Osmanlıca Sözlük Lügat Z Harfi

Z Harfi

ZEY´ (Zeyean) Duyulma Meydana çıkıp yayılma
ZEY´ Güzelce pişip erimek
ZEYB (Bak: Zîb)
ZEYBEK Hafif silâhlarla donanmış ve asâyişi muhafazaya memur olan eski bir sınıf asker
ZEYD Eski fetva metinlerinde erkeği temsil etmek için kullanılan isimlerdendir (Diğer isimler: Amr, Bekir, Beşir, Hâlid)
ZEYD (ZİYÂD) Men´etmek, reddedip gidermek
ZEYD BİN SABİT (RA) Sahabe-i Güzinden ve Aşere-i Mübeşşeredendir Henüz on bir yaşında iken isteği ile İslâmiyet´i kabul etmiştir Kur´ân-ı Kerim´i kemiklerde yazılı ve hâfızların ezberinde iken bugünkü şeklinde ilk olarak yazan, bu hizmette en büyük hizmet kendisine nasib olandır Resul-ü Ekrem´in (ASM) kâtipliğini yapmıştır Süryanice de öğrenmişti Hz Ebu Bekir-i Sıddık´ın (RA) hilâfeti mes´elesinde Ensar´ı tenvir etmiş, hakikatı izah etmiştir Hz Ömer ve Hz Osman (RA) devirlerinde büyük hizmetler görmüş ve beyt-ül mâl te´sisinde ve tesbitinde büyük hizmetleri olmuştur Hi: 45 tarihinde 56 yaşında irtihal etmiştir
ZEYEK İki uyluk arasının geniş olup birbirine uzak olması
ZEYF (C: Ziyâf - Züyuf - Ezyâf) Kalp ve silik para veya akçe
ZEYG Şübhe Doğruluktan ayrılma * Bir tarafa meyletme * Yanılma * Kamaşma
ZEYH (Zeyhân) Zulüm etmek Haktan uzaklaşmak
ZEYH Mahvolmak * Gitmek * Uzak olmak
ZEYHAN Zulüm etmek Zâlimlik yapmak
ZEYL Ayırma Tefrik
ZEYL Ek, ilâve, bir şeyin altı, devamı * Etek
ZEYLEN Ek olarak İlâve ederek
ZEYLİYÂT İlâve ve ek olarak yazılan şeyler
ZEYN Zinet, süs Süslemek
ZEYN-ÜD DİN Dinin süsü, dinin zineti
ZEYN-AB (Kürdçe) Su kaynağı, pınar
ZEYNEB Eski fetva metinlerinde kadını temsil eden isimlerden biri * Gül (Bak: Hatice)
ZEYN-ÜL ABİDİN (Zeynel âbidîn) Lügat mânası: İbadet edenlerin zineti * (Hi: 38-94) Oniki İmamın dördüncüsü olan zât (RA) Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm´ın torunu olan Hazret-i Hüseyin´in ortanca oğlu Asıl adı: Ali´dir Tâbiînin büyüklerindendir Medine-i Münevvere´de vefat etmiştir (Rahmetullâhi Aleyh)
ZEYR Eksilmek
ZEYT Zeytinyağı Yağ
ZEYTUN Zeytin
ZEYTUNÎ Zeytin renginde olan
ZEYY (Bak: Ziyy)
ZEYY Döndürmek * Toplamak, cem´etmek
ZEYYAL Kuyruklu * Uzun etekli
ZEYYAT Zeytin ağacı
ZE´ZEE Cem´etmek, toplamak

Z Harfi

ZI Kur´an-ı Kerim alfabesinde onyedinci harftir Ebcedî değeri: 900´dur
ZIA İşlenir toprak Tarla
ZIAR Devenin ağzını bağlamak
ZIBA´ (Zabu C) Sırtlanlar
ZIBAB (Zabb C) Kertenkeleler Kelerler
ZID Aksi, muhâlif, zıt * Nefret edilen, kerih şey
ZIDDÂN İki zıt
ZIDDEYN Birbirinin aksi olan iki şey İki zıt
ZIDDİYET Birbirine muhâlif, zıt olma hâli Zıtlık Birbirinden nefret etme Zıt fikir veya kanaat sahibi olanların durumu
ZI´F İki kat Bir şeyin miktarca iki katı
ZIFR Tırnak Çengel Pençe
ZIHAR İki şey arasında münasebet ve mutabakat meydana getirmek İki şeyi birbirine mutabık eylemek Arka arkaya, mukabil kılmak * Karşılıklı yardımlaşmak * Fık: Bir kocanın, karısını müebbeden mahremi olan birisinin bakması câiz olmayan bir yerine teşbih etmesiMeselâ, bir adam karısına, "Sen bana anam gibisin" demesi gibi Bu halde karısı da ona haram olurdu İslâmiyetten evvel câhiliyet âdetleri olan ve bir nevi boşanma usulü sayılan bu çeşit hareketi İslâmiyet men´etmiştir ve zecr için zıhar eden kimseye keffaret vaz´ olunmuştur (OL)
ZIHARE Elbisenin dış yüzü, dış tarafı
ZIHLİL Dayanacak ve kayacak dar mekân
ZIHRIT Koyun ve deve burunlarından akan sümük
ZIHRÎ (C: Zıhârâ) Bir ihtiyaç için hazırlanıp saklanan nesne
ZIKKÎ Deriden yapılmış su tulumu
ZILAL (Zıll C) Gölgeler
ZILALE Gölgelik
ZILF Hayvanların çatal tırnağı
ZILL Gölge * Perde * Mc: Sahip çıkma, koruma, himaye etme
ZILL-I ZÂİL Geçen gölge
ZILL-I ZALİL Koyu gölgeli yer
ZILL-ÂLUD f Gölgeli
ZILLÎ Gölge ile alâkalı
ZILLÎM Zulmü çok olan kimse Zâlim insan
ZILLİYET Zâhirî sahiplik Himaye edici olma * Gölgelik
ZILLULLAH Cenab-ı Hakk´ın namına yeryüzünde tasarrufta bulunan insan, halife İlâhî kanunu tatbike çalışan halife ve pâdişahın nâmı
ZIMAD (C: Zamâid) İlâç * Merhemle yaraya sarılan sargı, bez
ZIMAN Zarar ve ziyana karşılık verilen bedel
ZIMAR Ele geçmesi mümkün olmayan kaybolmuş mal Alacak veya yeri bilinmeyen mal * Gizli kalmış hazine, iş veya şey
ZIMAR Irz, namus
ZIMN İç taraf * Maksad, gaye * Açıktan söylenmeyip dolayısıyle anlatılan
ZIMNEN Açıktan olmayarak, dolayısıyla, ima yolu ile İçinden olarak
ZIMNÎ İçinde saklı, gizli olarak * Kendiliğinden
ZINDIK (Bak: Zendeka)
ZINNE Töhmet, kabahat
ZINNET Cimrilik, pintilik
ZI´R (C: Zıâr-Zuur-Ezâr) Süt anası
ZIRA´ (Bak: Zirâ´)
ZIRAR Karşılıklı zarar vermek
ZIRBA´ Maymuna benzer bir hayvan
ZIRBAN (C: Zerâbin) Kokarca denilen küçük, kediye benzer, çirkin kokulu bir hayvan
ZIRGAM (C: Zarâgım) Aslan, gazanfer
ZIRH Cevşen * Muharebe elbisesi, demirden örülmüş veya dökülmüş elbise
ZIRHPUŞ (C: Zırhpuşân) f Zırh giyinmiş, zırh giyen
ZIRR Gömlek ve kaftan düğmesi * Tomurcuk
ZIVANA f İki ucu açık küçük boru * Birbirine geçen şeylere açılan boru şeklinde delik
ZIVANADAN ÇIKMAK Taşkınlık göstermek Haddini aşmak, edepsizlik etmek
ZIYA´ Kayıp, yitim Kaybolma Mahvolma
ZIYA (Bak: Ziyâ)
ZIYA´ (Zay´a C) Küçük çiftlikler, tarlalar
ZIYK (Dıyyık - Dıyk) Dar Sıkıntılı
ZIYYIK Pek dar

Z Harfi

Zİ Kılık, kıyafet Elbise
Zİ f Türkçedeki "den, dan" mânasını ifade eder Meselâ: Zi-mısır $ : Mısır´dan
ZÎ Arapçada kelimenin yerine göre "Zâ, Zû, Zî" şeklinde okunan, "sâhib" mânasını ifade eden ve birleşik kelimeler yapılan bir edattır
ZÎ-FİKİR Fikir sahibi, tefekkür eden
ZİAB (Zi´b C) Kurtlar, canavarlar
ZİAMET (Bak: Zeâmet)
ZÎB Zinet, süs Düzgün, iyi elbise
Zİ´B Kurt Canavar
Zİ´B-İ MÜTEGANNİM Koyun postuna girmiş kurt
Zİ´B-İ YUSUF Kabahati ve suçu olmadığı halde suçlandırılan kimse
ZİBA f Güzel, süslü, yakışıklı
ZİBAC Nedimelik etmek * Sohbet etmek
ZİBAK Cıva
ZİBAL Karıncanın ağzıyla götürdüğü şey
ZİBAR (Zebr C) Kitaplar * Yazı yazmalar * Kâğıt yaprakları
ZÎBARÛ (Zibâ-ru) f Güzel yüzlü Dilber
ZÎB-ÂVER f Süsleyici, bezeyici
ZÎBAYÎ f Süslülük, güzellik, yakışıklılık
ZİBBAH Ayak parmaklarının diplerinde olan yarıklar
ZİBBAN (Zübâb C) Sinekler
ZİBBİR Kuvvetli
Zİ´BE Eyerin ve semerin iki yanlarının arası
ZÎB-EFZA f Güzelleştiren, süsü artıran, güzelliği çoğaltan
ZİBENDE f Süslü, zinetli, yakışıklı Lâyık, güzel
Zİ´BER Çok kaba dikişli bir Arap kaftanı
ZİBE´RA Yaramaz huylu kimse * Kaba sakallı, yüzü ve kaşı kıllı kimse * Timsahın dişisi * Boynuzuyla fili başında götüren canavar
ZİBERKAN Ay, kamer Ay ve güneş * Arap reislerinden bir reisin adı
ZİBH Boğazlanan davar
ZİBHA (Zübha) Kuşpalazı, difteri
Zİ´BIK Civa
ZİBL Süprüntü Gübre
ZİBNİYE Zorla def´edici, zorla kovan
ZİBR Mektup Kitap
ZİBRAK Sarartmak
ZİCAC Karanfil
ZİCAN Meyletmek, eğilmek
ZİCC Yumuşaklıkla def´etmek Tatlılıkla kovmak
ZİDA(Y) Cilâlayıcı, temizleyip parlatıcı
ZİDB (C: Ezdâb) Nasip, kısmet
ZİDE (Zidet) : f "Çoğalsın, artsın" anlamlarına gelir ve duâ ve temennilerde bulunmak üzere kullanılır
ZİDET FAZLUHU Bilgisi artsın, fazlı çok olsun!
Zİ-DER f Kapıdan
Zİ-DERGÂH f Dergâhtan
ZİDK Sıdk, doğruluk
ZÎF Kenar, nâhiye, cânip, taraf
ZİFAF Gerdeğe girmek Gerdek
ZİFAN (Zayf C) Misafirler
ZİFAN Öldürücü zehir
ZİFF Deve kuşunun yeleklerinin küçüğü
ZİFİL Katran
ZİFR (C: Azfâr) Kir, pas * Yük * Kırba (Kırba götürenlere "Zevâfir" derler)
ZİFRA (C: Zifâri) Devenin kulağı ardında terleyen yer
ZÎFÜNUN Çok şeyler bilen, mehâret sâhibi olan, fen sâhibi
ZİH f Kiriş * Yay kirişi * Kenar çizgisi * Kaytan, şerit
ZÎH (C: Züyuh-Ezyâh) Çok kıllı erkek sırtlan (Müe: Zeyhâ)
ZİHAF Çokluk * Süstlük ve zayıflık ile yürümek * Edb: İbarede uzun okunulması gereken bir sesli harfin, vezin zarureti ile kısa okunuşu (Bunun zıddı: İmâle´dir)
ZİHAM Kalabalık, sıkışıklık
ZÎHASSA Hassalı, özellik, hususiyyet sâhibi
ZÎ-HASSA-İ MEŞHURE Meşhur hususiyet sâhibi
ZÎ-HASSE Duygulu, duygu sâhibi, hisseden
ZÎ-HAŞMET Haşmet sahibi, haşmetli
ZÎ-HAYAT Hayatlı, hayata sâhip, canlı (Bak: Hayat)
ZİHBE (C Zihâb) Yağmur katresi
ZİHİ "Şu, bu" mânasına gelen müennes işaret zamiri
ZİHİ f Ne güzel Ne iyi Aferin
ZİHLAF Tehir etmek, sonraya bırakmak * Uzaklaştırmak, ırak etmek
ZİHİN (Zihn) Anlama, bilme, hatırlama kuvveti Anlama kuvvet ve istidadı Hıfz kabiliyeti (Bak: Dimağ)
ZİHN-İ MAHDUD Dar zihin
ZİHNEN Zihin ile, düşünerek, akıl ile
ZİHNÎ (Zihniyye) Zihinle alâkalı Zihne âit
ZİHNİYYÂT Zihne ait hususlar Zihinle ilgili meseleler
ZİHNİYYET Düşünce Düşünce yolu * Anlayış * Kafa

Z Harfi

ZÎK (Bak: Dıyk)
ZÎK Yaka kenarı
ZİKÂR (Zeker C) Erkekler
ZÎKARED GAZVESİ Zîkared, Gatafan diyarı civarında oniki mil mesafede bir kuyudur Rivayete göre Medine ile Hayber arasında ve Şam yolu üzerindedir ve Medine´ye iki konak mesafededir Bu Zîkared kuyusu yakınında yapılan gazaya Gabe Gazası da denilir, hicretin altıncı yılında rebiül-evvel ayında vuku bulduğu rivayet edilirHayberden üç gün önce bir takım Gatafan ve Fezare çapulcuları Resulullah´ın sağılan develerine yağmacılık etmeleri üzerine bu gaza vuku bulmuştur İbn-i Sa´d, bu develerin yirmi tane olduğunu ve Gabe Korusu´nda yayılırken baskına uğradığını bildiriyor (SBM)
ZİKE Silâh
ZÎ-KIYMET Kıymet sâhibi, kıymetli
ZİKR (Zikir) Anmak, hatırlamak Anılmak * Allah´ı (CC) çok çok anıp azametini düşünmek ve esmâ-i hüsnâsını okuyup tefekkür etmek * Kur´ân-ı Kerim´in bir ismi(İ´lem eyyühel aziz! Tohum olacak bir habbenin kalbi yani içi delindiği zaman, elbette sünbüllenip neşvü nemâ bulamaz; ölür gider Kezâlik, ene ile tâbir edilen enâniyetin kalbi, Allah Allah zikrinin şua ve hararetiyle yanıp delinse, büyüyüp gafletle firavunlaşamaz Ve Hâlik-ı Semâvat ve Arz´a isyan edemez O zikr-i İlâhî sâyesinde (ene) mahvolurZikreden adamın, feyz-i İlâhîyi celbeden muhtelif lâtifeleri vardır Bir kısmı kalb ve aklın şuuruna bağlıdır Bir kısmı da şuursuz, yâni şuurlara tâbi değildir MN)
ZİKR-İ ALENÎ Aşikâr ve açıktan toplanıp Allah´ı zikretmek
ZİKR-İ CEHRÎ Yüksek sesle yapılan zikir
ZİKR-İ HAFÎ İçten ve kalbden yapılan gizlice olan zikir Nakşilerin zikir şekli
ZİKR-İ KALBÎ Kalb ile yapılan, sessiz zikir
ZİKR-ÂREND f Zikreden Anan
ZİKİR-HÂNE Allah´ın çok çok zikredildiği yer Mescid, câmi Ehl-i tarikatın toplanıp Allah´ı zikrettikleri yer Tekke
ZİKRA Anma, hatırlama * Nasihat, öğüt * İbret Örnek
ZİKZAK Fr Bir sağa ve bir sola doğru gidiş yapma
ZİLAL (Zelil C) Hor ve hakir olanlar Zeliller
Zİ´LEB(E) Deve kuşu * Hızlı yürüyen dişi deve
Zİ-L ECNİHA Çok cihetli, çok hususiyetli bulunan * Kanatlar sahibi * Çok taraflı
ZİLHİCCE Hacca gitmenin içinde yapıldığı Arabi onikinci ay Kurban bayramı, bu ayın onuncu gününe rastlar
ZİLKA´DE Arabi ayların on birincisi
ZİLL Yumuşaklık * Kolaylık, âsanlık * Davarın alışması
ZİLLE Orak kuşu denilen bir böcektir, orak vaktinde öter
ZİLLET Aşağılık, horluk, hakirlik, alçaklık
ZİLLET-İ NEFS Nefis alçaklığı
ZİLYE (C: Zelâli) Büyük döşek
Zİ-L YED Fık: Bir malı elinde bulunduran Bu malın hakiki sahibi olsun veya olmasın halen istediği şekilde kullanmakta bulunan kimse
ZİLZAL Zelzele, sarsıntı
ZİLZAL SURESİ Kur´an-ı Kerim´in 99 suresidir "Zelzele, İzâzülzile" sureleri de denir
ZİLZİL (C: Zelâzil) Uzun etek

Z Harfi

Zİ´M Ayıp
ZİMAL (Bak: Zemel)
ZİMAM Hayvan yuları Yular
ZİMAM-DÂR f Elinde yular tutan * İdare eden İdareci İleri gelen Bir işi elinde tutan
ZİMAM Ahd, söz, yemin, eman * Hak * Hürmet
ZİMAR Deve kuşlarının sesi
ZİMAR Irz, namus Kişinin koruması kendi üzerine vâcib olan aile efradı
ZİMEM (Zimmet C) Borçlar, zimmetler
ZİMEMAT (Zimem C) Borçlar
ZİMMAR Deve kuşu sesi * "Bağırmak, savt ve sada etmek" mânâsına mastar
ZİMMET Himayeyi te´min eden ittifak * Borç * Alâkalı * Uhde * Vicdan * Mes´uliyet * Üst Üstte olan şey * Koruma zorunda kalma
ZİMMET-DÂR f Hazine sâhibi Vergiyi alan, toplayan Alacaklı
ZİMMÎ Anlaşma ile İslâm diyarında yaşaması kabul edilmiş, hayatı hıfzedilen gayr-ı müslim Ehl-i zimmet(Kâfir eğer zimmî olsa veya musalaha etse hakk-ı hayatı var diye usul-ü şeriatın bir düsturudur Hem Mezheb-i Hanefiyede, ehl-i zimmeden olan bir kâfirin şehadeti makbuldür Fakat fâsık, merdud-üş şehadettir, çünkü hâindir L)
ZİMMİT Ağır başlı, ciddi, vakarlı kimse
ZİMR (C: Ezmâr) Bahadır, kahraman, yiğit
ZİMZİM İri gövdeli deve
ZÎN f Binek hayvanlarına vurulan eyer
ZİNA Haram ve büyük günah olan ve nikâhsız olarak yapılan cinsi münasebet
ZİNAB (Zeneb C) Kuyruklar
ZİNABE Her şeyin ardı, arkası
ZİNAK Çene altının derisi * Altından veya gümüşten yapılan ve kadınların boyunlarına taktıkları boğmak
ZİNAKÂR f Zina eden, zâni
ZİNBAR Hafif, zarif, hazırcevap kimse * Yük götürebilen eşek * Büyük fare * Çınar ağacına benzer bir ağaç
ZİNCAR Bir nevi balık
ZİNDAN f Karanlık, yeraltı hapishânesi Sıkıntı ve karanlık yer
ZİNDAN-I ATÂLET Atâlet zindanı (Bak: Himmet)
ZİNDANÎ (C: Zindaniyân) Zindanlık Zindana kapatılmış suçlu * Zindan muhafızı Zindancı
ZİNDE f Dinç, diri, canlı * Güçlü, kuvvetli
ZİNDE-BÂD f Yaşasın, çok yaşa, sağ ol
ZİNDE-DÂR f Gece uyumayan, uyanık kalan
ZİNDE-DİL f Kalbi diri olan, uyanık
ZİNDE-GÎ f Canlılık, zindelik, dirilik
ZİNDIK (Zındık) Dinsiz, imansız Müşrik (Bak: Zendeka)
ZİNE Düzgün * Libas, elbise
ZİNET Süs Bezek Kadınlara mahsus kıymetli eşya(Her bir çiçekte, her bir meyvede bir mizan ve o mizan bir intizam içinde ve o intizam, tazelenen bir tanzim ve tevzin içinde ve o tevzin ve tanzim bir zinet ve sanat içinde ve o zinet ve san´at, manidar kokular ve hikmetli tadlar içinde bulunduğundan; her bir çiçek o ağacın çiçekleri adedince Hakem-i Zülcelâl´e işaretler ediyor L)
ZİNFİLECE (Zinfelîce) Zenbile benzer bir nesneZİNHAR $ f Sakın, aslâ, kat´iyyen, olmaya, aman * Elbette
ZİNHARHÂR f Sözünde durmayan adam * Aman dileyen
ZİNKÎR Tırnak kesintisi
Zİ-N NUR Nurlu, ışıklı Parlak * Bahtiyar
Zİ-N NUREYN "İki nur sâhibi" meâlinde cihar-ı yar-ı güzinden Hz Osman´ın (RA) lâkabı (Hazret-i Resul-ü Ekrem (ASM) ile iki kat akrabalığı dolayısiyle) (Bak: Osman RA)
ZİN-PUŞ Eyer örtüsü

Z Harfi

ZİR f Alt, aşağı
ZİR-İ ZEMİN Yeraltı
ZİR (C: Zire) İnce kiriş * Kadınlar sohbetini seven kişi
ZİRA f Çünkü Ondan ki, şundan, şu sebepten ki
ZİRA´ El, kol uzunluğu Yirmidört parmak uzunluğu Arşın * Bir kolun dirseğinden orta parmak ucuna kadar uzunluk ölçüsü (75-90 cm kadar) * Gökte ayın menzillerinden birisi * Tulum İçine peynir veya su, yağ gibi şeyler konan deriden kap
ZİRAAT Çiftçilik, ekincilik
ZİRABE Keskinlik
ZİRAÎ Çitfçiliğe ait Ziraate dair, onunla alâkalı
ZÎ-RAHM Nesebî akraba
ZİRAYE Hışım etmek, hiddetlenmek, kızmak
ZİR-BEND f Kayış, kuşak, kemer
ZİREK f Anlayışlı, uyanık, zeyrek
ZİREKÎ f Uyanıklık, zeyreklik, anlayışlılık
ZİRFİN (C: Zerâfin) Kapı halkası
ZİRİBA´ Belâ, zahmet
ZİRİN f Alttaki, aşağıdaki
ZİRNÎK Zırhım, fare otu
ZİRR Düğme * Tomurcuk
ZÎ-RUH Ruhlu, canlı, hayattar Zi-hayat (Bak: Ruh)
ZİR Ü ZEBER Altüst, karmakarışık, darmadağın
ZİRVE Bir şeyin, hususan dağın en yüksek noktası, tepesi
ZİRVE-İ BÂLÂ f Yüksek zirve * Yüksek makam * Yüce kat
ZİRVE-İ CEBEL Dağ tepesi
ZÎ-ŞAN Şanlı, meşhur ve şerefli olan
ZÎ-ŞA´ŞAA Çok parlak Şa´şaalı
ZİŞT f Çirkin Kötü Kabih
ZİŞTÎ f Çirkinlik
ZÎ-ŞUUR şuurlu şuur sâhibi
ZÎT (Ziyât) Çağırmak * Niza edişmek, çekişmek
ZİVANA (Bak: Zıvana)
ZİVER Süs Zinet
ZİVER Şiddetle yürümek
ZİYA´ Kaybolma, mahvolma
ZİYA Işık, aydınlık, nur Ruşenlik (Nur, ziya´dan daha umumidir Çünkü ziyâ aydınlığın intişarı mülâhazası ile ve Nur, intişarı ve sebatı mülâhazaları ile ıtlak olunmuştur ve bazıları indinde bizzat olan aydınlığa ziya; ve vasıta ile olan aydınlığa nur ıtlâk olunur LR)(Ziya ile; mevcudat görünür, hayat ile, mevcudatın varlığı bilinir; her birisi birer keşşaftır M)
ZİYA-YI KALB Kalbin ziyası, nuru, ışığı Kalbin iman nuruyla ziyalanması, uyanması, gafletten halâs olması
ZİYA-BÂR (Ziya-efşan - Ziyapâş) Işık saçan
ZİYA-DÂR Ziyalı, ışıklı, parlak * Aydın Akıllı, münevver
ZİYADE Artan, fazla kalan Çok bol Fazladan * Artma, çoğalma
ZİYA-EFŞAN f Işık saçan, ziya saçan
ZİYAF (Zeyf C) Kalp ve silik paralar Karışık akçeler
ZİYAFE Merdut olmak * Tenbel * Değişmek
ZİYAFEŞAN f Işık saçan, ziya saçan
ZİYAFET Misafire yedirip içirme, ikram etme Misafir kabul etme(Görünüyor ki; bu âlemin sâhibi -yaptığı şu kadar fiillerin delâletiyle- hârika bir sahâvete sahib olduğu gibi nur ve ziya ile dolu güneşler ve meyve ve semereler ile hâmile eşcar ve ağaçlar misillü pek çok hazineleri vardır Binaenaleyh bu ebedî sahâvet, tükenmez servet, ebedî bir ziyafetgâhı ister ve devam ile muhtaçların da devam-ı vücudunu iktiza eder MN)
ZİYAFET Karışık ve değişik olma
ZİYAİ (Ziyaiyye) Işığa ait Ziyaya dair ve mensub olan
ZİYAL Uzun kuyruklu at
ZİYAME Ayıplı olmak
ZİYAN f Zarar, ziyan, kayıp, hasar
ZİYANİSAR (Ziya-nisâr) f Işık saçan, ışık serpen
ZİYANKÂR f Zarar veren, ziyancı Zarar ve ziyan edici
ZİYAPAŞ f Işık ve aydınlık veren Ziya saçan
ZİYA PAŞA (Mi: 1825 - 1880) İstanbul´da doğmuş ve Adana´da vali iken vefat etmiştir İslâm-Türk hürriyet-perverlerinden olan Ziya Paşa, "zekâvette alemdar" bir şahsiyet olmasına rağmen, kâinatta cereyan eden hâdiselerin gaye ve hikmeti karşısında şaşırmış, bu sebebten ıztırab çekiyor " Eyvah kimden kime şekvâ edeyim, ben dahi şaştım" diye feryad etmiştir Yine kâinattaki İlâhi güzellik ve zahirde çirkin olarak gözüken, fakat neticesi hayır ve hikmetler dolu olan hadiseler karşısında da; Cenab-ı Hakk´ı tesbih ederek ruhunun feryadını dindirmeğe çalışmıştırYeni Osmanlılar Cemiyetine girmiş ve Namık Kemal ile 1876´da Paris´e hicret etmiştir Zafernâme ve üç cildlik Harabât adlı -Divan edebiyatı şairlerinin seçme şiirlerini toplayan- kitabı vardır
ZİYAR Yavşa denilen nesne (Baytarlar) onunla davar dudağını kıstırıp zebun ederler
ZİYARE Meşhur, şöhretli
ZİYARET Görüşmeğe gitmek Bir kimseyi görmeye varmak
ZİYARET-GÂH f Ziyaret yeri * Türbe Makbul ve dine büyük hizmeti olan ve veli tanınanların kabrinin bulunduğu yer
ZİYY (C: Ezyâ) (Zeyy) Dış görünüş * Libas Kılık, kıyafet Hey´et
ZİZA´ Ot ve su olmayan yer
ZİZEFUN Ihlamur ağacı

Z Harfi

ZORBAZ f Kuvvet oyunları gösteren sanatkâr Bu oyunlar hünerden çok güce, kuvvete dayandıkları için, zor oyuncusu demek olan bu tabir meydana gelmiştir Eskiden cambazlar kuvvetli adamlar oldukları için ekseriyetle vücutlarının kuvvet ve metanetine delil olan görülmeğe değer numaralar da gösterirlerdi Meselâ bazı cambazlar koca bir taşı yerden alıp havaya atarlar ve taş aşağıya inerken, başlarının üstündeki lâstik topmuş gibi kâh göğüsleriyle, kâh arkalarıyla, kâh başlarıyla karşılayıp taşa vururlar, yere düşmeden tekrar havaya çıkarırlar ve böylece oynarlardıBazan da koca su küplerini karşılarına alıp, koç dövüşür gibi karşıdan hızla gelip başlarıyla vurarak küpü parça parça ederlerdi Bu çeşit kuvvet oyunları gösteren cambazlara, zorbaz denirdi (OTDS)
ZÛ Kelimenin başına gelerek "sâhip, mâlik olan" mânasını verir (Bak: Zâ)
ZÛ´ Gece uçan kuşlardan birisi * Erkek baykuş
ZÛ´ (C: Azvâ´-Ziyâ´) Işık, aydınlık
ZUAFA (Zayıf C) Zayıflar Zayıf olanlar
ZUAK Tuzlu su
ZUAMA (Zaim C) (Zeâmet den) Kefiller * Büyük tımar sâhipleri
ZU´BAN (Zi´b C) Canavarlar, kurtlar
ZUBE Bir taraf
ZUBBAN (Zabb C) Kelerler, kertenkeleler
ZUCRET Yürek darlığı, iç sıkıntısı
ZUCRETVER f Sıkıntılı
ZUD f Çabuk, tez, hemen olan, acele
ZUD Üçten ona kadar olan develer
ZUDAŞNA (Zud-âşnâ) f Her gördüğü kimseyle dost olan
ZUDENDAZ (Zud-endâz) f Akla geldiği şekilde, düşünülmeden söylenen söz
ZUDHİZ f Vazifesini çok çabuk gören hizmetkâr
ZUDÎ f Tezlik, çabukluk
ZUDRES f Çabuk erişen
ZUDSİR f Faydasız Menfaatsiz * Kötü huylu * Bir şeyden çabuk bıkan, usanan
ZUDTER f Daha çabuk
ZU-ESMAR Meyveli Semereli
ZUFR Tırnak
ZUFUR (C: Ezfâr-Ezâfir-Zufir) Tırnak * Yay başında kiriş takılan yerden ucuna varıncaya kadar olan miktar
ZUGLE Her nesnenin bakiyyesi ve bölüğü * Birşeyin bölük bölük olması
ZUGLUL Yeyni, hafif * Küçük oğlan
ZUGR Şam vilayetinde bir yerin adı
ZUHAL (Bak: Zühal)
ZUHAR Ok yeleği Kanat yeleği
ZU-HAZZ Nasibi olan, nasibli * Hoşlanan, zevk alan
ZUHR Öğle vakti Öğleyin
ZUHR(E) İhtiyaç zamanı için muhafaza edilen, saklanan şey Zahire * Sâlih amel Âhiret için yapılan hazırlık
ZUHR Sahavetli zenginlik * Yüksek şeref
ZUHREFE Süslemek, bezemek
ZUHRUF Yaldız Yalancı süs Gösteriş Zinet Altın
ZUHRUF SURESİ Kur´an-ı Kerim´in 43 suresidir Mekkîdir
ZUHUR Meydana çıkmak * Ansızın meydana gelmek * Baş göstermek Görünmek * Hulul * Galip olmak * Âlîkadr
ZUHURÂT Birden oluveren şeyler Hesapta olmayan umulmadık hâdiseler * Sünuhat

Z Harfi

ZUK´ (C: Ezkâ) İki uyluk arası
ZUKAK (C: Ezikka) Sokak
ZUKK Kuşun yavrusuna ağzından birşey yedirmesi
ZUKL Harâmi * Küçük dar gemi
ZU´KUK (C: Zeâkık) Yaramaz huylu kimse
ZULAME Mazlumun hakkı
ZULEL Gölgelikler
ZULEM Karanlıklar
ZULEMAT (Zulmet C) Zulmetler, karanlıklar
ZULLAME (Zalime) Zâlimin zulümle aldığı mal
ZULLÂN (Zelil C) Zeliller
ZULLE (C: Zulel) Gölgelik * Gölge eden bulut * Sofa
ZULM (Zulüm) Haksızlık * Eziyet, işkence * Bir hakkı kendi yerinden başka bir yere koymak( $ sırrınca: Dostların hataları, hizmetimizde bir nevi zulüm hükmüne geçtiği için, çabuk çarpılıyor Şefkatli tokat yer, aklı varsa intibaha gelir Düşman ise, hizmet-i Kur´âniyeye zıddiyeti, mümânaati, dalâlet hesabına geçer Bilerek veya bilmiyerek hizmetimize tecavüzü, zendeka hesabına geçer Küfür devam ettiği için, onlar ekseriyetle çabuk tokat yemiyorlar Nasılki küçük kabahatleri işliyenlerin, nâhiyelerde cezaları verilir Büyük kabahatleri de büyük mahkemelere gönderilir Öyle de: Ehl-i imanın ve has dostların hükmen küçük hataları, çabuk onları temizlemek için kısmen dünyada ve sür´aten verilir Ehl-i dalâletin cinayetleri, o kadar büyüktür ki: Kısacık hayat-ı dünyeviyeye cezaları sığışmadığından, muktezâ-yı adalet olarak Alem-i Beka´daki Mahkeme-i Kübrâ´ya havale edildiği için, ekseriyetle burada cezaya çarpılmıyorlarİşte Hadis-i Şerifte $ mezkûr hakikata dahi işaret ediyor Yâni: Dünyada şu mü´min, kısmen kusuratından cezasını gördüğü için dünya onun hakkında bir dâr-ı cezadır Dünya, onların saadetli âhiretlerine nisbeten bir zindan ve cehennemdir Ve kâfirler, madem Cehennem´den çıkmıyacaklar Hasenatlarının mükâfatlarını kısmen dünyada gördükleri ve büyük seyyiatları te´hir edildiği cihetle, onların âhiretine nisbeten dünya, cennetleridir Yoksa mü´min bu dünyada dahi kâfirden manen ve hakikat nokta-i nazarında çok ziyade mes´uddur Âdeta mü´minin imanı, mü´minin ruhunda bir cennet-i maneviye hükmüne geçiyor; kâfirin küfrü, kâfirin mahiyetinde manevî bir cehennemi ateşlendiriyor L)
ZULM-Ü MÜTEHACCİR Taş haline gelmiş, zulüm (Bak: Sanemperest)
ZULMANÎ Karanlık Karanlıkla alâkalı Karanlıklı ve karanlık gaflet uykusunda olan
ZULMAT (Zulümât - Zulemât) (Zulmet C) Karanlıklar Kara gün * Dinsizlik ve zulüm devri
ZULMEN Haksızlıkla, zulüm yaparak
ZULMET Karanlık * Mc: Sıkıntı
ZULMET-İ MÜNEVVERE Efkâr-ı hâzırada cehl-i basiti, cehl-i mürekkebe kalbeden en mühim sebep Meçhul bir şeye parlak bir isim takmakla anladım zannetmek ve izah olundu zannetmektir Manyetizma, telepati, kuvve-i mıknatısıyye ve elektrik gibi isimleri takmakla o hârika hâdiseler izah olunmuş olamazlar
ZULMET-İ MÜZEVVER Dedikodu, fitneden hâsıl olan azab ve mânevi karanlık
ZULMET-ÂLUD Karanlıklı Karışık ve sıkıntılı
ZULMET-EFZÂ (Zulmet-fezâ) Karanlığı artıran
ZU´LUB (C: Zeâlib) Bez parçası
ZULUF (Zılf C) Koyun, keçi, inek gibi hayvanların çatal tırnakları
ZU´LUK Bir ot cinsi
ZULUL Gün geçirmek * İşi gece yapmak * (Zıll C) Gölgeler
ZULÜMAT (Bak: Zulmât)
ZU´M (Zuum) Bâtıl zan Şübhe Yanlış zan
ZU´MİYYÂT Bâtıl, yanlış zanlarla alâkalı şeyler
ZUMNE Müzmin illet, zamanla yerleşmiş olan hastalık
ZU´MUM Yorulmak
ZUN Put, sanem
ZUNBUB İncik önünde olan kuru kemik
ZUNUN (Zann C) Zanlar şübheler
ZUR (Zor) f Kuvvet, güç
ZUR Yalan Asılsız Uydurma
ZU´R Korku, havf
ZURAFA (Zarif C) Zarifler Zarif, hoş, tatlı ve nâzik konuşan, kibâr ve nâzik hareket eden kimseler
ZURAR Keskin bir taş
ZURBA f Zorba Bir işi zorla yaptıran * Kuvvetli, güçlü
ZURBAYÂNE f Zorbalıkla, zorbacasına
ZURBAZ (Bak: Zorbaz)
ZURHANE f Spor salonu
ZURK Yonca içinde biten yaban otu
ZURKÂR f Zorlayan
ZURMEND f Güçlü, kuvvetli
ZURU´ (Zar´ C) İnek ve benzeri hayvanların memeleri
ZURUB Kısa boylu, şişman ve etli kimse
ZURUF (Zarf C) Zarflar Kablar
ZU´RUR Yaramaz huylu kişi * Kızılcık yemişi
ZUTT Zencilerden bir kabile
ZUYUC Meyletmek, yönelmek, eğilmek
ZUYUF (Zayf C) Misafirler Geçici olarak duranlar

Z Harfi

ZÛ-ZENEB Kuyruklu Kuyruğu olan
ZÜ- "Sâhip, mâlik" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır
ZÜ-L CELAL Celal sâhibi
ZÜAF Tez, acele, hızlı seri
ZÜAF Ağu Zehir
ZÜBAB(E) Sinek
ZÜBAB Şom Şer, kötülük Kovmak, uzaklaştırmak
ZÜBAD Bir ot cinsi
ZÜBALE Mum Kandil fitili
ZÜBANA Yılan boynuzu * Akrebin kuyruğu ucundaki dikeni
ZÜBBAD Değersiz şey * Kaymak
ZÜBD Tereyağı, kaymak
ZÜBDE (C: Zübüd) Netice, sonuç, hülâsa * Bir şeyin en mühim kısmı * Kaymak * Her nesnenin iyisi ve hâlisi
ZÜBDE-İ KEMÂL Kemâlin en ileri derecesi
ZÜBDE-İ MAKAL Sözün özü
ZÜBDÎ Tereyağıyla ilgili, tereyağına ait Tereyağlı cisimler
ZÜBED (Zebed C) Köpükler * (Zübde C) Özler, özetler, zübdeler, neticeler
ZÜBEH Bir ot
ZÜBEYR (Zübür den) Yazılı küçük şey
ZÜBEYR BİN AVVAM (RA) Sahabe-i Kiramdan ve Aşere-i Mübeşşeredendir Erkeklerin beşincisi olarak onbeş yaşında iken İslâmiyeti kabul etti Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm´ı muhafaza için ilk kılıç çekenlerdendir Bütün gazalarda bulunup çok yara aldı Mısır´ın Fethinde bulundu Çok zengin olduğu hâlde bütün varını İslâmiyete fedâ etti Namaz kılarken şehid edildi (Hi: 67) Namazını Hz Ali (Radıyallahü anh) kıldırdı
ZÜBRE (C: Züber) Büyük demir parçası (Örs mânasına da gelir)
ZÜBUL Sararıp solma Buruşma * Pejmürdelik
ZÜBUL-YAFTE f Gübrelenip kuvvetlenmiş olan
ZÜBUR (Zibr C) Mektuplar Kitaplar
ZÜBÜR (Zebur C) Kitaplar Mektuplar
ZÜBYE (C: Zübâ) Tepe
ZÜCAC(E) Cam, şişe, sırça
ZÜCACÎ Camcı, şişeci, sırçacı
ZÜCACİYYE Cam veya sırçadan yapılı kaplar
ZÜCAL Oyuncu güvercin
ZÜCC (C: Zicce-Zicâc) Süngü arkasının demiri * Dirsek kenarı * Ok demiri
ZÜCLE (C: Zücül) İnsanlardan bir taife
ZÜCUR (Zecr C) Yasak etmeler, mâni olmalar, önlemeler Zorlamalar Eziyetler Kovmalar
ZÜFF (Züfâf) : Az, kalil
ZÜFFE Bölük, zümre
ZÜFR Ulu kişi, seyyid
ZÜFRE (C: Zeferât) Kükremek Gürlemek * Nefesi içeri çekip göğsünü öttürmek * Gam, tasa * Atın orta yeri
ZÜFYAN Rüzgârın şiddetle esip sürüp götürmesi

Z Harfi

ZÜHA´ Miktar
ZÜHAL Satürn Gezegeni
ZÜHAR Zorla içi geçmek * şiddetle teneffüs etmek
ZÜHBAN (Zühub) (Zeheb C) Altınlar
ZÜHD Dünyaya rağbet etmemek Nefsâni zevk ve arzudan kendini çekerek ibâdete vermek
ZÜHD-Ü KALB Kalben dünyaya değil, Allah rızasına müteveccih olmak Kalbin dünya alâkalarından kesilmesi
ZÜHDÎ Zühde ait ve müteallik Zühde dair
ZÜHDİYYE Fls: Çilecilik Eziyet ve sıkıntılara katlanarak mânevi terakki sahibi olmağa çalışmak
ZÜHEYR Küçük çiçek Çiçekcik
ZÜHLUK (C: Zehâlik) Semiz,besili, şişman
ZÜHM İçyağı
ZÜHME (C: Zühem) Çirkin koku * Kedinin kuyruğu altında toplanan misk
ZÜHRE Çoban yıldızı Sabah yıldızı Târık Venüs Kervan kıran Çulpan Güneşten ikinci derecede uzak olan ve sair seyyarelerden daha parlak olan yıldızlar * Berraklık, safilik
ZÜHREVÎ Frengi ve bel soğukluğu gibi hastalıklar
ZÜHRUF (Bak: Zuhruf) Yaldızlı zinet
ZÜHUB (Zeheb C) Altınlar
ZÜHUK Bitip tükenme, mahvolma, yok olma Hükümsüz kalma
ZÜHUL (Zahl C) Düşmanlıklar Adâvetler Öç ve intikamlar
ZÜHUL Unutmak veya bir işi geciktirmek Elde olmayan bir sebeple bir işi geciktirmek Yanılmak Kasden unutur gibi olmak
ZÜHUL Uzak olmak, yerinden gitmek Uzaklaşmak
ZÜHUL Gafil olmak, gaflette bulunmak Meşgul olmak
ZÜHUMET Yağlılık
ZÜHUR Parlaklık Parıldama Zühuret * Çiçekler Ezhar
ZÜHUR (C: Ezhâr) Darlık zamanı için saklanıp biriktirilen şey
ZÜHUR (Su) çok olmak * (Irmak) su ile dolu olmak * Büyük ve uzun olmak
ZÜHURET Parlaklık, parıldama
ZÜKA´ Nakit
ZÜKA´ Üveyik kuşunun sesi
ZÜKA´ Güneş
ZÜKAE Malı çok olan, zengin
ZÜKAK (C: Zekâk-Ezikka) Sokak * Üveyik kuşunun sesi * Ses, avaz, sadâ
ZÜKAM Nezle
ZÜKE Hışım, gadap, hiddet, öfke * Üzüntü, gam, tasa
ZÜKK Üveyik kuşunun yavrusu
ZÜKME Kişinin son çocuğu * Çocuk doğarken çıkan ses * Ağır ve can sıkıcı kimse
ZÜKR Kalbdeki fikir, düşünce
ZÜKRAN (Zeker C) Erkekler
ZÜKRE şarap konulan küçük tuluk
ZÜKRE Peklik * Keskinlik
ZÜKUN (Zekan C) Yüzün alt uçları Çeneler
ZÜKUR (Zeker C) Erkekler
ZÜKURET Erkeklik
ZÜLAKA (Bak: Zelâka)
ZÜLÂL Saf, berrak, tatlı, hafif, güzel, soğuk su * Yumurta akı
ZÜLÂL-İ VASL Sevdiğine, muhabbet ettiğine kavuşmanın neticesi hâsıl olan tatlılık ve sürur
ZÜLÂLÎ (Zülâliyye) Yumurta akı özelliğinde olan maddeler Yumurta akına benziyen
ZÜLAM Parasız, züğürt
ZÜ-L CELAL Celâl sahibi, Allah (CC) Azamet, kibriyâ, izzet ve heybet sahibi Cenâb-ı Hak (CC)
ZÜ-L CEMAL Cemâl, lütuf, rahmet ve güzellik sâhibi Allah (CC)
ZÜ-L CENAH Çok cihetli, çok taraflı, her yana gidebilir
ZÜ-L CENAHEYN İki taraflı Çitf kanatlı * Hem dünya hem âhirete âit Zâhiri ve bâtıni bilgisi geniş olan kimse İki mânevi yol takib eden İki ayrı meharet sahibi
ZÜ-L ECNİHA Kısım kısım, Çok taraflı, çok kanatlı
ZÜLEF (Zülfe C) Gecenin gündüze yakın saatleri * Yakınlık * Rütbe Menzile
ZÜLENKATA Zeker * Kısa boylu kişi
ZÜLF (Zülüf) f Yüzün iki yanından sarkan saç lülesi
ZÜLF-İ PERİŞAN f Zülfün dağınık, perişan oluşu Sevgilinin saçının darma dağın oluşu * Mc: Sevilen şeylerin, işlerin karma karışık oluşu
ZÜLF-İ YÂR f Sevgilinin zülfü * Mc: Menfaat, fayda, çıkar * Hatır, onur, şeref
ZÜLFA Yakınlık, yaklaşma
ZÜLFE Küçük saçak, püskül * Yazı ıstahlarındandır, sülüs yazısındaki eliflerin ucundaki çengele verilen addır Eliflerini ucundaki çengel, ufak saçağı benzediği için bu ad verilmiştir
ZÜLFET Yakınlık
ZÜ-L FİKAR (Zülfekar) Resül-ü Ekrem (ASM) zamanında bir kâfire âit kılıç iken Hz Peygamber (ASM) Bedir Muharebesinde Hz Ali´ye (RA) verdiği ve ucu iki kısma ayrılan meşhur kılıç(Mecâzen, şimdiki devirde Hz Peygamber (ASM) ve Kur´an-ı Kerim hakkında inkâra ve şüpheye düşenleri ilmen, aklen ikna edip, mânen küfrü kesen Risale-i Nur Külliyatından çok mühim bir eserin ismidir Bu kitapta üç yüzden ziyade, râvileri ile birlikte hadis-i şerifler nakledilerek Kur´an-ı Kerim´in mu´cizeliği ve Resül-ü Ekrem´in (ASM) hak peygamber olduğu isbat ve beyan edilmiştir)
ZÜLHUKA Çocukların üzerine çıkıp kaydıkları nesne
ZÜLKA Kaypak, düz yer
ZÜ-L KARNEYN İki boynuzlu Kur´ân-ı Kerim´de adı geçen ve Peygamber olup olmadığı tam bilinmeyen büyük bir hükümdar ismi İki zülüflü yahut da şark ve garbın hakimi olduğu için böyle denilir Eski Yemen Padişahlarından birisidir Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm zamanında bulunup Hazret-i Hızır´dan ders almıştır Bazıları yanlış olarak bunu İskender-i Rumî ile karıştırır İskender-i Rumî Milâddan 300 sene evvel yaşamış ve Aristo´dan ders almıştır Yemen´li İskender´e İskender-i Kebir de denir (Bak: Karn)
SEDD-İ ZÜLKARNEYN Zülkarneyn´in yaptırdığı büyük sed(İkinci sualiniz : Sedd-i Zülkarneyn nerededir Ye´cüc, Me´cüc kimlerdir Elcevab: Eskiden bu mes´eleye dair bir risale yazmıştım O vaktin mülhidleri onunla mülzem olmuşlardı Şimdilik hem o risale yanımda yoktur, hem kuvve-i hâfızam tatil-i eşgal etmiş, yardım etmiyor Hem Yirmi Dördüncü Sözün Üçüncü Dalında bir nebze bu mes´eleden bahsedilmiş Onun için bu mes´elenin yalnız iki üç nüktesine gayet muhtasar bir işaret edeceğiz Şöyle ki:Ehl-i tahkikin beyanına göre, hem Zülkarneyn ünvanının işaretiyle, Yemen padişahlarından Zülyezen gibi "zü" kelimesiyle başlayan isimleri bulunduğundan bu Zülkarneyn, İskender-i Rumî değildir Belki Yemen padişahlarından birisidir ki, Hazret-i İbrahim´in zamanında bulunmuş ve Hazret-i Hızır´dan ders almış İskender-i Rumî ise, milâddan takriben üçyüz sene evvel gelmiş, Aristo´dan ders almış Tarih-i beşerî, muntazam surette üçbin seneye kadar gidiyor Bu nâkıs ve kısa tarih nazarı, Hazret-i İbrahim´in zamanından evvel doğru olarak hükmedemiyor Ya hurafe-vâri, ya münkirâne, ya gayet muhtasar gidiyor Bu Yemenî Zülkarneyn, tefsirlerde eskiden beri İskender namiyle iştiharının sebebi, ya o Zülkarneyn´in bir ismi İskender´dir ki, İskender-i Kebir ve Eski İskender´dir Veyahut âyât-ı Kur´aniye´nin zikrettiği hâdisat-ı cüziyeler, küllî hadisatın uçları olduğu cihetle; Zülkarneyn olan İskender-i Kebir´in nübüvvetkârane irşadatiyle akvam-ı zâlime ile milel-i mazlume ortasında hâil ve gaddarların garetlerine mani olacak meşhur Sedd-i Çin´in binasını kurduğu gibi; İskender-i Rumî misillü müteaddit cihangirler ve kuvvetli padişahlar, maddî cihetinde ve manevî âlem-i insaniyetin padişahları olan bir kısım enbiya ve bazı aktâb dahi manevî ve irşadî cihetinde o Zülkarneyn´in arkasında gidip iktida edip, mazlumları zâlimlerden kurtaracak çarelerin mühimlerinden olan dağlar ortalarında sedleri (Hâşiye), sonra dağlar başlarında kal´aları kurmuşlar Ya bizzat maddî kuvvetleriyle veyahud irşad ve tedbirleriyle te´sis etmişler Sonra şehirlerin etrafında surları ve ortalarında kal´aları, tâ son çare olan kırk ikilik topları ve kal´a-i seyyar gibi diritnavtları yapmışlar Hattâ ruy-i zeminin en meşhur seddi ve kaç günlük uzak bir mesafe tutan Sedd-i Çinî Kur´an lisaniyle Ye´cüc ve Me´cüc´ün ve tabir-i diğerle tarih lisanında Mançur ve Moğol denilen ve âlem-i beşeriyeti kaç defa zir ü zeber eden ve Himalaya Dağlarının arkasından çıkan ve şarktan garba kadar harab eden akvam-ı vahşiye ve garetkâr milletlerin Hind ve Çin´deki akvam-ı mazlumeye tecavüzlerini durdurmak için o Himalaya silsilelerine yakın iki dağ ortasında uzun bir sed yaptığı ve o akvam-ı vahşiyenin kesretle hücumlarına çok zaman mâni olduğu gibi, Kafkas Dağlarında Derbent cihetinde yine çapulcu garetgir akvam-ı Tatariyenin hücumunu durdurmak için Zülkarneyn-misal eski İran padişahlarının himmetiyle sedler yapılmıştır Bu neviden çok sedler var Kur´an-ı Hakîm umum nev-i beşer ile konuştuğu için zâhiren bir hâdise-i cüz´iyyeyi zikredip, umum o hâdiseye benzer hâdisatı ihtar ederek konuşuyorİşte bu nokta-i nazardandır ki, sedde ve Ye´cüc ve Me´cüc´e dair rivayetler ve akvâl-i müfessirîn ayrı ayrı gidiyorHem Kur´an-ı Hakîm, münasebât-ı kelâmiye cihetinde bir hâdiseden uzak bir hâdiseye intikal eder Bu münasebâtı düşünmeyen zanneder ki, iki hâdisenin zamanları birbirine yakındır İşte seddin harabiyetinden kıyametin kopmasını Kur´anın haber vermesi, kurbiyet-i zaman cihetiyle değil, belki münasebât-ı kelâmiye cihetinde iki nükte içindir: Yâni bu sed nasıl harab olacak, öyle de dünya harab olacaktır Hem nasılki fıtrî ve İlâhî sedler olan dağlar metindir, ancak kıyametin kopmasıyla harab olurlar; öyle de: Bu sed dahi dağ gibi metindir, ancak dünyanın harab olmasiyle hâk ile yeksan olabilir İnkılâbât-ı zaman tahribat yapsa da, çoğu sağlam kalır demektir Evet Sedd-i Zülkarney´nin külliyetinden bir ferdi olan Sedd-i Çinî binler sene yaşadığı halde daha meydanda duruyor İnsanın eliyle zemin sahifesinde yazılan, mücessem, mütehaccir, mânidar tarih-i kadîmden uzun bir satır olarak okunuyor L)(Hâşiye): Ruy-i zeminde mürur-u zamanla dağ şeklini almış, tanınmayacak bir surete gelmiş çok sun´î sedler vardır
ZÜ-L KAVAFİ İkiden fazla kafiyeli nazım şekli
ZÜLKUM Boğaz
ZÜLL Hakir olma, alçalma Zillette oluş Horluk
ZÜLL-İ TESLİM Teslim olma alçaklığı
ZÜLLAHA Arka ağrısı
ZÜLUL Vezinde eksik olmak
ZÜLÜF (Bak: Zülf)
ZÜLÜL (Zelul C) Yavaş ve başı yumuşak olanlar
ZÜ-L YEDEYN İki elliler, insanlar
ZÜLZAL Zelzele, deprem, sarsılma
ZÜLZİL (C: Zelâzil) Etek ucu

Z Harfi

ZÜMER (Zümre C) Gruplar, zümreler
ZÜMER SURESİ Kur´an-ı Kerim´in 39 suresi Mekkîdir
ZÜMH Yüce ve büyük olmak
ZÜ-MİRRE Halk * Hasen yahut bediî eserler
ZÜMMAH Bahil, yaramaz kişi
ZÜMMEL (ZÜMMÂL) Zayıf, korkak kişi
ZÜMRE Bölük, cemaat, grup, takım, sınıf Cins
ZÜMRE-İ MUVAHHİDÎN Bir Allah´a inanmış ve O´nun emirlerinden ayrılmak istemeyenler Bir Allah´a inanıp başka fikre aldanmayanlar
ZÜMRÜT Cam parlaklığında, güzel, yeşil renkte şeffaf bir süs taşı
ZÜMUH Uzak olmak * Katı olmak
ZÜMUM (Zemm C) Ayıplamalar Kınamalar
ZÜMÜRRÜD Zümrüt * Mc: Çok yeşil olan renk
ZÜNABE Herşeyin ardı, arkası
ZÜNANE Borcun ve iddetin bakiyyesi
ZÜNBA´ Akıllı, zeyrek kimse
ZÜNBUR (ZÜNBÂR) (C: Zenâbir) Eşek arısı * Ufak taş parçası
ZÜNEYB Küçük kuyruk, kuyrukçuk * Küçük sap, sapçık
ZÜNNAR İp * Hristiyan rahiplerinin veya puta tapanların, papazların bellerine bağladıkları örme kuşak (Rükûa mâni olduğu için kuşanılması İslâmiyette küfür alâmeti sayılmıştır)
ZÜN-NUN (Sahib-i Nun) Yunus Peygamber´in (AS) bir namı * Mısır´lı Ebul Gayıd: Tasavvufun büyük müessislerindendir Hi 860´da vefat etmiştir
ZÜNUB (Zenb C) Günahlar Kabahatlar, suçlar * (Zeneb C) Kuyruklar
ZÜ´NUN Bir ot cinsi
ZÜNZÜN (C: Zenâzin) Gömlek eteği
ZÜR´A Bir miktar ekilmiş yer
ZÜRARE Saçılan şey
ZÜR´E Aklık, beyazlık
ZÜREFA (Zarif C) Zarif kimseler (Bak: Zurafâ)
ZÜREYKA´ Aş çervişi (Aşın üstüne gelir)
ZÜRİBE (ZİRİBE) (C: Zerâbi) Enli ve iyi döşek
ZÜRKA(T) Mâvi, mâvimtırak renk
ZÜRKUM Çehresi gömgök kimse
ZÜRMANİKA Sof zırh
ZÜRNUK Küçük nehir
ZÜRRA´ (Zari´ C) Ekinciler Ziraatçiler
ZÜRRAK (C: Zerârik) Beyaz tüylü doğan
ZÜRRE Darı
ZÜRRİYAT (Zürriyet C) Zürriyetler, kuşaklar, nesiller
ZÜRRİYET Soy, nesil, döl, kuşak
ZÜRU´ Ekili tarlalar
ZÜRUD (Zerd ve Zered C) Savaşçıların halka halka örülmüş zırhları
ZÜRUR Ay, güneş ve yıldızın doğması
ZÜRZÜR Sığırcık kuşu
ZÜUBE (C: Zevâib) Her nesnenin âlâsı, iyisi * Ağaç başında olan incecik budak
ZÜVAF Tez, hızlı, seri
ZÜVAL Yab yab, sallana sallana yürüyen kişi
ZÜVAN Buğday içinde çok olan ve gökçek adı verilen kara tohum
ZÜVENN Kısa boylu
ZÜVEYZA´ Kısa boylu
ZÜVİYET Toplandı, dürüldü (Bak: Zevy)
ZÜVVAR (Zâir C) Ziyaretçiler Hal hatır sormağa gidenler
ZÜYUF (Zeyf C) Kalp akça, sahte para Mağşuş olmak, mağşuş akçalar
ZÜYUL (Zeyl C) İlâveler, ekler Kuyruklar Etekler Bir kitaba yapılan ilâveler
ZÜYUR (Bak: Ziver)
ZÜYUT (Zeyt C) Yağlar