Toprak Çeşitleri Ve Özellikleri

Toprak Çeşitleri ve Özellikleri
AZONAL (TAŞINMIŞ TOPRAKLAR)
Akarsular, rüzgârlar ve buzullar gibi dış kuvvetlerin, çeşitli sahalardan aşındırarak taşıdıkları materyalleri biriktirmeleriyle oluşan topraklardır

Bunlardan;

Akarsu biriktirmesiyle oluşanlara alüvyal topraklar,

Buzul biriktirmesiyle oluşan topraklara moren topraklar,

Rüzgâr biriktirmesiyle oluşan topraklara da lös topraklar denilmektedir

Toprakların, eğimli sahalarda, oluştuğu ana kaya üzerinden, akarsu, rüzgâr, buzullar ve diğer dış kuvvetlerin etkisiyle taşınarak, eğimin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşur Alüvyon, lös, moren, kolüvyal, litosoller ve regoseller taşınmış topraklardır Taşınmış topraklar, organik ve mineraller bakımından zengin topraklardır

Alüvyon: Eğimli sahalardan akarsu ve sel sularının aşındırarak taşıdığı ince malzemelerin akarsuların eğiminin ve taşıma gücünün azaldığı alanlarda birikmesiyle meydana gelirler Mineral bakımından zengin topraklardır

Devamlı olarak taşkın ve millenmeye uğrayan delta sahlarında ve taşkın ovarlarımızda bu topraklara sıkça rastlanır Buralar Çukurova, Asi, Göksu, Köyceğiz, Büyük ve Küçük Menderes, Gediz, Bakırçay, Sakarya, Bafra, Çarşamba, delta ovaları ile Konya ovasının kenarları Muş, Erzurum, Erba ve Niksar ovalarının merkezi kesimlerinde Alüvyal topraklar akarsular tarafından taşındıkları için ince ve mil boyutundadır Bu topraklar dikey yönde çok fazla değişiklik gösterirken yatay yönde pek değişiklik göstermezler

Lös: Rüzgârların taşıdıkları kurak ve yarı kurak bölgelerde bulunan topraklardır

Moren: Buzulların taşıdığı topraklardır Yüksek dağlık alanlarda ve kutup bölgelerinde bulunan topraklardır En az bulunan toprak çeşididir

Kolüvyal Topraklar: Dağlık alanlarda ayrışan materyalin dağ eteklerinde birikmelerine bağlı olarak oluşan topraklardır Dağların eteklerinde ve yamaçlarında taşınan toprakların birikmesiyle oluşurlar Bu topraklar iri taneli bir görünüme sahiptir Bu topraklar bağ bahçe tarımına uygundur Üzerlerinde ormanlar yetişebilir

Litosol: Kolüvyal alanlarda ince malzemelerin taşınmasıyla geriye kalan taşlı topraklardır Dağlık alanların eğimli yamaçlarında aşınmanın sürekli devam etmesi nedeniyle ana materyalin çözünmesinden oluşmuş topraklardır

Bu topraklar her dağlık alanın eğimli yamaçlarında oluşamaz ancak anakayanın kalker mermer gibi taşarlın olması gerekir Bu topraklar tarım için elverişli değildir ve üzerlerinde bitki örtüsü yoktur Ülkemizde bu topraklara Akdeniz bölgesinde Taşeli platosunda Boz dağlarda Bitlis dağlarında İç ve Doğu Anadolu’daki volkanik konilerde rastlanır

Regosol: Volkanik arazilerde kolüvyal depolar üzerinde oluşan kumlu topraklardır Kumlu depolar üzerinde bulunan topraklardır Çoğunluğu kum boyutunda olan asitik karakter gösteren volkanik arazilerde oluşmuşlardır

İç ve Doğu Anadolu bölgesindeki volkanik arazilarde bu topraklara rastlanır Bu topraklar kumlu oldukarı için bünyelerinde su barındıramazlar suyu hemen alt tabakaya geçirirler Bu sebepten dolayı toprakta humuslaşma meydana gelemez ve bununda sonucu olarak toprak verimsizdir Bu toprakların kumlu olması yumrulu bitkilerin yetişmesi için elverişlidir

ZONAL (YERLİ TOPRAKLARI)
Kayaların, bulundukları yerlerde çözülmeleriyle oluşan topraklardır

a Nemli Bölge Toprakları

Tundra Toprakları
Kutuplara yakın, soğuk tundra ikliminin görüldüğü bölgelerin topraklarıdır Şiddetli ve uzun süren kış şartlarından dolayı toprak yılın büyük bir bölümünde donmuş haldedir Yaz aylarında sadece yüzeyde ince bir tabaka halinde çözülme görülür Geniş bataklıklar oluşur Bu özellikteki iklim şartlarından dolayı kimyasal ayrışma olamamakta, toprağı oluşturan çoğu malzeme fiziksel parçalanma ürünü halindedir

Buralardaki cılız ve kısa boylu sürüngen ot, çalı ve yosunlara tundra adı verilir Bitki örtüsü çok cılız olduğundan humus tabakası fazla değildir Var olan organik maddeler de sıcaklık yeteli olmadığından toprağa ayrışıp karışmaz ve ham humus şeklinde kalır Bu nedenle tundra toprakları verimsiz topraklardır ve üzerinde tarım yapmaya elverişli değildir

Türkiye’de bu tür topraklar görülmez

Podzol Topraklar
Tayga adı verilen iğne yapraklı orman örtüsü altında oluşan, soğuk ve nemli iklim bölgelerinde özellikle de yağışın yıla dağıldığı alanlarda oluşan topraklarıdır Rusça bir kavram olup, altı kül renginde olan topraklar anlamındadır

Toprağın aşırı yıkanması nedeniyle organik maddelerin çoğu taşınmıştır Aşırı yıkanma nedeniyle üst kısımlarının rengi soluklaşmıştır ve renkleri açıktır A katmanından yıkanan oksitçe zengin maddelerin birikmesi ve çimentolaşma ile B katmanında sert tabaka oluşumu meydana gelmektedir

Topraktaki aşırı yıkanmadan dolayı topraktaki besin maddeleri uzaklaşmıştır Bunun sonucunda verimsizleşmiştir(Toprak kalsiyum, magnezyum, Potasyum, fosfor yönünden fakirdir) Bu tür topraklar gübre ve ilaç vermek suretiyle tarım yapılabilir hale gelebilmektedir Ancak yıkanma fazla olduğu için bu işin sürekli yapılması gerekir

Bu tip topraklar Sibirya, Kuzey Avrupa ve Kanada’da yaygındır Türkiye’de, Yıldız Dağlarının kuzey yüksek yamaçları ile Kuzey Anadolu Dağlarında, Batı Karadeniz Bölümü’nde kahverengi ve kırmızımsı sarı podzolik topraklar yaygındır Ayrıca Artvin Şavşat ve Karagöl çevrelerinde yaygın olarak bulunurlar

Kahverengi Orman Toprakları
Nemli orta kuşağın, geniş (yayvan) yapraklı ormanlarla kaplı bölgelerinde görülür Humus bakımından zengin oldukları için verimlidirler

Türkiye’de, bu tür topraklar, Karadeniz Bölgesi’nde yaygın olmakla birlikte, İç Anadolu’nun 1000 - 1200 m’den yüksek alanlarında da yer yer görülür İç Anadolu’da, daha çok Kuzey Anadolu Dağları’nın güneye bakan yamaçlarında yaygındır

Yine, Trakya’nın kuzeyinde Yıldız Dağları’nda, İçbatı Anadolu’da, Güneydoğu Toroslar üzerinde de kahverengi orman topraklarına rastlanır

Kırmızı Topraklar (Terra - rossa)
Nemli Subtropikal iklim bölgesi ile Akdeniz iklim bölgelerinde, kızılçam, maki ve garig örtüsü altında gelişen topraklardır

Bu tür topraklar genellikle kalkerli araziler üzerinde görülen topraklardır Eğimli karstik sahalarda toprak yüzeyde değil kayaların arasındaki yarık ve çatlaklarda oluşmuştur

Topraktaki demir oksit fazla olmasından dolayı iyi oksitlenmekte ve toprak kızıl renge sahip olmaktadır

Bu topraklar bol miktarda kil içerirler Çünkü kayaların bünyesindeki karbonatlı bileşikler eritilerek götürülür ve geriye killi maddeler kalır Derin çatlaklarda toprak içinde kaya parçaları bulunur

Bu topraklar Avrupa kıtasının güneyinde Akdeniz kıyısı ülkelerde yaygın olarak bulunurlar Türkiye’de, Akdeniz Bölgesi ile Kıyı Ege ve Güney Marmara’da yaygın olarak görülür

Laterit Topraklar
Nemli tropikal ve ekvatoral bölgelerde Dönenceler arasında yer alan, sıcak ve nemli iklim bölgelerinin karakteristik toprak tipidir

Bu toprakların Seçici özellikleri:
1- Sıcaklık ve yağış fazla olduğu için ayrışma ve çözülme fazla olmaktadır Bu nedenle toprak derinliği (kalınlığı) oldukça fazladır

2- Yağışın bol olması ve topraktaki yıkanmadan dolayı silisli maddeler topraktan uzaklaşmakta ve toprakta Demir oksit ve alüminyum birikimi çok olduğundan renkleri kızıla yakındır (Rengi kiremit kırmızısıdır)

3-Sıcaklığın fazla olmasından dolayı toprakta ve bakteri veya mikroorganizma faaliyetleri ve ayrışma çok fazladır Topraktaki organik maddeler, mikroorganizmalar tarafından parçalandığı ve yıkanma ile taşındığı için toprak yüzeyinde humus yoktur Buna bağlı olarak verimli ve tarıma uygun topraklar değildir

4- Bu toprakların bulunduğu bölgelerde toprak altına demir ve alüminyum oksitleri yumrular veya tuğla blokları şeklinde sıkışıp birikmekte ve bunlar bitki köklerinin toprağa ilerlemesine engel olmaktadır (Had Pan) Endonezya’da yüzeye çıkan bu bloklar kuruyunca inşaatlarda tuğla olarak kullanılmaktadır (Buna laterit İsmi buradan verilir)

Türkiye’de tam olarak laterit özelliği taşıyan toprak görülmez Ancak, Doğu Karadeniz Bölümü’nde, laterit türü (lateritleşmiş) topraklara rastlanabilmektedir

b Kurak Bölge Toprakları

Çernezyomlar
Çernezyomlar, Orta Kuşağın yarı nemli alanlarında uzun boylu çayırlar altında oluşan topraklardır Bu topraklara Kara topraklar adı da verilir

Bu topraklar zengin çayır bitkileri altında oluşmuş ve organik maddece zengindir Sıcaklık fazla olmadığı için organik maddeler yavaş yavaş ayrışıp parçalanmaktadır Fazla yıkanmadıkları için mineral ve kireç bakımından zengindir Toprağın üst kısmında bitki artıklarının oluşturduğu, kalın bir humus tabakası vardır Renkleri bu yüzden koyudur (Kara toprak)

Organik madde yönünden zengin olan bu topraklar Dünya’nın en verimli tarım toprakları arasındadır Üzerinde yoğun olarak tarım yapılır Özellilikle tahıl tarımında önemli yerleri olup, bu topraklara” dünyanın ekmek torbaları” adı verilir

Dünyada en yaygın olarak Rusya’nın güneyi, ABD, Kanada, Ukrayna, Arjantin, Mançurya, Avustralya bu toprakların yaygın olduğu alanlardır

Ülkemizde uzun boylu çayırların geniş yer tuttuğu Kuzeydoğu Anadolu’da yaygın olarak bulunurlar En yaygın olarak, Erzurum - Kars Plâtosu’nda oluşmuştur Ayrıca, İç Anadolu Bölgesi’nin kuzey kesiminde de yer yer bu tür topraklar görülmektedir

Kestane veya Kahve Renkli Step Toprakları
Az yağış alan step iklimlerinde görülen topraklardır Üzerindeki bitki örtüsü seyrek olduğu için, humus oranı azdır Bu yüzden verimleri düşüktür

Türkiye’de, Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu plâtoları ile İçbatı Anadolu’da yaygındır

Çöl Toprakları
Çöl iklim bölgelerinde görülür Çok az yağış alıp, fazla yıkanmadıkları için, kireç ve tuz oranı oldukça fazladır Humus, hemen hemen hiç yoktur Bu topraklarda tarım yapılamaz

İNTRAZONAL (ANA KAYANIN ETKİLİ OLDUĞU TOPRAKLAR)
Bu toprakların oluşumunda özellikle yer şekilleri ve ana materyal etkili olmaktadır Bu topraklarda çoğunlukla sadece A ve C horizonları bulunmaktadır

Halomorfik Topraklar:
Kurak ve yarı kurak bölgelerde kayaların çözülmesinden oluşan tuzlu malzemeler akarsular tarafından havzaların tabanlarına taşınarak biriktirilmektedir Bu bölgelerde yağışlar az buharlaşma fazla olup, yağışların üzerinde bulunmaktadır

Bu özelliğe sahip kurak ve yarı kurak bölgelerde havzaların tabanlarında sularda eriyik halde bulunan çeşitli tuzların ve karbonatların suların buharlaşması ile toprağın yüzeyinde çökelmesi veya belli derinliklerde kalması ile oluşurlar Çökelen tuzlar ince bir tabaka veya film halinde toprağın yüzeyini kaplamaktadır

Bunlarda ikiye ayrılır

A-Tuzlu topraklar ( Solançak): Toprak yüzeyi üzerinde tuzlardan oluşan beyaz bir kabuk görülür Bu toprağın derinliklerinde de devam edebilir Bitki örtüsü yönünden çok zayıf olan bu topraklarda tuza dayanıklı ( halofit) veya tuzu seven ( halofil) bitkiler dışında başka bitkiler yaşamaz

B-Tuzlu – sodik (alkali) topraklar: Bunlar yüksek miktarda eriyebilir tuz içerir Kurak ve yarı kurak bölgelerde drenajın iyi olmadı alanlarda bulunur Yüksek miktarda sodyum bulunması ile diğer topraklardan ayrılır

Ayrıca bazı alanlarda insanlar tarımda aşırı sulama ile kurak ve yarı kurak bölgelerde toprağın tuzlaşıp çoraklaşmasına neden olabilmektedir Aşırı sulama taban suyunu yükseltmekte ve yıkanma ile tabana taşınan tuzlar bu sayede yüzeye çıkmakta ve su buharlaşınca yüzeyi kaplayarak çoraklaşmaya neden olmaktadır

Aşırı sulama ile çoraklaşan arazilerde drenaj kanalları açılarak “ akaçlama “ çalışmaları yapılmalıdır

Hidromorfik Topraklar:
Bataklık, sazlık gibi drenajı iyi olmayan yani sürekli suların biriktiği sahalarda toprak sürekli sular altında kalmakta oksijensizlik altında bataklık bitkilerinin oluşturduğu organik maddeler kolay ayrışamamakta ve organik madde birikimi olmaktadır Bu topraklar sürekli taşkın altında kalan ovalarda, tektonik çukurlardaki taban suyu yüksek sahalarda veya da dağların yüksekliklerinde bulunan yerel çukur sahalarda bulunmaktadır

Kalsimorfik topraklar:
Bu tür topraklar kireç bakımından zengin ana kayalar üzerinde oluşmaktadır Yumuşak kireç taşı ve killi kireçtaşı depoları üzerinde oluşurlar Genellikle A horizonunda ibaret olan bu topraklarda organik madde toprağa karışarak koyu renk sağlamaktadır Bu topraklarda nispeten tarım yapılabilmektedir

1- Vertisoller: Eski göl depolarındaki killi kireçli depolar üzerinde oluşan topraklardır Bu topraklar killi olduğu için kurak mevsimde çatlar ve yarılır, derinliği bir metreyi bulan yarıklar oluşur Bu yarıklardan aşağı doğru sürekli toprak enkazı dökülür Dökülen bu enkaz yağışlı mevsimde kilin suyu alıp şişmesi ile aşağıdan yukarı doğru itilir Adeta aşağı giden toprak tekrar yukarı döner Bundan dolayı bu topraklara “dönen toprak “ anl***** gelen vertisol ismi verilmiştir

Topraktaki büzülme ve şişme olaylarının tekrarından dolayı oluşan mikro topografyaya “ Gilgai” ismi verilmektedir

2- Rendzina: Bu topraklar genellikle yumuşak kireç taşları üzerinde oluşur Toprak koyu renkli olup, alt tarafında kireç birikimi mevcuttur Kireç taşlarının parçalanmasından dolayı toprak içinde bol miktarda çakıl bulunur

Bunlar genel olarak A, C horizonludur A horizonu koyu gri ve siyah renktedir A horizonundan kireç tamamen yıkanmamıştır ve organik maddece zengindir Bunların doğal bitkileri çernezyomlar da olduğu gibi otlardır