Fiziksel Ve Kimyasal Ufalanma

AYRIŞMA / GÜNLENME / ÇÖZÜNME (WEATHERING)

Ayrışma, yerkabuğunu oluşturan kayaçlarda yüzey ve yüzeye yakın kesimlerde yerdeğiştirmeye uğramadan, mekanik ve kimyasal süreçlerle meydana gelen nitelik değişimleri olarak tanımlanır

Kayaçlardaki ayrışma, çeşitli fiziksel etkiler altında gelişebileceği gibi mineraller arasındaki bağlayıcının kimyasal süreçlerle bozularak ortadan kalkması sonucu da oluşabilir Bu nedenle ayrışma kimyasal ve fiziksel süreçler olmak üzere iki kategoride gerçekleşir Bu iki ayrışma süreci çoğunlukla birlikte etkir veya birbirine ortam hazırlar Hava bileşiminde yer alan gazlar, su, sıcaklık, canlı ve organik maddeler ayrışma sürecinin başlıca etkenleridir

1 Fiziksel ayrışma
Kayaçlardaki fiziksel ayrışma (ufalanma) suyun mekanik etkisi (don), ani sıcaklık değişimleri ve kimyasal çözünmenin mekanik etkisi gibi olaylarla oluşur Suyun mekanik etkisi donma-çözünme yoluyla gerçekleşir Kayaç yüzeyinde ilksel olarak bulunan çatlak sistemlerine giren suların donarak
hacim genişlemesi yoluyla yarattığı basınçlar kayacın parçalanmasına ve ufalanmasına neden olur Bu süreç gerilim direnci düşük ve gözenenekliliği fazla olan kayaçlar ile donma-çözünmenin yaygın olduğu iklim kuşaklarında etkilidir Isı farklılaşmasından kaynaklanan fiziksel ufalanma daha çok
günlük ısı farklarının çok yüksek olduğu yörelerde gerçekleşir Ani sıcaklık artış ve düşüşleri kayaç yüzeyindeki bölümlerde mineraller arasındaki bağlayıcılığı azaltarak ufalanmaya yol açar

2 Kimyasal çözünme
Kayaçların kimyasal yollarla ayrışması oksidasyon, karbonasyon, hidroliz, hidratasyon vb yoluyla gerçekleşir Oksidasyon; kayaç bileşiminde yer alan minerallerin oksijenle birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal değişimdir Çoğunlukla demir mineralleri içeren kayaç yüzeylerinde gerçekleşir ve oluşumunda suyun etkisi büyüktür Örnek; limonit Karbonasyon; karbondioksitin kayaç mineralleri üzerinde yol açtığı kimyasal değişimdir Genellikle su içerisinde erimiş hali (karbonik asit) ile kayaç yapısını etkiler Sudaki oranı sıcaklık ile ters orantılıdır Karbonatlı çözeltilerin kimyasal yollarla çözünmesinde (karstlaşma) başlıca rolü oynar Hidroliz; kayaç
yapısında suyun etkisiyle meydana gelen reaksiyon ve kimyasal değişmelerdir Bu değişime suyun H+ ve OH- iyonları ile kayaç bileşimindeki element ve iyonlar arasındaki reaksiyon neden olur

Yeryüzünde en yaygın kimyasal ayrışma sürecidir Silikatlı kayaçların ayrışmasında başlıca etkendir
Örneğin ortoklazın hidrolizi sonucunda kil minerali olan kaolinit oluşur Hidratasyon ise minerallerin yapısına su moleküllerinin katılması ile meydana gelen kimyasal değişimdir ve genellikle mineral hacminde büyümeye yol açar Örneğin hematit limonite, anhidrit jips’e dönüşür

Kimyasal süreçlerin ayrışmadaki rolü ve etkinliği, kayaç yapısı ve su durumuna göre değişir
Örneğin karbonatlı kayaçlarda karbonasyon, bazı kil türlerinde hidratasyon, granitlerde ise hemen hemen tüm süreçler etkindir