Arapbaba mescidi ve türbesi'ni Gıyasettln Keyhüsrev III zamanında Yusuf bin Arap Şah yaptırmıştır (1279) Kare planlı, kubbeli camide, kubbeye geçiş çini süslemeli üçgenlerle sağlanmıştır Mihrap da çini kaplıdır Bitişiğindeki Arapbaba türbesi'ne mescitten girilmektedir Artuklu ya da Selçuklu yapısı olduğu sanılan Esediye (Aslanlı) camisi'nden yalnızca mukarnaslı taçkapı kalmıştır Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın annesi Sara Hatun'un yaptırdığı (1465'ten sonra) Sa-rahatun camlsi'ni, Murat III döneminde Hacı Mustafa onartmış (1585), Harput müftüsü Hacı Ahmet Efendi de yeniletmiş-tir (1843) Bu yüzden özgünlüğünü yitiren yapının ana mekânı, kare kaideli dört kalın sütunu bağlayan hafif sivri kemerlerle bölünmüş, orta bölüm küresel bingilere oturan büyük bir kubbe, yan bölümler beşik tonozlarla örtülmüştür Köşeler İse çapraz tonozludur Mihrap beyaz kesme taştan, minber mermerdendir

Osmanlı döneminden Kurşunlu camisi'ni, Çarsancak beylerinden Osman Ağa'nın yaptırdığı sanılmaktadır Kare planlı, kubbeli yapının minberi Ulu cami'den getirilmiştir, mihrabı yalın bir niş biçimindedir, ilk kez 1159'da Pervane Ağa'ca yaptırılan Ağa camisi, 1889'da Hacı Abdülhamlt Efendi tarafından kâgir olarak yenilenmiştir Bunların dışında, yapım tarihi tartışmalı Ahmetbey camisi (VII yy Araplar ya da XV yy Akkoyunlular), Harput'takl tek ahi yapısı olan Ahimusa mescidi ve türbesi (1185), artuklu döneminden sekizgen planlı Mansurba-ba türbesi, Yavuz Sultan Selim'in sipahi beylerinden Cemşit Bey'İn yaptırdığı, klasik osmanlı hamamları planındaki Cemşit hamamı, gene klasik plandaki Hoca-hasan hamamı, yörenin en eski yapılarından olan Kale hamamı, XIII yy'da ima-dettin Ebubekir'in yaptırdığı Dere hamamı, derin bir eyvan biçimindeki Üçlülell çeşme (1906) anılabilecek tarihsel anıtlardır

Harput'un yer değiştirmesi yüzünden ünlü konak (Sarıeyüboğulları konağı, Uzunhasan köşkü) ve evleri günümüze ulaşmamış, ancak mimari özellikleri Elazığ'daki yapılarda sürmüştür