Adana Halk Kültüründe Kısmet Açma...

Okt Ayşe BAŞÇETİNÇELİK
Çukurova Üniversitesi Türk Dili Okutmanı

Adet ve inanışlar halk kültürünün vazgeçilmez unsurlarıdır İlkel insandan bugüne,
inanışlar insanların yaşamına karışmış, bütün davranışlarına yön vermiştir Doğa varlıklarının
birer tanrı, yardımcı tanrı olarak nitelendiği dönemlerde onlarla ilgili davranışlar, görevler,
zamanla birer inanış niteliği kazanmıştır Güneşin, ayın, yıldızların tanrı olarak kabul edildiği
çağlarda onlara saygı göstermek bir din görevi olmuştur Çağların akışı içerisinde bu görev
davranışlar, birtakım değişikliklerle inanış halini almıştır

Bugün, tüm inanışların kaynağında çok tanrılı dinleri, tek tanrılı dinleri ve günlük yaşam olaylarını görmek mümkündür
İnanç, felsefede, doğruluğuna ilişkin yeterli bilgi temelleri olmadan bir önermenin
geçerliliğini onaylama, inanma, iç gözleme dayanan bir davranıştır Bir başka söyleyişle , bir
kimsenin günlük yaşamını, davranışlarını etkileyen, başkalarından öğrenme yoluyla kazanılan
bir düşünce varlığı olan inanışın edinilmesinde, kişinin deneme yoluna sapması, geçerliliğini
kendi yaşamında geçen bir olayla tanıması gerekli değildir İnanç, denenmeden, akıl
kurallarına, mantık ilkelerine uygulamadan benimsenen, genel geçerliliğini yalnızca
başkalarından aktarılan olaylara, söylentilere borçlu olan bir düşünce ürünüdür İnançların
yaygın olanları bile deneyle saptanamaz Bütün inançlar kaynakları dışına çıktıkça, deney
dışı, akıl dışı bir nitelik taşır

Dilimizde bugün, batıl itikad, batıl inanış, boş inanış, hurafe, olarak adlandırılan bir
çok adet ve inanmanın kökeninin çok eski devirlere kadar uzandığını görüyoruz Her kültürde,
semavi dinlere geçen toplumlar, semavi dinler öncesi inanç sistemlerindeki adet ve
inanmalarını birden bırakamazlar Yeni dinlerinin özüne ters bile olsa, bunları yeni dinlerinin
rengine ve kalıbına uydurarak, o dinin gereğindenmiş gibi uygularlar

Günümüzde yaşayan pek çok adet ve inanmada İslamiyet öncesi inanç sistemlerinin
izleri görülür Türkler İslamiyeti kabul ettikten sonra, o güne kadar etkisinde kaldıkları inanç
sistemlerinin kalıntılarını girdikleri bu yeni dine de getirmişlerdir Orta Asya'daki Türk
kavimleri arasında yaygın olan ve çoğu kez hasta tedavi etmek için bir şaman tarafından özel
ayinlerle yapılan büyülük işlemler, kalıntılarını bugünkü toplumumuzda da sürdürmektedir
Büyü, üfürük, afsun gibi çeşitli adlarla anılan bu işlemler, kimi zaman tedavide kimi zaman
insanları etki altına alma gibi türlü şekillerde uygulanmaktadır Anadolu'nun pek çok
yöresinde halk, kısmet açmak, çocuk sahibi olmak vb çeşitli nedenlerle büyüsel işlemlere
başvurmaktadır

Doğada var olduğuna inanılan gizli güçleri etkilemek, olayların olağan düzenlerini
değiştirmek, iyiliği çekmek kötülüğü kovmak, istenilen sonuca ulaşmak için, halk arasında
"büyü" olarak adlandırılan birtakım işlemler yapılır Bu işlemlerde dinsel ve büyüsel öğeler
kullanılır Genellikle büyülerin yapısında etkili madde olarak tanrının güzel adları, dualar,
harfler, remiz veya resimlerin yazıldığı kağıtlar, çeşitli besin maddeleri ve etkilenecek kişinin
giysisinden bir parça bulunur

Toplumumuzda genç kızlar, kısmetlerini öğrenmek ya da kısmetlerini etkilemek ya da
kapalı olan kısmetlerini açmak için çeşitli davranış kalıplarını uygularlar Bunlardan bazıları
şöyledir Artvin, Posof, Ardahan, Oltu, Narman, Tortum ve İspir'de gençlerin kısmeti açılsın
diye, tuzlu ekmek veya tuzlu peynir yemeleri, rüyaya yatmaları, niyet namazı kılmaları
istenir Ardahan'da evlenemeyen kızlar "kıkıl" adı verilen çok tuzlu ekmekleri, bir duvarın
üzerine koyup beklerler Ekmeği alan karga hangi yöne giderse o yöne doğru gelin
gideceklerine, Şavşat'ta kızlar evlerine gelen misafirin eşeğine binerler, eşek hangi yöne
giderse o yöne evleneceklerine, Koçların yününden diktikleri elbise ile kısmetlerinin
açılacağına inanırlar Sivas ve çevresinde ise, evlenemeyen kızın kısmetini açmak için, cuma
günü sela verilirken kızın ayağı altına bir anahtar konur ve kızın "bahtım açılsın" demesi
istenir Kısmeti açılsın diye, gelinin duvağı bekar kızın başında çözülür
Adana ve çevresinde de ülkemizin pek çok yerinde olduğu gibi kısmet açmak için
çeşitli adet ve inanmalar uygulanmaktadır Bunlardan bir bölümü, genç kız veya bir yakını
tarafından anahtar veya kilitle cami önünde uygulanan davranış kalıplarıdır

•Perşembe akşamı kilit bir genç tarafından kapatılır Kız bunu yastığının altına
koyar Bu kilit cuma günü namazdan ilk çıkana açtırılır Bu işlem üç cuma
tekrarlanır
•Cuma günü namaza ilk giren kişiye bir kilit verilir Bu kişi camiye girerken kilidi
kapatır, çıkışta da dualarla açar
•Cuma günü namazdan ilk çıkan kişiye kız veya yakını kilit açtırır
•Dört yol ağzında kilit açılır
•Kilidin ağzı açık bırakılır, okunur, üflenir
•Göbek üstünde kilit açtırılır
•Adana'da bulunan "Bebekli Kilise"nin papazına kilit açtırılır
•Cuma günü camiden çıkan bir kişiye açtırılan kilit, evin kapısının iç tarafına asılır
•Dört yol ağzında kız çeyizi açılır
•Genç kızın kısmetinin açılması için, çeyiz bohçası dualarla üç "cuma" açılır
•Genç kız üstünde büyük bir anahtar taşır
•Anahtar dualarla okunur, kıza verilir, kız akarsuya atar

Örneklerimizde de görüldüğü gibi, kapalı olan kısmetin açılabilmesi için "açma"
eylemi yapılmaktadır Halk kültüründeki inanışlara göre kapatılan veya kapalı duran nesneler
kapalılığı, bağlılığı çağrıştırır Bu inançla, benzerlik öğesinden yararlanılarak, kapalı olan
nesneler açılmaktadır Bu pratiklerde, kapalı olan kilit büyüsel obje olarak kullanılmakta,
kilidin kapalılığı ile kısmetin kapalılığı arasında ilişki kurulmakta, kilidin açılmasının,
kısmetin açılmasını çağrıştıracağı düşüncesiyle kilit açılmaktadır Aynı işlemin kapalı duran
çeyiz bohçasını açma eylemiyle tekrarlandığını görüyoruz Açma eyleminde dinsel öğeler
kullanılmakta, kilidin açılması veya bohçanın açılması Müslümanlar için kutsal gün olan
cuma günü yapılmakta, eylemi yapan kişi dinsel bir kişi papaz, hoca veya camiden çıkan ilk
kişi olmaktadır (Bebekli Kilisenin papazına kilit açtırma eylemi, Adana'da bazı çevrelerde,
işleri iyi gitmeyen kişilerin sıkça uyguladığı bir davranış şeklidir)

Açma eyleminin anahtarla yapılıyor olması, anahtarın tek başına kısmet açmada büyüsel obje olarak kullanılmasına da
neden olmaktadır Yapılan işlemlerde halk kültüründe kutlu sayı olarak kabul edilen üç sayısı
esas alınmaktadır Halk kültüründe büyüsel bir gücü olduğuna inanılan dört yol ağzı, pek çök
pratiğin uygulandığı yer olmaktadır Böylece, her yöne açık olan bu yerde yapılan işlemin de
olumlu sonuç vereceğine inanılmaktadır Büyüsel pratiklerde rastlanan "akarsu" öğesi,
yapılan işlemin tıpkı akan su gibi engel tanımaması, yoluna devam etmesi için
uygulanmaktadır Halk kültüründe su, pislikleri giderici, arındırıcı özelliğinden dolayı kutlu
varlıklardan kabul edilir, büyüsel işlemlerde iyi sonuç almak için kullanılır

Adana ve çevresinde de, kısmetinin açılmasını isteyen genç kız veya yakını, dileklerin
gerçekleşmesinde ünü duyulan türbelere ve ağaçlara bu amaçla ip ve bez bağlar Tarsus'ta
bulunan "Arıklı" ziyareti'ne giderek kısmetinin açılması için, cuma gecesi, orada yatar
Adana'da Zilli Dede ve Çoban Dede diye anılan türbelere gider, mum dikerek, şeker
dağıtarak, Dede'nin türbesine örtü örterek, dilekte bulunur Adana'da "Yedi Uyuyanlar" diye
bilinen türbeye giderek, orada bulunan türbe ve yedi mezarın etrafını dualarla, dilek dileyerek
birkaç kez döner Kurban veya horoz keser Cuma günü ezandan önce "Bulut Dede"ye gider
bir makarayı dualarla çözerek(açarak), dilekte bulunur Çözülen makarayı dileğinin
gerçekleşmesi için "Taşköprü" den suya atar Dilek gerçekleştikten sonra, çay, çerez veya
tavuklu pilavı, yatırın bulunduğu yere götürerek, orada bulunanlara dağıtır

Toplumun hemen her kesiminde görülen bekar genç kızların kısmetlerinin açılması
için; nişanda kesilen nişan kurdelesinden ve düğünde, gelinin gelin telinden bir parça alıp
saklamaları, gelinin gelinliğinin içine veya ayakkabısının altına adlarını yazmaları, düğünde
gelinin başına atılan para veya şeker gibi saçılardan kapmaya çalışmaları gibi benzetme
motifli büyüsel davranış şekillerine Adana ve çevresinde de rastlanmaktadır