Karaçay Malkar Türkleri İle Bilgiler

KARAÇAY-MALKAR TÜRKLERİNİN ETNİK OLUŞUMUNDA

BULGAR VE SABİR HUNLARININ ROLÜ

Kafkasyada Elbruz dağının [Miññitaw] doğu ve batısındaki yüksek dağlık vadilerde yaşayan Karaçay-Malkar Türkleri, tarih boyunca bölgede hakimiyet kuran Kimmer, Saka [İskit], Bulgar, Sabir-Hun ve Kıpçak Türklerinin binlerce yıl süren etnik bütünleşmesinden süzülerek ortaya çıkmış bir Türk boyudur

Proto-Türk kavimleri daha MÖ 5000 yıllarında Kafkasya coğrafyasıyla ilişki içerisindeydiler Yani, Kafkasyanın kaderi daha o zamandan beri Türk dünyasıyla ilişkilidir Araplar, VIII yüzyılda Kafkasyayı fethederek İtil ırmağı ötesine kadar ulaşmışlar, fakat Bizans ve Hazar direnişi karşısında geri çekilmek zorunda kalmışlardır

Bu arada Ermeni ve Gürcü krallıkları genişlemiş ve İranlıların bölgedeki etkinliği artmıştır Sonraları Oğuzlar ve dolayısıyla Selçuklu Türkleri Kafkasyaya gelmiş, nihayet XIII yüzyılda Moğollar Kafkasyayı ele geçirmişlerdir Moğollar kendilerinden nüfus olarak daha fazla olan Türklere, onların askeri üstünlüklerinden dolayı bağımlı kalmışlar ve kendilerinden sonra ortaya çıkan devletler hep Türk asıllı olmuşlardır [Henze, 85:3]

Kabardey-Balkar Cumhuriyetinin başkenti Nalçik şehrinde 22-26 Haziran 1959 tarihinde yapılan “Karaçay-Malkar Halkının Etnik Oluşumu” konulu sempozyumda şöyle bir sonuca varılmıştır: “Karaçay-Malkarların etnik oluşumu, Bulgar, Alan, Kıpçak ve yerli Kafkas kabilelerinin birbirleriyle karışmasından meydana gelmiştir” [Hacilayev, 70:6]

Kafkasya tarihi ve kültürü üzerine yaptığı çalışmalarıyla meşhur EP Alekseyeva, bu etnik oluşumun, Karaçay-Malkarların bugün yaşadığı topraklarda XIII-XIV yüzyıllarda, tamamlandığını söylemekte; yukarıdaki Bulgar, Alan, Kıpçak ve yerli Kafkas kabileleri dizisine bir de “Koban Kültürü”nü yaratan kavimleri eklemektedir [Mokayev, 76:87]

MÖ XII-VII yüzyıllar arasında, Kuzey Kafkasyanın merkezi kısımlarında ilmî literatürde “Koban Kültürü” adı verilen bir medeniyet tesis edilmiştir Bugünkü Kuzey Osetya Cumhuriyetinin “Koban” köyünde ortaya çıkarılan arkeolojik buluntuların yansıttığı bu kültüre, köyün adından dolayı, “Koban Kültürü” adı verilmiştir Bu arkeolojik malzemelerin, Koban kültürünün MÖ VII-VI yüzyıl dönemlerine ait olduğu sanılmaktadır [Alekseyeva, 93:5] Kafkasyada Terek ırmağı civarındaki Pyatigorsk kurganları [MÖ 1200] ve Koban başındaki kalıntılar [saf bronz çağı MÖ 1200-1000] Kimmerlerden kalmıştır [Grousset, 93:22]

Burada bir hususa dikkat çekmemiz gerekmektedir; "Koban Kültürü" terimi bazı yazarlar tarafından yanlış anlaşılmaktadır Bu yazarlar "Koban Kültürü"nü, Kafkas kavimlerinin ortak bir kültür dairesi içerisinde oluşturdukları bugünkü Kafkas kültürüne izafe etmektedirler Koban ırmağı ve onun kolları dolaylarını kapsayan sahadan "Kuban Bölgesi" şeklinde söz etmekte ve bu sahada oluşan kültürden, yani Kafkas kültüründen, "Kuban Kültürü" diye bahsetmektedirler

Halbuki gerçekte ise "Koban Kültürü" ilmî bir terim olup adını "Koban" köyünden almıştır Asıl olan Kafkas kültürü değil, Koban köyünde ortaya çıkarılan arkeolojik eserlerin yansıttığı kültürdür Bu kültür ise bozkır insanlarının tipik savaşçı karakterlerini yansıtan Kimmer-Saka kültürüdür

Kimmerler ve Sakalar tarihin farklı ama birbirini takip eden erken dönemlerinde Kafkasyaya gelerek bölgenin etnik ve kültür yapısını oldukça derinden etkilemişlerdir M Seyidov tarih sahnesindeki varlıklarını bin yıldan fazla bir süre devam ettiren Sakaların, Yakut, Kazak ve Kafkasyada yaşayan Türk boylarının [Karaçay-Malkarların] etnik oluşumunda önemli rol oynadıklarını söylemektedir [Durmuş, 93:59]

Bulgarlar

Bulgar adına Latin kaynaklarında ilk olarak MS 334 yılında rastlamaktayız Yazarı meçhul olan ve MS 354 yılında yazıldığı anlaşılan “Anonim Kronik”te Bulgar Türklerinden [Ziezi ex quo Vulgares] bahsedilmektedir [Momsen, 50:547] Bizans kaynakları ise MS 482 yılında, Avrupa Hun imparatoru Attilanın küçük oğlu İrnekin kurmuş olduğu devletin en önemli kabilesi olarak “Bulgar” adını zikretmektedirler [Kurat, 72:108; Tekin, 87:1]

Öte yandan, Süryanî Mar-Abas Katina, Bulgar Türklerinin MÖ 149-127 yıllarında Kafkasların kuzeyinde yaşadıklarından bahsetmektedir Bu kayıt, VII yüzyıl Ermeni tarihçisi Horenli Musa [Moses Khorenaci], tarafından da nakledilmiştir Horenli Musa, Bulgarlarla ilgili olarak şöyle demektedir: “Val Arşak oğlu I Arşak zamanında [MÖ 149-127] Kafkas dağları arasındaki Bulgarlar ülkesinde büyük karışıklıklar çıktı Bunlardan kalabalık bir grup göçüp gelerek Golun altında çok verimli ve buğdayı bol ovalara yerleştiler” [Kurat, 72:109; Kırzıoğlu, 72:80; Kırzıoğlu, 92:36]

Başta Mİ Artamonov olmak üzere bazı eski Sovyet ve Avrupalı tarihçiler, Mar-Abas Katina ile Horenli Musanın Bulgarlar hakkında milat öncesi döneme ait verdiği bu haberleri anakronik sayarlar [Koşay, 32:2; Artamonov, 62:79]

Fakat, VF Kahovskiy, K Patkanov ve ZV Togan, Bulgarların gerçekten de milat öncesi dönemlerde Kafkasyada yaşadıklarını ve bunların bir kısmının, Khorenli Musanın da işaret ettiği tarihlerde Ermenistan dolaylarına göç ettiklerini söylerler VF Kahovskiy ve K Patkanov, milat öncesi tarihlerde Kafkasya ve Ermenistan coğrafyasında Bulgarların yaşadıklarını ve bunun da tarihe uygun olduğu konusunda ısrarlıdırlar [Togan, 39:XXVIII; Kahovskiy, 65:225; Togan, 81:168-169]

ZV Togan, Bulgarların, Makedonyalı İskender zamanında Horasan bölgesinde yaşadıklarını söylemektedir Ona göre Bulgar ve Hazar Türkleri, İtil havzasına muhtemelen İskenderin fetihleri sırasında gelmişlerdir Hatta, Bulgar ve Hazarların bir kısmı da, İskenderin Horasan taraflarına gelmesinden daha önce Sakalarla birlikte İtil dolaylarına gelmiş olabilirler Reşideddin Oğuznamesinde Bulgarlar İtil havzasında Oğuz Handan önce yaşayan yerli bir kavim olarak ve Bulgar tarihi için çok önemli olan “Ulu-Balagur” adıyla zikredilmektedirler [Togan, 39:147; Togan, 81:169]

Bizans kaynaklarında Bulgar Türklerinin daha çok Hunlarla birlikte anılmasına rağmen, Bulgarların aslında Hunlardan çok daha önce Kafkasyaya gelip yerleştikleri sanılmaktadır Fakat resmî tarih, Bulgarları, Avrupa Hun İmparatorluğunun dağılmasından sonra Attilanın en küçük oğlu İrnekin kurmuş olduğu devletin en önemli kabilesi olarak saymaktadır

Hunlar Kafkasyada

Bizanslı Dionius de Charax, Hunların MS 330 yıllarda Kafkaslara geldiklerini bildirmektedir [Kurat, 72:13] Fakat, Alanları yerinden edecek kadar güçlü bir hareket olan kavimler göçünün başlamasından ve Hunların toplu olarak İtil, Azak ve Kafkasya dolaylarına gelip yerleşmesinden çok daha önce, Orta Asyadan gelip buralara yerleşen Hun kabilelerinin olduğu bilinmektedir Bu kabileler, Hunların toplu göçünden en az 150 yıl önce buralara gelip yerleşmişlerdir [Skryinskaya, 60:91; Nemeth, 96:7]

Orta Asyadan Avrupaya doğru dalgalar halinde akan Balamir Han yönetimindeki Hunlar 355-360 yıllarında, İtil ırmağını aştıktan sonra, Don ırmağını da geçmişler, Terek ve Kobandaki Alanların ülkesini tamamen hakimiyet altına almışlardı Hunlar, Alanların ülkesini ele geçirdikten sonra hemen batıya yönelmediler Kafkasya üzerinden 359 yılında İrana ve 363-373 yılları arasında Ermenistana girdiler [Nemeth, 96:42] Hunlar kısa bir zamanda, Hazar denizinden Azak denizine kadar uzanan bütün Kafkasya coğrafyasını kontrol altına aldılar Bütün bu tarihi olaylardan sonra, Kafkasya ve Azak denizi civarı artık Hunların gerçek vatanı olarak sayılıyordu [Kurat, 72:13; Grousset, 93:88; Kafesoğlu, 93:69; Ahmetbeyoğlu, 95:7; Nemeth, 96:8; Gumilev, 01:169]

Balamirin torunu Munçuk, Kafkasya kavimlerinin hükümdarlığını kardeşi Aybarsa vermişti Aybars, ordularının başında Kafkasyada tam bir hakimiyet kurmak maksadıyla, İtilden güneye doğru hareket etti Bu dönemde, Azak ile Kafkasya arasındaki bozkırlarda yaşayan Alanlar ve Kasoglar [Çerkesler] ile karşılaştı ve onları yenilgiye uğratarak hakimiyeti altına aldı Hunlar ile Alan ve Kasog ittifakı arasında geçen bu tarihi hadiseler, Kabardey Çerkeslerinin destanlarına da geçmiştir LG Lopatinskiynin Kabardeylerden derlemiş olduğu bir destanda Hunlar ile Çerkesler arasında cereyan eden savaş anlatılmaktadır [Kosok, 60:12-16]:

Fırtına esnasında göklerde olduğu gibi

Gürültüler işitiliyor

Toz bulutları göğü ve güneşi kaplıyor

Hunlar geliyor, Hunlar sayısızdır

Bunlar insandır, fakat kurda benziyorlar

Sarı yüzlü, çekik gözlü, kısa boylu

Kendi boyları kadar atlara binmişler

Mızrak ve yay ormanları gözüküyor

Arkalarında oklar ve bellerinde kılıç

Bir çekirge sürüsü gibi geliyorlar

Ve her şeyi mahvediyorlar

Çekik gözlülerin avlayacağı gafillere yuh olsun

Biz hazırız, bir günlük uzun yolda, dikenli demetler

Demetler arkasında Azaka kadar siperler saklıyor

Çakallar gibi havlayarak, uluyarak, bastı sarı yüzlüler

Demetlerin arkasından

Siperlerden onlara cevap veriyoruz

Görünmeyen okçuların oklarından kuvvetli ıslıklar

Kurnaz Hunlar atlarını çevirdiler, koşturuyorlar

Orman arkasından süvarimizin çıkıp

Takibe koyulmasını bekliyorlar

Düşmanın bu kurnazlığını biz çoktan biliyoruz

Düşmanlarımıza zaferi temin eden takip olmayacaktır

Göğüs göğüse kılıç savaşı

Ve mızrak bu defa her şeyi halledecektir

Mızrakçılarımız ustadır, oklarımız da isabetlidir

Kılıç vurmakta, bizimkilerle kimse yarışamaz

Fakat çekik gözlülerin kuvveti büyüktür

Sayıları hudutsuzdur

Safları yıkıyorsun, yenileri evvelkinden daha çok

Daha kuvvetlileri geliyor

Bu suretle topraklarımız için

Günlerce, aylarca çarpışıyoruz

Yılmadan çarpışıyoruz

Hunlar, Kafkasyanın tarihini, coğrafyasını, kültürünü çok derinden etkilemişler ve bu bölgede kalıcı izler bırakmışlardır Meselâ, Hun ordularının Kafkasya üzerinden Anadoluya yaptıkları akınların başında, Hunların hükümdar “Dulo” sülalesine mensup “Kursık” ve “Basık” adlı iki komutandan bahsedilmektedir [Kafesoğlu, 93:70, 264]

Hun prensi “Kursık”ın adı, Karaçaylıların en eski köylerinden olan “Hurzuk”un adında hatırasını korumaktadır Ayrıca “Hurzuk” adı sadece bir köyün adı değil, bu köyün de içinde bulunduğu büyük bir vadinin adıdır Yine Koban ırmağının kaynağını oluşturan ırmaklardan birinin adı da “Hurzuk”tur

İsmail Miziyeve göre diğer Hun prensi “Basık”ın adı ise bugün Kabardey-Balkar Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan Bashan [Baksan < Basık Han] vadisinde hatırasını devam ettirmektedir Yine, Çegem ırmağının kollarından biri olan “Doñat” deresinin adı, Hun komutanlarından “Donat”ın adından miras kalmıştır [Mızıulu, 93:91; Miziyev, 94:35]

Çerkes tarihçi Şora Bekmurza Noghumukaya göre, Kabardey Çerkeslerinin efsanelerinin birinde "Dav oğlu Baksan" adında bir kahramandan bahsedilmektedir Ona göre Baksan vadisi ile Baksan ırmağının adı Dav oğlu Baksan'ın adından miras kalmıştır ŞB Noghumuka'nın söylediğine göre Dav oğlu Baksan, Çerkeslerin ataları olan Antların hükümdarı "Bakso"nun kendisidir [Noghumuka, 74:63-68]

Fakat Antlar, Çerkeslerin ataları değildir "Ant" kavim adı, Alanların bir kolu olan "Ant"ların adından gelmektedir Antların birinci sınıf yöneticileri Türklerden, ikinci sınıf yöneticileri Alanlardan ve kalabalık halk tabakası da Slavlardan oluşmaktaydı G Vernadsky, Alan, As ve Antların aynı kavimler olduğu konusunda ısrar etmektedir Ona göre, Çin kroniklerinde, Alanların ülkesi olarak gösterilen "Antsai~Yantsai" [şimdiki Kazakistan'ın güney bölgesi] adı da Antların adından gelmektedir G Vernadsky, Latinlerin Alanlara "Ant" adını, Yunanların ise "As" adını verdiklerini söylemektedir Apsiş adlı bir komutanın önderliğindeki Avarlar 602 yılında Antları Dnester boylarında tamamen imha etmişlerdir Bu tarihten sonra da tarihte bir daha Ant adına rastlanmaz

Theophanes, 583 yılında Trakya'ya saldıran Antların başında "Ardagast" ve "Mousoukios" adlı komutanlardan bahsetmektedir G Vernadsky, "Ardagast" adının İran kökenli olduğunu söylemekte, "Mousoukios" adını da "Busok" şeklinde düzelterek, Jordanes'in daha önceki yıllarda bahsettiği Antların "Boz" adlı komutanıyla bağdaştırmaktadır [Karatay, 00:91, 117] Ant komutanı "Busok"un adından, onun Türk kökenli olduğu anlaşılmaktadır Öte yandan, Hun komutanı "Basık" adıyla olan benzerliği de dikkat çekmektedir Kabardey Çerkeslerinin efsanelerinde geçen “Baksan” adlı kahramanın IV yüzyılda yaşadığı belirtilmektedir ki bu Hun prensi Basıkın yaşadığı dönemdir

Karaçaydaki “Hun-Kala” [Hun-Kale] adındaki kale kalıntısı ile Malkardaki “Hun-Tala” [Hun düzlüğü] toponimleri Hunların adından kalmıştır [Biciyev, 93:268] Dağıstanda, Avarların meskun olduğu tarihi “Hunzakh” şehri Hunlardan kalmış olup, bu şehrin adı, Avar dilinde “Hun yeri” demektir [Kaflı, 42:26] Ayrıca, Hunların meşhur hükümdar sülalesi “Dulo” [Dula~Doula] adı, Karaçaylıların eski sülalelerinden biri olan “Dola” sülalesinde adını korumaktadır Bunların dışında, Macaristandaki Hun çağı eserleriyle, Kafkasyada Terek ve Digor bölgelerinde bulunan eserlerin birbirleriyle çok yakınlık göstermesi, Hunların Kafkasya kültüründe ne kadar etkili olduğunu göstermektedir [Ögel, 91:101]

Büyük Bulgarya

Attilanın 453 yılında ölümü üzerine, yerine büyük oğlu İlek geçmiş fakat kendisi imparatorluğun parçalanmasının önüne geçememiştir Attilanın ikinci oğlu Tengizik de Tuna civarı ve Romanya ovalarına yerleşmiştir Attilanın küçük oğlu İrnek ise 456 yıllarında kendisine bağlı Hun kabileleriyle birlikte Orta Avrupayı terk ederek Karadeniz kuzeyindeki bozkırlara gelmiştir İrnek Han, burada karşılaştığı Bulgar kabileleriyle birleşerek bir Hun-Bulgar Devleti kurmuş ve gelecekte Kubrat Hanın kuracağı “Magna Bulgaria”nın [Büyük Bulgarya] temellerini atmıştır [Gürün, 81:239; Kafesoğlu, 93:79, 185; Rasonyi, 93:89-90; Ahmetbeyoğlu, 95:16-18; Ostrogorsky, 95:53]

Bizanslı Priskos ve Suidas, 463 yılında Şaragur, Ogur ve Onogur kabilelerinin Karadeniz kuzeyindeki bozkırlarda, Tuna ırmağının kolları ile Volga arasındaki bozkırlarda yerleşmiş olduklarını ve daha sonra 482 yılında İrnekin kurmuş olduğu birliğin en önemli kabilesi olarak “Bulgar” adını zikrederler Bulgarlar daha sonra Kutirgur ve Utirgur şeklinde iki kabile temelinde bir siyasi birlik oluşturmuşlardır Bu ilk Bulgar birliğinin merkezi Koban ırmağı civarında bulunuyordu [Tekin, 87:1] İsmail Miziyev bu merkezin, yani Bulgar Devletinin başkentinin bugünkü İssi-Suv [Pyatigorkski] şehri civarında olduğunu söylemektedir [Mızıulu, 94:39]

Avrupadan Karadenizin kuzeyindeki bozkırlara ve Kafkasyaya dönüş yapan Hunlar ile buralarda çok eskiden beri yaşamakta olan Bulgar ve Sabir kabileleri arasında çatışma çıkacağı yerde, kısa sürede dostane temaslar neticesinde siyasi birlik oluşmuştu Bulgar ve Sabirlerin bundan sonra kendileri için “Hun” adını kullanmaları bunun en güzel delilidir IV yüzyılda Bulgarların kendilerini Hunlardan sayması bir gurur vesilesi idi [Gumilev, 01:162]

V Yüzyılda Kafkasyanın Etnik Haritası

Mİ Artamonov, Kafkasyanın V yüzyıldaki etnik haritasını şöyle çizmektedir; Dağıstanın kuzeyinden Kuma ırmağı ve onun kollarının çevrelediği yerlerde Sabirler ile onların biraz yukarısında Şaragurlar yaşamaktadır Onların kuzeyinde ve batısında yani bugünkü Adige ÖC ve Krasnodar ile Stavrapol çevresinden Azak denizine kadar olan yerlerde Onogurlar yaşamaktadır Azak denizinin kuzey kıyılarından doğu ve güneye doğru Şaragurlara kadar olan yerlerde Akatsirler [Akaçir] yaşmaktadır Bugünkü Karaçay-Çerkes ÖC ile Kabardey-Balkar ÖC ve Digorya [Kuzey Osetya] bölgelerinin tamamında da Alanlar yaşamaktadır [Artamonov, 62:71]

Kök-Türklerin baskısıyla, 560 yıllarında batıya kaçan Avarlar, Kırım ve Kafkasyadaki Hun ve Bulgarları hakimiyet altına aldılar Bulgarların bir kısmı, Avarların baskısına dayanamayarak Kafkasya dağlarına sığındılar Bunlar daha sonraları Bizans ve Rus vakayinamelerinde “Kara Bulgar” adıyla anılacak olan ve bugünkü Karaçay-Malkar Türklerinin ataları olan Bulgarlardır

Kök-Türklerin batıya doğru daha da yayılmaya başlamasıyla, Avarlar da 567 yıllarında Balkanlara ve Avrupa içlerine doğru kaymaya başladılar Avarlar gittikleri zaman beraberlerinde de Kutirgurların önemli bir kısmını götürdüler [Tekin, 87:2; Kurat, 93:782] Kafkasyadaki diğer Bulgar kabileleri ise “Ermi” adlı bir Türk kabilesine [veya sülaleye] mensup “Gostun” [veya Organ] adlı bir prensin idaresinde 603 yılında toparlanarak yeniden birlik oluşturdular [Tekin, 87:3]

Tuna Bulgar Hanları Listesinde “Gostun” şeklinde geçen bu şahsın adı [veya unvanı] Bizans kaynaklarında “Organ” şeklinde geçmektedir “Gostun” veya “Organ” adıyla anılan bu şahıs yakın bir gelecekte “Magna Bulgaria”yı [Büyük Bulgarya] kuracak olan “Kubrat Han”ın da dayısı [veya amcası]dır [Tekin, 87:3] LN Gumilev ise, Organ ile Kök-Türklerin batıdaki valisi veya ikinci derecedeki hükümdarı "Mohodu-heu"nun aynı kişiler olduğunu söylemektedir Ona göre, Mohodu-heu Kök-Türklerin meşhur Aşina soyundan olup aynı zamanda da Kubrat Han'ın dayısıdır [Artamonov, 62:162]

Kubrat, 605 yılında Bulgarların yönetimini, dayısı Organdan devralarak, Bulgarların “Elteber”i olmuştur Fakat bu sırada Bulgarlar halen Avarların baskısı altındaydılar Kubrat, hükümdar olduktan sonra, Bulgarların bağımsızlığı için Avarlara karşı mücadeleye başlamıştır Kubratın bu mücadelesini Bizanslılar da destekliyordu Hatta, Bizans İmparatoru Herakleiosla ittifak anlaşması yapan Kubrat kendisine “Patrikios” unvanı verilmesini de sağlamıştır

Kubrat, 630 yılında, Avarlara karşı açıktan isyan başlatmış, beş yıl süren bir mücadeleden sonra, 635 yılında, temelde Onogur ve Utirgur [Onogur+Sabir] kabileleri olmak üzere “Magna Bulgaria” [Büyük Bulgarya] devletini kurmuştur Kubrat bundan sonra “Han Kubrat” olmuş ve ölünceye kadar da Han olarak kalmıştır [Tekin, 87:2-4; Kafesoğlu, 93:191-192; Ostrogorksky, 95:97]

Kubrat Hanın 665 yılında ölümünden sonra yerine büyük oğlu “Bat-Bayan” geçer Fakat, VII yüzyıl ortalarında, batıya doğru ilerlemekte olan Hazarların baskısı sonucu Büyük Bulgarya devleti dağılır Bulgarların bir kısmı Hazarların idaresine girerken, bir kısmı da Kafkasyayı terk eder Kubrat Hanın oğullarından “Kotrag” kendisine bağlı kabilelerle Don ırmağının karşısına yerleşirken, “Asparuk” ise yine kendine bağlı kabilelerle birlikte Tuna ırmağı boylarına doğru gider Bat-Bayan ise Onogur, Utirgur, As-Alan ve Macarların hükümdarı olarak ata yurdu Azak-Kafkasya sahasında kalır Fakat kısa bir süre sonra da Hazarların hakimiyetini kabul eder [Feher, 84:31; Kafesoğlu, 85:15-16; Kafesoğlu, 93:191; Ostrogorsky, 95:117]

Bizanslı tarihçi Theophanes [760-818], “Kronik” adlı eserinde Bulgarlar hakkında değerli bilgiler vermektedir Bu eserde verilen bilgileri, arkeoloji ve kısmen de filoloji önemli derecede doğrulamaktadır Theophanesin, Kubrat Han ve oğullarıyla ilgili naklettiği hikâye şöyledir:

“Gölden [Azak denizi] ve Kuphis [Koban] adıyla anılan ırmağa kadar olan yerler Bulgarların ülkesidir Bunun için buraya Büyük Bulgarya denilir Bulgarlar ve onlarla birlik halindeki Kotraglar [Kutirgurlar?] burada yaşarlar İmparator Konstantin döneminde [558-641] Bulgar ve Kotragların Krovat [Kubrat] adlı kralları öldü

Bu kralın beş oğlu vardı Kral [Kubrat] ölmeden önce beş oğluna da, başka bir milletin kölesi olmak istemiyorlarsa birlik halinde olmalarını öğütlemişti Fakat onun ölümünden kısa bir süre sonra beş oğlu da babalarının öğüdünü tutmayıp kendilerine bağlı kabilelerle birlikte birbirlerinden ayrıldılar Yalnız, Krovatın [Kubrat] Batbayan adlı büyük oğlu, babasının öğüdünü tutarak atalarının yurdunda kaldı İkinci oğul Kotrag, Tanais [Don] ırmağını geçip ağabeyinin karşısındaki topraklara yerleşti İster [Tuna] ırmağını geçen dördüncü oğlu [Kuber] Pannoniadaki Avar Hakanının tabisi oldu Beşinci oğlu [Alçek] ise Pentapolise kadar giderek Ravennadaki Hıristiyan imparatorunun tabisi oldu Asparuk adlı üçüncü oğul ise, Dnepr ve Dnestr ırmaklarını geçerek, Tunanın kuzeyindeki Onglos [Bucak] ırmağı civarına geldi ve güvenli bir yer olduğuna karar vererek buraya yerleşti Böylelikle onlar beşe bölündüler ve zayıfladılar

Bundan sonra, Berzilianın içinden, eski Sarmatya topraklarında büyük Hazar kavmi çıktı ve Pont denizine [Karadeniz] kadar olan yerlerde hakimiyet kurdu Bulgar kralının ilk oğlu Batbayan da Hazarların tabisi oldu Bundan sonra, Batbayan onlara [Hazarlara] vergi ödedi” [Koşay, 56:40; Miller, 62:4; Bayçorov, 89:33-34]

Kubrat Hanın ölümünden sonra, çok geçmeden oğulları arasında ülkede hakim olma savaşları başladı Asparuk, amcası Şambatın da desteğiyle Batbayanı sıkıştırmaya başladı Bu karışıklık ve iç savaşlardan faydalanan Hazarlar Bulgarlara saldırarak iç savaş halindeki Büyük Bulgaryaya son verdiler Asparuk önceleri Hazarlara karşı koymaya çalıştıysa yenilerek geri çekildi [Nurettinov, 91:XI]

Batbayan ise kendi idaresindeki Bulgarlarla birlikte, Elteber [vali, ikinci derece hükümdar] konumunda Hazarların hakimiyetine girdi Daha sonraları, Batbayanın idaresindeki Azak ve Kafkasya Bulgarları, Bizans ve Rus vakanüvisleri tarafından “Kara Bulgarlar” adıyla anılmışlardır Kara Bulgarlar ile Hazarlar arasındaki münasebetler oldukça iyi bir şekilde cereyan etmiştir [Miller, 62:5]

Kara-Bulgarlar ve Karaçay-Malkarlar

Birçok bilim adamı, tarihte “Kara Bulgarlar” veya “Koban Bulgarları” adıyla geçen Kafkasya Bulgarlarının, Karaçay-Malkar Türklerinin etnik oluşumunda birinci derecede etkili oldukları konusunda birleşmekte ve Karaçay-Malkarları doğrudan Kafkasya Bulgarlarının devamı olarak kabul etmektedirler VF Miller, Karaçay-Malkar Türklerini, eskiden Koban ırmağı dolaylarında yaşamış olan eski Kafkasya Bulgarlarının devamı olarak saymaktadır V Minorsky ve J Marqwart da aynı görüşte olup VF Millerin bu görüşünü desteklemektedirler [Miller, 87:60]

Meşhur eski Sovyet tarihçilerinden Mİ Artamonov da, Karaçay-Malkarları, Bulgar Türklerinin devamı olarak kabul etmektedir Ona göre, tarihte “Kara-Bulgar” adıyla bilinen ve Hazarların hakimiyetine giren Batbayan önderliğindeki “Koban Bulgarları” bugünkü Karaçay-Malkarların atalarıdır [Artamonov, 62:172]

MF Kırzıoğlu yazmış olduğu birçok kitap ve makalelerinin hemen hepsinde; Bulgar Türklerinin, Karaçay-Malkarların ataları olduğunu söyler MF Kırzıoğluna göre, XII yüzyılda Genceli Nizaminin şiirlerinde bile bahsettiği “Kafkasya Bulgarları” bugünkü Karaçay-Malkar Türkleridir [Kırzıoğlu, 80:286]

FA Nurettinov, Karaçay-Malkarların, Avar ve Hazarların baskısıyla Azak-Kafkasya sahasını terk etmek zorunda kalan eski Bulgarların Kafkasyada kalan bakiyeleri olduğunu söylemektedir [Nurettinov, 91:XIV]

ZV Togan da, Karaçay-Malkarların Kafkasya Bulgarlarının devamı olarak görmekte ve Karaçay-Malkarların önceleri bugünkü Çuvaşlar gibi Lir Türkçesini konuştuklarını, fakat XV yüzyıldan önce tespit edilemeyen bir dönemde Şaz Türkçesine geçiş yaptıklarını söylemektedir [Togan, 39:202]

Fakat, ZV Togan, Karaçay-Malkarların önceleri Lir Türkçesini konuştukları ve sonradan dillerinin Şaz Türkçesine dönüştüğüyle ilgili ileri sürdüğü bu görüşünü ispatlayacak herhangi bir delil sunmamıştır

Bulgar tarihçi B Simeonov da, Çuvaş ve Karaçay-Malkarların dillerini, eski Bulgar Türk dilinin varisleri sayarak şöyle bir açıklama getirir; “Çuvaş ve Karaçay-Malkar dilleri, eski Bulgar Türkçesinin devamıdır Fakat, artık bugün Çuvaş dili daha çok Fin-Ugur dillerinin etkisinde kalarak eski Bulgar Türkçesinden uzaklaşmıştır Karaçay-Malkar dili ise diğer Türk dillerinin etkisinde kalarak Bulgar Türkçesinin esaslarını kaybetmiştir” [Mızıulu, 93:87]

EP Alekseyeva, Bulgarların bir kısmının, VII yüzyıldaki Hazar saldırılarından kaçarak Kafkasyaya bugünkü Stavrapol, Beştav [Pyatigorski], Narsana, Arhız, Koban, Malkarya ve Digorya [Kuzey Osetya] bölgelerine gelip yerleştiklerini ve burada eskiden beri yaşayan Alanlarla karışarak bugünkü Karaçay-Malkarların temelini oluşturduklarını söylemektedir [Laypanlanı, 92:2] Bulgarların Koban boylarında yaşadıkları sırada Kafkasya'daki Alanlarla sıkı temaslarda bulundukları ve bunların bazı kültür tesirlerine maruz kalmış olmaları mümkündür [Kurat, 72:110]

A Miller, 1930lu yılların başlarında, Digoryadaki [Kuzey Osetya] arkeoloji araştırmaları sırasında Bulgar Türklerine ait kulplu asma kazan parçalarını bulmuştur A Miller daha o zamanda; “Burada [Digoryada] bulunan Bulgar kazanları, Azak Kara Bulgarlarının atalarının Kuzey Kafkasyada bugünkü Malkar Türkleri olduğunu ortaya koymaktadır” şeklinde bir açıklama yapmıştı Millere göre, Azaktaki Kara Bulgarlarının ataları önceden Kafkasyada, bugünkü Digorya ve Malkarya topraklarında yaşıyorlardı Daha sonra bunların bir kısmı Azak civarına göç etmiş, bir kısmı da Kafkasyada kalmıştır Kuzey Kafkasyada kalanlar da bugünkü Malkar Türkleridir

A Miller, ileride bu konuyla ilgili özel olarak ilgilenmek ve bu kültürün kalıntılarını bulmak düşüncesiyle arkeoloji literatüründe bu hususta herhangi bir açıklamada bulunmaktan çekinmişti A Miller, Azak Bulgarlarının, bugünkü Bulgaristana göç yollarının tespitini ve bugünkü Malkar Türkleri ile Azak Kara Bulgarlarının bir kökten olduklarını ispat etmeyi ve bundan sonra elde ettiği sonuçları bilim dünyasına açıklamayı düşünüyordu Bütün çalışmaları bu yöndeydi Fakat, 1933 yılının sonlarına doğru A Miller, Sovyet hükümeti tarafından tutuklanarak Sibiryaya sürgün edilmiş ve çok geçmeden de orada ölmüştür Onunla birlikte konuyla ilgili çalışmaları ve toplamış olduğu malzemeler de ortadan yok olmuştur [Miller, 62:13]

M Miller ise, A Millerin Karaçay-Malkar Türklerinin Kara-Bulgarların devamı olduğu şeklindeki teorisini tamamen kabul etmektedir Fakat ona göre, Azaktaki Kara Bulgarlar, Azak civarına Kafkasyadan göç etmemiş, tam tersine, Azaktaki Kara Bulgarların bir kısmı göç ederek Kafkasyaya gelmiş ve bugünkü Karaçay-Malkar Türklerinin temelini oluşturmuşlardır M Miller, Azaktaki Kara Bulgarların Kafkasyaya göçlerinin Kiyev-Rus prensi Svyatoslavın 964-966 yıllarında Hazar Türklerine yaptığı seferler sırasında gerçekleştiğini ileri sürmektedir

Ona göre; “Svyatoslav, Hazarların Şarkel şehrini ele geçirdikten sonra Hazarların bütün kuzeybatı kısmını hakimiyet altına almış ve Kiyev-Rus prensliğiyle birleştirmişti Rusların, Dnyeperden güneydoğuya doğru yaptıkları akınların baskısı altına kalan Bulgarlar, Don ve Azaktan Kafkasyaya doğru göç etmişlerdir Bugüne kadar elde edilen arkeolojik malzemeye dayanılarak denilebilir ki, Kafkasyadaki Karaçay-Malkar Türklerinin, Rusların baskısıyla Azak civarından Kafkasyaya göç edip gelen Bulgarların devamı oldukları şüphe götürmez bir gerçektir” [Miller, 62:14]

Karaçay-Malkarların etnik bakımdan Kafkasya Bulgarlarının devamı olduğunu arkeolojik bulgular da desteklemektedir Meselâ Karaçayda İndiş ırmağı yakınlarındaki Bulgar yerleşimi kalıntıları, Malkaryada Aşağı Çegem ve Laşkuta köylerinde bulunan Bulgarlara ait arkeolojik eserler, Yukarı Çegem, Lıgıt ve Kaşha-Tav yakınlarında ortaya çıkarılan Bulgar Türklerinden kalma mezarlar, Karaçay-Malkarlar ile Bulgarlar arasındaki etnik bağlantıyı ortaya koymaktadır [Mızıulu, 94:39]

İM Miziyev, Kutirgur adının, Malkaryanın Çegem vadisinde eski bir Malkar köyü olan “Gudurgu” adında, Bittogur adının da, Çegem ırmağının yukarı kısmında “Biturgu” şeklinde korunduğunu söylemekte; ayrıca “Çılmas”, “Bulungu”, “Uçkulan” ve “Bıllım” adlı Karaçay-Malkar köylerinin adlarının da Bulgar Türklerinden kaldığını ileri sürmektedir [Mızıulu, 93:91-92; Miziyev, 94:58]

Balkar ve Bulgar Sözleri Arasındaki Benzerlik

Birçok bilim adamı, Balkar ve Bulgar sözleri arasındaki benzerliğe dikkat çekmiş ve bundan dolayı da Bulgarlar ile Balkar Türkleri arasında etnik bağlantı kurmaya çalışmıştır Fakat eski Sovyetler Birliğinde, Avrupada ve Türkiyedeki Türkoloji literatüründe “Balkar” şeklinde geçmesine karşın, Balkar Türkleri kendilerini “Malkar” şeklinde adlandırırlar Karaçaylılar da aynı şekilde Balkarları “Malkar” şeklinde adlandırırlar

“Bulgar” sözü ile “Balkar” sözü arasındaki benzerlikten hareketle, Bulgarların Malkar Türkleriyle etnik ilişkisini ortaya koymaya çalışan bilim adamları, “Balkar” sözünün, Türk dilinde görülen b>m ses değişimiyle ortaya çıktığını söylemektedirler Balkar sözünün b>m değişikliğiyle Malkar şekline dönüştüğü kabul edilebilir olmakla birlikte burada Türk dili kurallarına aykırı olan g>k ses değişimi gözden kaçmaktadır

Türkçenin k>g ses değişimi kuralına göre; “Malkar” sözü eğer kaynağını “Bulgar” sözünden alıyor ise, Bulgar sözündeki gibi “g” sesiyle “Balgar” şeklinde devam etmesi gerekirdi Fakat bu kural tam tersine “g>k” şeklinde işlemiş ve “Malkar” sözü ortaya çıkmıştır Şayet, Türk dilinin “k>g” ses değişimi kuralının buna benzer bir istisnası yok ise ya da bu kural “değişmez” bir kural ise; o zaman “Bulgar” sözünün önceki ve asıl şekli “Bulkar” olmalıdır

Bulgar adı, eski Bizans kaynaklarında “Bulgar~Bolgar” şeklinde anılmakla birlikte, İbn Rustehin kayıtlarında “Blkar” şeklinde ve eski Ermeni kaynaklarında da “Blkar~Bolkar~Bulkar” şeklinde geçmektedir [Patkanov, 83:21-32; Kurat, 93:785] Yani, Bulgar adının aslının “Bulkar~Bolkar” şeklinde olması uzak bir ihtimal değildir

Balkar veya Malkar adı, Malkarların eski halk rivayetlerine göre, ne zaman ve nereden geldiği belli olmayan “Balkar” veya “Malkar” adlı bir prensin adından kalmıştır [Miller-Kovalevskiy, 84:553-555; Şamanlanı, 87:42; Kudaşev, 91:156-157; Abayev, :92:7; Mızıulu, 98:28]

Malkar Türklerine izafe edilmek üzere “Balkar” sözü tarihte yazılı olarak ilk kez Rus kaynaklarında, 1629 yılında, Terek bölgesi Rus Garnizonu Komutanı İA Daşkovun Moskovaya gönderdiği “Balkarların yaşadığı dağlarda gümüş madeni arama çalışmalarının” bahsedildiği bir mektubunda geçmektedir [Miziyev, 98:19]

1807-1808 yıllarında Kafkasya'da bulunan J Klaproth notlarında Malkarlar hakkında şöyle demektedir; "Basiyat adı onların meşhur soy atalarının adıdır Onlar önce Kuma ırmağı civarında yaşamışlar Başşehirleri Macar şehri imiş Daha sonra şimdiki Malk [Balk] ırmağı civarına gelip yerleşmişler ve bunlardan bir kısmı Malk [Balk] ırmağının adından "Malkar" veya "Balkar" adını almışlar” [Şamanlanı, 87:42]

Sabirler

Eski tarih kaynaklarında “Sabar~Savar~Suvar~Saber~Sabir” şeklinde geçen Sabir Türkleri miladın ilk yıllarında İrtiş havzasında yaşıyorlardı Bu saha, Sabirlerin burada uzun süre yaşamaları nedeniyle göç etmelerinden sonra da Sabir yurdu [Saberia~Sibirya] olarak anılmıştır MS II yüzyılda bu sahada cereyan eden kavimler göçü nedeniyle Sabirler yurtlarından çıkarak Volga ırmağının orta kısımları ile Ural ve Kama ırmağı havzasında gelmişlerdir 460lı yıllarda Avarların saldırısı üzerine Sabirler Volga-Kama-Ural havzasını terk ederek Kafkasyaya doğru kaymışlardır

Sabirler bir müddet bölgedeki diğer Hun ve Ogur kabileleriyle birlik halinde yaşamışlar fakat 506-558 yılları arası bir dönemde Kafkasyayı hakimiyet altına almışlardır [Feher, 84:10-11; Czegledy, 98:22] Sabir Türklerinin VI yüzyıl ortalarına kadar devam eden Kafkasya hakimiyeti, İran kralı I Husrevin 545 yılında yaptığı Kafkasya seferiyle birlikte zayıflamıştır Bu tarihten sonra dağılma sürecine giren Sabirlerin bazı kabileleri 545-555 yılları arasında Alan, Abhaz ve Zikhlerle komşu haline, merkezi idareden mahrum bir şekilde ve birçok kabile reisleri idaresinde Koban, Terek, Kura ve Rion ırmakları dolaylarında yaşamaya başlamışlardır Bu dönemde Ermeni kaynakları bunlara Hun adını verirken, Bizans kaynakları ise Sabir demektedir [Baştav, 41:60-63]

Arran Patriği Karduştun faaliyetleri sonucu Kafkasyada yaşayan Hunların bir kısmı 507-508 yıllarında Hıristiyanlığı kabul etmiştir Hatta Bizanslılar da Karduştun bu faaliyetlerine destek vermişler 537 yılında Kafkasyada bir Piskoposluk bile kurmuşlardır Piskoposluğun başına geçen Karduşt adlı rahip Hunların dilini öğrenmiş ve yedi yıl süren bir çalışmadan sonra 544 tarihinde İncili Hun diline çevirmiştir Süryani rahibi Zacharias Rhetorun 555 yılına ait kayıtlarında bahsedilen bu Hıristiyan Hun kavmi Sabir Hunlarıdır [Togan, 77:403; Tekin, 87:2]

Bizanslı tarihçi Prokopius 508 yılında Daryal geçidine hakim bir müstahkem mevkide Ambazuk adlı bir beyin idaresinde yaşayan Sabir Hunlarından bahsetmektedir Prokopiusa göre Kuzey Kafkasya bölgesi 465-556 yılları arasında bu Sabir Hunlarının hakimiyeti altında olmuştur

Prokopiusun anlattıklarına göre Kafkasyada Alan, Abhaz, Zikh adlı kavimlerin dışında bir de Sabir namında Hun kabileleri yaşamaktadır Sabirlerin yurdu ise daha çok Koban ırmağı havzası ile biraz kuzeye kadar olan sahayı kapsamaktadır Yine Prokopiusun kayıtlarında Kafkasya dağlarından Hazar geçitlerine kadar uzanan sahanın Alanların hakimiyetinde olduğu fakat aynı zamanda bu civarda Sabir adı verilen Hun kabilelerinin de yaşadığı söylenmektedir Ayrıca Prokopius bu Sabir Hunlarından savaş kültürleri ve savaş aletleri çok gelişmiş bir kavim şeklinde bahsetmektedir

Bütün bunlardan Sabirlerin 500-560 yılları arasında Koban ırmağı havzasında yaşadıkları anlaşılmaktadır VI yüzyıl sonlarında ise Sabir kabileleri ile Onogurlar birleşerek Utirgur kabile birliğini kurmuşlardır Bundan sonra Kafkasyada Sabir ve Onogur adlarının yerine Utirgur adı anılmaya başlanmış ve Hazar Kağanlığına tabi oluncaya kadar da Büyük Bulgarya devletinin temelini bunlar oluşturmuşlardır [Baştav, 41:68-72; Rasonyi, 93:77-78; Gumilev, 99:60-61]

Kök-Türklerin baskısıyla 552 yılında İtil-Don-Kafkasya sahasına gelen Avarlardan 558 yılında büyük bir darbe yiyen Sabirlerin adı bundan sonra tarih sahnesinden silinmiştir Daha sonra bunların büyük bir kısmı Hazar hakimiyetine girerken, bir kısmı da Macarlarla karışmıştır [Kurat, 72:24; Rasonyi, 93:77-78]

Hazar Kağanlığının kalabalık bir kütlesini teşkil ettikleri ve hatta Balancar ve Semender adlı iki büyük Hazar kabilesinin aslında Sabirler olduğu anlaşılmıştır [Kafesoğlu:93:150] Bundan dolayı bazı tarih araştırmalarında Sabirler ile Hazarların aynı kavim olduğu öne sürülmüş ise de bu doğru olmasa gerektir

Çünkü Kafkasyadaki Bulgar birliğine dahil iken daha sonra Hazar Kağanlığının hakimiyetine giren Sabir Türklerinin Bulgar ve Hazarlar gibi Lir Türkçesi konuşmadığı, Kaşgarlı Mahmutun “Suvarın” şeklinde adlandırdığı Sabir dilinden aktardığı birtakım kelime ve cümleler onların Şaz Türkçesi konuşan bir Türk kavmi olduğu ve Hazarlardan ziyade bir Hun kabilesi oldukları görüşü ağırlık kazanmıştır [Togan, 81:171]

Bizans kaynaklarında, Kafkasyada Koban ırmağından Dağıstanın kuzeyine kadar olan bölgelerde uzun yıllar hakimiyet kurmuş olan Sabir [Hun] Türklerinin 520 yılında ölen “Balak” adlı bir hükümdarından bahsedilmektedir [Baştav, 41:62]

ŞB Noghumuka, Kabardey Çerkeslerinin efsanelerinde “Malk” adında bir kahramanın olduğunu kaydetmiş fakat bu kahramanla ilgili en küçük bir malumat vermemiştir ŞB Noghumuka bununla ilgili olarak sadece: “Eski rivayet ve mitolojilerde adları içimizde saklı bulunan bazı büyük kahramanlar gerçekten geçmiş çağlarda geniş bir dünya şöhreti aldılar” diyor ve yirmi bir tane kahraman adı sayarak on dokuzuncu sırada da “Malkh” adını vermektedir [Noghumuka, 74:60]

Kabardey Çerkes efsanelerindeki “Malk” adlı kahraman bence Sabir [Hun] Türklerinin V-VI yüzyılda yaşamış meşhur “Balak” [ölümü 520] adlı kralının [Baştav, 41:62] hatırasını yaşatmaktadır

İran kralı I Hüsevin 545 yılında saldırısından sonra Sabirlerin tamamen dağılarak 545-555 yılları arasında bir kısmının merkezi idareden mahrum şekilde, bugün Karaçay-Malkarların yaşadığı, Koban ve Terek ırmakları dolaylarına gelerek her birinin başında bir prens olmak üzere küçük kabileler halinde yaşamaya devam ettikleri bilinmektedir [Baştav, 41:63]

İşte, Çerkes efsanelerindeki “Malk” adlı kahramanın adı da, Sabir kralı Balakla bağlantılı olarak; XV yüzyılda Koban ve Terek bölgesine gelip yerleşen Çerkeslerin arasında eriyip giden bu Sabir kabilelerinden kalmış olmalıdır

Yine, Malkarların yoğun olarak yaşadığı Balk ırmağı kıyılarında çok eski zamanlardan kalma “Balk” adında bir şehir kalıntısı vardır Bu şehrin ne zaman ve kimler tarafından inşa edildiği konusunda kimse bir şey bilmemektedir [Noghumuka, 74:27] Balk ırmağı kıyısındaki bu eski şehir kalıntısının adının da yine Sabir kralı “Balak”ın adından kaldığı açıktır ve bu şehrin kurucuları da büyük bir ihtimalle Sabirlerdir

Karaçay Kelimesinin Kökeni

Karaçay Türklerine izafe edilmek üzere “Karaçay” sözü yazılı olarak tarihte ilk defa Rus kaynaklarında 1639 tarihinde geçmektedir Bu tarihte, Pavel Zaharev, Fedot Elçin ve Fedor Bajenov adlı Rus elçileri, Gürcistana giderlerken, Karaçay topraklarında [Bashan vadisindeki El-Curt köyünde] on beş gün kadar kalmışlar ve Karaçaylılar hakkında bazı notlar tutmuşlardır Rus elçilerinin notlarında Karaçaylılardan “Karaçay” ve “Karaçayevo Kabarda” şeklinde bahsedilmektedir [Lavrov, 78:22; Alekseyeva, 93:46; Şamanlanı, 87:14-19; Mızıulu, 94:29]

“Karaçay” kelimesinin kökeni ve Karaçaylıların bu kavim adını nasıl aldıkları hakkında birçok görüş vardır Bunlardan birkaçını sıralayalım Karaçay kelimesinin kökeniyle ilgili ilk olarak bunun “kara” [kara, siyah] ve “çay” [su, ırmak] sözlerinin birleşmesinden oluştuğu ve “Karaçay” sözünün de “kara ırmak” anlamına geldiği ileri sürülmüştür

A Mokayev ise buna benzer bir etimolojiyle “Kara-çay” sözünden “sulu yer, sulak yer” anlamı çıkarılması gerektiğini söylemektedir Fakat bu görüş, Karaçay-Malkar ve genel olarak diğer Kıpçak lehçelerinde “çay” [su, ırmak] şeklinde bir sözün bulunmaması, Karaçay-Malkar Türkçesinde ırmak ve nehir anlamında “suw”, “çerek” ve “koban” sözlerinin kullanılması, Karaçaylıların kendilerine özellikle de kavim adı olarak “kara ırmak” adını vermeleri pek mümkün görünmemektedir [Hacilayev, 70:17-18; Mokayev, 76:91; Aliyev, 91:48-49]

Karaçay kelimesinin kökeni hakkında en ciddi ve genel olarak kabul edilen görüş; Karaçay kelimesinin, Karaçaylıların efsanevi lideri “Karça”nın adından hatıra kaldığı görüşüdür Buna göre; Karaçaylıların efsanevi kurucu atası “Karça”nın adı başlangıçta “Karaca” veya “Karaça” şeklindeydi

Karaçaylıların komşuları olan Kabardey Çerkesleri, “Karaçanın halkını ve yurdunu” ifade etmek için “Karaça” sözüne, Kabardey dilindeki “-ey” nisbet ve izafet edatını ekleyerek “Karaşa-ey” sözünü kullandılar Kabardey diline yabancı dillerden giren “ç” sesi “ş” sesine dönüşür “Karaşa-ey” şeklinde telaffuz edilen bu söz daha sonra ses benzeşmesi sonucunda “Karaşey” şeklini almıştır Daha sonra da, Karaçaylılar kendileri için Kabardeylerin kullandıkları “Karaşey” şeklindeki kavim adını “Karaçay” şekline çevirmişlerdir [Aslanbek, 52:7; Bala, 93:218; Nevruz, 94:47]

Yukarıdaki bütün bu görüşlerden farklı olarak ben “Karça” adının aslının “Karçıga” şeklinde olduğunu düşünmekteyim Kıpçak Türkçesine ait bir kelime olan “Karçıga” sözü, kartalgillerden bir tür yırtıcı kuş olan “aladoğan, atmaca, laçin” anlamına gelmekte ve “Codex Cumanicus”ta “Karçıga” ve “Karçaga” şeklinde geçmektedir [Grönbech, 92:90] Yine bu kelime Tatar ve Kırgız Türkçesinde “Karçıga”, Kazak Türkçesinde “Karşıga”, Başkurt Türkçesinde “Karsıga” ve nihayet Karaçay-Malkar Türkçesinde “Kartçıga” şeklinde geçmekte ve “aladoğan, atmaca, laçin” anlamına gelmektedir Bilindiği gibi “şahin, kartal, doğan” gibi yırtıcı kuşların adları, Türklerde erkek adı olarak çokça kullanılmaktadır “Karçıga” kuşunun adı da Kıpçak Türklerinde oldukça sık kullanılan erkek adlarından biridir Sözgelimi, bugün de Kazak Türklerinde “Karşıga” adı çok sık kullanılan bir erkek adıdır

Bana göre, Karaçaylıların efsanevi kurucu atası “Karça”nın adı da, başlangıçta “Karçıga” şeklindeydi XIX yüzyıl başlarında, Kafkasyada bulunan J Klaproth, Kabardey Çerkeslerinin, Karaçaylılara “Karçaga Kuşha” adını verdiklerini söylemektedir Yani, Kabardeylerin “Karçaga Kuşha” dedikleri söz, “Karçaganın Dağlıları” anlamına gelmektedir ki, bana göre buradaki “Karçaga” sözüyle “Karça” kastedilmektedir

Kıpçak kökenli "Karça" adlı beyin Karaçaylıların tarihinde ayrı bir önemi vardır Bilhassa Moğolların 1222 ve Timur'un 1395 yıllarındaki Kafkasya'yı istilaları sebebiyle Karaçaylılar büyük kayıplar vermişlerdir Halkın büyük bir kısmı dağlara kaçmış, bir kısmı da komşu Kafkas kabilelerine sığınmışlardır Uzun zaman bu şekilde yaşayan Karaçaylılar, XVI yüzyıl sonlarında Kıpçak kökenli Karça'nın Kafkasya'ya gelmesiyle birlikte yeniden toparlanmaya başlamışlar ve Karça'nın çevresinde yeniden birleşmişlerdir

Bu dönemde Karça bir "çekim kuvveti" olmuştur Karça'nın bilhassa da Kabardey prenslerine karşı verdiği başarılı mücadeleleri dolayısıyla bütün Kafkasya'da nam salması, dağınık ve küçük birlikler halinde yaşayan Türk kabilelerinin kendi çevresinde birleşmesini sağlamıştır Karça da üstün teşkilatçılık yeteneğiyle bu kabileleri birleştirmiş ve onların Kıpçak karakterini almalarında en büyük rolü oynamış, Karaçaylıların etnik oluşum sürecinde son noktayı koymuştur

Kafkasya'da Bulgarların İzleri

Bulgar Türklerinin Kafkasya'daki komşu kavimlere dil bakımından da büyük tesirler yaptığı anlaşılmaktadır Z Gombocz ve M Poppe'nin Macar dili araştırmalarından, Kafkasya'da Koban ırmağı civarında yaşayan Macarların kendileriyle komşu olarak aynı bölgede yaşayan Bulgar Türklerinden birçok kelime aldıkları tespit edilmiştir Bu kelimeler son derece gelişmiş hayvan ıslahı, ziraat kültürü, devlet ve sosyal teşkilatıyla ilgilidir Bu kelimelerden anlaşıldığına göre Bulgar Türkleri çok eski çağlardan beri hayvancılık, ziraat, sanat ve ticaretle uğraşıyorlardı [Kurat, 93:782; Feher, 84:2-3; Feher, 86:10]

Bulgar Türklerinden Macar diline geçen bu kelimelerin birçoğu Karaçay-Malkar Türkçesinde halen yaşamaktadır [Hacilayev, 70:150-151; Rona-Tas, 81:121-126] Fakat, Kafkasya Bulgar Türklerinin dil mirasını yalnız Macar, Çuvaş ve Karaçay-Malkar dillerinde aramamak lazımdır Bulgar Türkleri aynı zamanda bugünkü Çerkes [Adige] ve Oset gibi Kafkasyalı kavimlerin etnik yapısını [bilhassa üst tabakayı] oluşturan en önemli unsurlardan biridir Oset bilim adamı Vİ Abayev, Oset dilinde eski Türkçe kökenli sözlerin oldukça fazla olduğunu söylemektedir [Biciyev, 93:259]

Çerkes dilindeki bazı kelimelerin de Bulgar Türkçesine aitliği ortaya çıkmıştır Sözgelimi, Hazarların tarihi Sarkel şehrinde bulunan bir yazıtta "dag" [yağ] sözü geçmektedir Bulgar Türkçesine ait olduğu anlaşılan "dag" [yağ] kelimesi, Kabardey Çerkes diline "dage" [yağ] şeklinde devam etmektedir Yine, Çerkes [Adige] dilindeki "kamıl" [kamış, kaval] sözü ise [kamıl>kamış] Lir Türkçesi özelliği göstermekte olup yine Bulgar Türkçesinden geçmiştir [Bayçorov, 89:58]

Bulgar Türklerinin dini doğal olarak akraba Türk kavimlerin dinine çok yakın idi "Tañra" [Teñri~Tanrı] dedikleri semavî bir varlığa inanıyorlardı Ayrıca birtakım kaya ve taşların kutsal olduğuna ve onlardan şifa bulduklarına inanıyorlardı Bulgarların tesirinde kalan Macarlar da birtakım kutsal saydıkları taşları takdis ederlerdi [Beşevliyev, 45:218; Feher, 84:80; Feher, 86:20-21] Bulgarlarda ağaçlar da kutsal sayılırdı Bilhassa meşe ağaçları kutsal idi Bulgarların "Şan Kızı Destanı"nda bu kutsal ağaç motifi karşımıza "Boy Terek" şeklinde çıkmaktadır [Nurettinov, 91:XXXIII]

"Tañra” [Tanrı], Karaçay-Malkar Türklerinin eski inançlarında en ulu tanrı olarak "Teyri" şeklinde geçmektedir Ayrıca, "Teyri" sözü, aynen Kök-Türklerde olduğu gibi, "gök" anlamına da gelmektedir Karaçay-Malkar Türkleri de Bulgarlar gibi; "Bayrım-taş", "Totur-taş", "Caññız Terek" ve "Ravbazı" vs adını verdikleri birtakım taş ve ağaçları kutsal sayarlar ve bunlarla ilgili törenler yaparlardı [Malkonduyev, 90:15-16]

Bulgar Türkleri'nin muhtelif zaman ve yerlerde, özellikle de Kafkasya'daki komşu kavimlerin kültürüne büyük tesirleri olmuştur On yedi yıl boyunca, Bulgar Türklerinin dil, kültür ve arkeolojisi üzerine çalışan Macar Türkolog G Feher, Bulgar Türklerinin elbise kültürünün Kafkas millî kıyafetlerinin temelini oluşturduğu ifade etmektedir:

"Bulgar Türkleri, dış elbise olarak dizden aşağı kadar uzanan bir kaftan giyiyorlardı Kaftanın yukarı kısmı ve yenleri vücuda yapışık, alt kısmı ise geniş ve iki parçadan ibaretti Kaftanın ön tarafı kordonlarla düğmelenirdi Altına kısa ceket [gömlek], pantolon ve çizme giyiyorlardı Ayrıca abaları [yamçı] da vardı Kötü havalarda silahları örter ve yayın ıslanmasına mani olurdu Bulgar Türkleri iki tür başlık kullanıyorlardı Birincisi tepesi sivri ve deriden yapılmış başlıktır İkincisi, soyluların giydiği, yuvarlak ve kenarı körüklü kalpak idi

Bulgar Türklerinin kadınlarının elbiseleri de erkeklerinkine benziyordu Evli kadınların saçı bir baş örtüsü ile kapalı idi Bunun üstünde süslü bir kalpak taşırlar veya aynı örtüyü bir kalpak şekline sokarlardı" [Feher, 84:84-85; Feher, 86:41]

Bulgar Türkleri mimaride, eski dönem Roma ve Bizans kaynaklı inşaat malzemesi olan tuğla ve moloz çakıl yerine, ağır ve kocaman blok taşlar kullanıyorlardı G Feher'e göre, Bulgarların bu mimari yapı stili Sasani-İran etkisini taşımaktadır Bununla birlikte, Bulgar Türkleri taş yontuculuğunda ve taş duvar inşa etmedeki ustalıklarıyla çok meşhur idiler [Kafesoğlu, 85:52-53; Feher, 86:34]

Karaçay'daki Humara şehrinin inşasına bakılarak Bulgar Türklerinin taş yapı mimarlığının ustaları olduğu anlaşılmaktadır Onların bu taş yapı inşaatı ustalıkları, özellikle Çerek vadisinde yaşayan Malkarlarda devam etmiştir Çerek vadisinde yaşayan Malkarlar için söylenen "Hunaçı Malkarlıla" [Duvarcı/Taşduvar ustası Malkarlılar] şeklindeki yakıştırma Bulgar Türklerinden miras kalmış olmalıdır [Miziyev, 94:59-60]

Bulgarlar "ağul" [avul] adını verdikleri müstahkem şehirlerde otururlardı Kafkasya'daki Bulgarlar da müstahkem şehirlerde yaşıyorlardı Bunun en güzel örneği de, Karaçay'daki eski "Humara" müstahkem şehridir Bulgar Türklerinden kalmış olan eski Humara şehri 20 hektardan fazla bir alanı kapsamaktadır Humara şehri eskiden çevresi blok taş duvarlarla çevrili ve dokuz kulesi olan bir müstahkem şehir idi [Bayçorov, 89:166-167]

SY Bayçora, W Barthold'dan naklen, X yüzyılda Gardizî'nin notlarında "Hazarların ülkesinde halkın kutsal bir ağaca tapındığı 'Humara' adlı bir şehir vardır" şeklinde ifadelerin olduğunu söylemektedir Fakat ben, Gardizî'nin Türk ülkeleriyle ilgili notlarında böyle bir kayda rastlayamadım Ancak, Mesudî'nin notlarında, Hazar denizi yakınlarında ve İtil ırmağına bir saat uzaklıkta "Hum" adlı bir şehir adı geçmektedir [Şeşen, 85:51] Fakat bunun Karaçay'daki Bulgarlardan kalma eski Humara şehri olması mümkün değildir

Eldeki arkeolojik verilerden, eski Humara şehrinin, Kafkasya Bulgarlarının ve Hazar Hakanlığının askeri, siyasi, kültür ve iktisadi merkezlerinden biri olduğu anlaşılmaktadır Humara müstahkem şehrinin inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir Konuyla ilgili arkeologlar da kesin bir tarih söyleyememekte, sadece Humara şehri kalıntılarının VIII-X yüzyıldan daha geç bir döneme ait olamayacağını ifade etmektedirler

Halbuki, bazı arkeolojik buluntulardan, Humara şehrinin VIII-X yüzyıldan önceki dönemlerde inşa edildiğine dair birtakım izlere rastlanmaktadır Sözgelimi, Humara'da yapılan kazılarda, değişik konut türleri bulunmuştur Bunların bir kısmı taştan inşa edilen evler, bir kısmı göçebe çadırları, bir kısmı da yer altı evlerdir

Yine, çok farklı mezar türleri de bulunmuştur Fakat bu mezarların tümünün tabanına keçe serilmiş olduğu saptanmıştır Bilindiği gibi, bu tür defin geleneği göçebe kavimlerin kültürüne aittir [Miziyev, 94:58-59]

Bundan başka, Bulgar Türkleri, iklim şartlarının icabı olarak, kalın ağaç kütüklerini üst üste koymak suretiyle evler inşa ederlerdi Bulgar Türklerinin köy veya şehirleri ekseriyetle orman ve nehir kenarında idi [Kurat, 92:185]

Bulgar Türklerinin bu tip evleri de Karaçaylıların kültüründe korunmuştur Karaçaylıların en eski ev tipi "töññertge" adı verilen, kalın ağaç kütüklerini üst üste koymak suretiyle inşa edilen evlerdir Bu tip evler Kuzey Kafkasyada yalnız Karaçaylılarda vardır

1960-1962 yıllarında, Karaçay'daki eski Humara şehri kazı çalışmaları sırasında runik karakterde yazılı taşlar bulunmuştur İlk olarak 1962 yılında AM Şçerbak bu yazıtların, Don ve Talas kitabeleriyle olan benzerliğini açıklayarak, Humara yazıtlarının Batı Türklerine ait özel bir runik alfabeyle yazılmış olduğunu ileri sürmüştür

1963 yılında VA Kuznetsov ise Humara yazıtlarının, Kuzey Kafkasya'da geniş bir alana yayılmış olan eski Yunan kitabelerinden çok farklı bir dil ve yazı sistemiyle yazılmış olduğunu ve bu yazıtların Orhon-Yenisey yazıtlarıyla büyük benzerlik gösterdiğini söylemiş, Humara kitabelerinin şüphe bırakmayacak şekilde eski Türk runik yazısı olduğunu ileri sürmüştür

Böylece bu iki bilim adamının çabalarıyla, Humara yazıtlarının varlığı dünya bilim alemine duyurulmuştur Daha sonra Humara yazıtlarına ilgi artmış, çok sayıda bilim adamı bu yazıtları çözme çalışmalarına başlamışlardır

GF Turçaninov, Humara yazıtlarının Çerkes veya Osetlerin atalarından kalmış olabileceğini ileri sürmüş, fakat onun bu yazıtları Çerkes ve Oset dilleriyle çözme çalışmalarının tümü başarısızlıkla sonuçlanmıştır MA Habiç ise bu yazıtlardan birkaçını başarılı bir şekilde çözmüş ve bunların Türk dilli Alanlara ait olduğunu ileri sürmüştür

Nihayet, SY Bayçora, yıllarca sürdürdüğü çalışmalarıyla, Karaçay-Malkar topraklarında bulunan; Humara, Arhız, Sutul, Ahmat-Kaya, İnal, Gınakızı, Temirtüz, Sarıtüz, Tokmak-Kaya, Ishavat, Ullu-Dorbunla, Kalej, Teşikle, Bitikle, Ak-Kaya bölgeleri ile yine Kafkasya'da Koban ve Terek ırmakları arasında geniş bir alanda yayılmış olan yazıtlardan 74 tanesini çözerek, bütün bu yazıtların Bulgar Türklerine ait olduğunu delilleriyle ortaya koymuştur Arkeolog HH Bici de bu yazıtların Bulgar Türklerine aitliğini kabul etmiştir [Bayçorov, 89:8-9, 20-24, 32-33, 310]

SY Bayçora'nın vardığı sonuca göre, Humara ve Kuzey Kafkasya'nın birçok bölgesinde bulunan yazılı taşlarda kullanılan dilden, Kafkasya Bulgarlarının "d, c, dz, ara/ortak" olmak üzere dört şivede konuştukları anlaşılmaktadır Hasavut bölgesindeki bazı yazıtlar ise iki ayrı Türk lehçesi ve iki ayrı alfabeyle kazınmıştır Bunların birincisi Kafkasya Bulgar Türklerine, ikincisi ise eski Uygur Türklerine aittir [Bayçorov, 89:28, 277, 281]

SY Bayçora, Kafkasya Bulgar yazıtları alfabesi ile Tuna Bulgar, İtil-Don, Sekel, Orhon-Yenisey yazıtlarında kullanılan alfabelerin karşılaştırmalı çizelgesini hazırlamıştır [Bayçorov, 89:90-91] Bu çizelgede, Kafkasya Bulgar yazıtlarında kullanılan alfabenin diğerlerine çok benzediği, hatta harflerin çoğunluğunun birbirlerinin aynısı olduğu görülmektedir

Sonuç

Çalışmamızda tefferruatlı bir şekilde açıklandığı üzere, Bulgarların, Makedonyalı İskenderin Horasan taraflarını işgalinden önce Horasanda yaşadıkları anlaşılmaktadır Bulgarların Horasan bölgesinden Kafkasya gelmeleri, Sakaların MÖ VII yüzyılda Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden olmak üzere iki koldan gerçekleştirdiği göçler kanalıyla olmuştur

Bulgarlar, Saka birliğine dahil olarak kuzey yönünden İtil ırmağı dolaylarında, güney yönünden de İran-Azerbaycan yoluyla Dağıstanda gelmişlerdir Hazar denizinin kuzey ve güneyinden gelen Bulgarların birleşme noktası ise Azak denizi ile Koban ırmağı arasında kalan Kuzeybatı Kafkasya bölgesidir Buradan da Bulgarların, Hunlardan çok daha önce Kafkasyaya gelerek yerleştikleri anlaşılmaktadır

Türkoloji bilimiyle uğraşan birçok bilim adamı Karaçay-Malkar Türklerinin etnik oluşumunda Bulgarların çok büyük bir pay sahibi olduğunu, hatta bazı bilim adamları da Karaçay-Malkarlıların doğrudan Bulgarların devamı olduğunu kabul etmektedir

Kuzey Kafkasyada, Karaçay-Malkar Türklerinin en yakın komşuları olan Gürcü-Svanların eskiden Malkarlılara "Sabir" ve Karaçaylılara da "Savar" adını vermeleri, başka bir veriye gerek kalmaksızın, Karaçay-Malkar Türklerinin Sabirlerle olan etnik bağlantısını yeterince açıklamaktadır [Lavrov,78:21; Miziyev, 91:135]

Biz de bütün bu görüşlerle aynı istikamette; bu çalışmamızda Bulgarlar ile onların kardeşleri Sabir Hunlarının Karaçay-Malkar Türklerinin etnik oluşumundaki izlerini tespit etmeye çalıştık Eldeki verilerden de Karaçay-Malkarlıların Kafkasyadaki geçmişinin binlerce yıl geriye uzandığı anlaşılmaktadır