Türk-İslam Devletleri (Osmanlı İmparatorluğu Öncesi Ve Haricinde)

Türk-İslam Devletleri

A, TÜRKLERİN İSLAMİYET'İ KABULÜ VE HİZMETLERİ
1 Türklerin Müslümanlarla İlk Karşılaşmaları
HzÖmer döneminde Müslüman Arapların İran'a hakim olması Türklerle Müslümanları komşu haline getirdi Hz Osman döneminde Horasan ve Harezm'i ele geçiren Müslüman Araplar, Ceyhun nehrine ulaşmış ve Türklerle ilk savaşlar başlamıştır Emeviler döneminde Müslüman Araplar bütün Maveraünnehir'e hakim oldular (715) Bu gelişmelerin ardından Türklerle Müslümanlar arasında şiddetli savaşlar oldu Türgişler Devleti’nin dağılması üzerine Müslümanlarla mücadele edecek Türk devleti kalmadı Türklerle Müslümanlar arasındaki savaşlar ve Emevilerin sert tutumu Türklerin kitleler halinde İslamiyet’e girişini engellemiştir
2 Talas Savaşı
750 yılında milliyetçilik politikası izleyen Emeviler Devleti yıkılmış, Abbasiler Devleti kurulmuştu Abbasilerin milliyetçi bir politika takip etmemeleri Türklerle Müslüman Araplar arasındaki ilişkilerin iyileşmesini sağlamıştır,
VIII yüzyıl ortalarında Orta Asya'da güçlü Türk devleti olmadığı için otorite boşluğu doğmuş, bu durumdan yararlanarak Orta Asya'ya ve Türklere hakim olmak isteyen Çinliler, Doğu Türkistan'a kadar ilerlemişlerdi Böylece Talas ırmağına kadar olan topraklar Çinlilerin eline geçmiştir
Abbasilerin Horasan valisi Ebu Müslim, Çinlilerin ilerleyişini durdurmak için harekete geçti Müslüman Araplarla Çinliler Talas ırmağı yakınlarında karşılaştılar Türk boylarından Karluklar bu savaşta Müslüman Arapları destekleyerek savaşı kazanmalarını sağladılar (751)
Bu savaşın sonucunda;
- Orta Asya Çinlilerin egemenliğine girmek kurtulmuştur
- Türklerle Müslüman Araplar arasındaki ilişkiler iyileşmiş, savaşların yerini dostluklar almıştır
- Türklerle Müslüman Araplar arasında ticari ilişkiler gelişmiştir
- Türkler kitleler halinde İslâmiyet'i kabul etmeye başlamış ve Talas Savaşı Türk - İslâm tarihinin başlangıcı kabul edilmiştir
- Dünya kültür tarihi bakımından önemli kabul edilen kâğıt, Çin'in dışında yayılmaya başlamıştır
3 Türklerin İslâmiyet'e Girmeleri
Talas Savaşı'ndan sonra Türklerle Müslüman Araplar arasında iyi ilişkilerin başlaması üzerine Karluk,Yağma ve Çiğil Türkleri İslamiyet’i kabul eden Türk boyları oldular X yüzyıl başlarında Oğuzlar İtil (Volga) Bulgarları Müslümanlığı kabul etmiştir
Türklerin Müslüman olmalarında;
- Müslümanlarla ticari ilişkilerin gelişmesi
- Türkler arasında tek tanrı inancının yaygın olma
- Türklerdeki cihan hakimiyeti anlayışının İslamiyet’teki fetih anlayışına benzemesi
- İslâm dini ile eski Türk inançları arasında benzerlik bulunması (ahiret, cennet, cehennem, kurban kesme )etkili olmuştur
Türkler İslâmiyet'i kabul ettikten sonra;
- İslâmiyet'i daha geniş bir alana yaymışlara (Pakistan, Afganistan, Bangladeş ve Hindistan'ı bir kısmı ile Balkanlar)
- İslâmiyet'in yayıldığı sahalarda yeni devletli kurmuşlardır
- İslâm dünyasındaki ayrılıkları önemli ölçüde ortadan kaldırarak Abbasi halifesini korumuşlardır
- Haçlı Seferlerine karşı koyarak İslâm dünyasın korumuşlardır
- Büyük fikir, sanat ve bilim adamları (Farabi, İbni Sina, Mimar Sinan, Ali Kuşçu, Akşemseddin) yetiştirerek ölümsüz eserler meydana getirmişler ve uygarlığın ilerlemesine katkıda bulunmuşlardır
B TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ

1 Tolunoğulları (868 - 905)
Buharalı bir Türk olan Tolunoğlu Ahmet tarafından kurulmuştur Abbasi halifesinin muhafız alayı komutanı olan Tolunoğlu Ahmet, Mısır'a vali tayin edildikten sonra emrindeki Türk ordusu sayesinde bağımsızlığını ilan ederek Fustat şehrini başkent yapmıştır
Tolunoğlu Ahmet, güçlü bir ordu meydana getirdi ve gelirlerini artırdı Mısır'dan sonra Filistin, Suriye ve Irak'ın kuzeyini Tolunoğullarına bağladı Abbasiler 905 yılında Tolunoğullarına son verdiler
Tolunoğulları Mısır'da kurulan ilk Müslüman Tük devletidir

2 İhşitoğulları (935 - 969)
Mısır'da kurulan ikinci Türk devleti İhşitoğullarıdır Devletin kurucusu olan Muhammed bin Toğaç önce Şam'a, sonra Mısır'a vali oldu
Muhammed b Toğaç 935 yılında Mısır'daki Türk askerlerine dayanarak bağımsızlığını ilan etti Suriye ve Hicaz'ı ülkesine kattı (942) Habeşli vezir Kâfur döneminden sonra ülkede karışıklıklar çıktı Devlet eski gücünü kaybetti Fatımiler 969 yılında Mısır ve Suriye'yi ele geçirerek İhşitler Devleti'ni yıktılar
Tolunoğulları ve İhşitlerde yöneticiler Türk, halk Arap'tır Bu durum iki Türk devletinin de kısa sürede yıkılmasında etkili olmuştur

3 Karahanlılar (840-1212)
Karahanlılar Devleti, Uygurların dağılmasından sonra Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri tarafından Doğu ve Batı Türkistan'da kurulmuştur (840) Karahanlı hükümdarlarından Satuk Buğra Han'ın etkisiyle Karahanlılar arasında İslâmiyet'in yayılması hızlanmış ve Karahanlılar Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olmuştur
Karahanlılar en parlak dönemlerini Yusuf Kadir Han döneminde yaşamışlardır Bu hükümdarın ölümünden sonra duraklama sürecine giren Karahanlılar Devleti Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır (1042), Doğu Karahanlılan 1211 yılında Karahıtaylar, Batı Karahanlılar ise, 1212 yılında Harzemşahlar tarafından yıkılmıştır

Türklerin İslâmiyet'e geçmelerini ve Türk kültürüyle İslam kültürünün kaynaşmasını başlatan Karahanlıların parçalanmasında taht kavgaları etkili olmuştur
Kültür ve uygarlık alanında ilerleyen Karahanlılar;
- Türkçeye önem vermişler ve resmi dil olarak kullanmışlardır Türk dilini ve kültürünü devam ettiren Karahanlılar ilk Türk - İslâm eserlerini ortaya koymuşlardır En önemli eserleri, Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmut'un Divan'ı Lügati't Türk adlı eserleridir
- Türk - İslâm tarihinde ilk medreseleri kurarak eğitime önem vermişlerdir
- Türk tarihinde ilk kervansarayları kurarak ticareti geliştirmişlerdir
4 Gazneliler (963- 1187)
Gazneliler Devleti Afganistan'daki Gazne şehrinde Samanoğullarının Herat valisi Alp Tiğin tarafından kurulmuştur (963) Gazneliler en parlak dönemlerini Sultan Mahmut zamanında yaşamışlardır
Gazneliler, Sultan Mahmut döneminde Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek Kuzey Hindistan'a hakim olmuşlar ve İslâmiyet'i yaymışlardır Gazneli Mahmut Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtarmış, bu davranışından dolayı Abbasi halifesi kendisine "Sultan" unvanını vermiştir Türk hükümdarlarından ilk kez sultan unvanını kullanan Gazneli Mahmut olmuştur
Sultan Mahmut ölünce yerine oğlu Mesut tahta geçti Mesut babası kadar güçlü bir şahsiyet değildi Bu dönemde Gazneliler için Selçuklu tehlikesi ortaya çıktı Selçuklular Merv ve Nişabur'u alıp, Horasan topraklarına girince Selçuklular ile Dandanakan Savaşı yapıldı (1040) İki Türk - İslâm devletinin birbiriyle yaptığı savaşta Gazneliler yenildiler
Dandanakan Savaşı'nı kaybeden Gazneliler dağılma sürecine girmişler ve eski güçlerini kaybetmişlerdir Gazneliler, Afganlı bir kavim olan Gurlular tarafından yıkılmıştır (1187)

Gaznelilerin birçok ulusu (Türkler, İranlılar, Hindular, Gurlular ) bünyesinde bulundurmaları parçalanmalarında ve yıkılmalarında önemli rol oynamıştır
Gazneliler, Iran ve Arap kültüründen etkilenmişler, sarayda Türkçe konuşulmasına rağmen bilim dili olarak Arapça’yı, edebiyat dili olarak Farsça’yı kullanmışlardır Bu durum Türk dilinin gelişmesini yavaşlatmıştır
5 Büyük Selçuklular (1040-1157)
Büyük Selçuklu Devleti'nin Kuruluşu ve Genişlemesi
Büyük Selçuklu Devleti’ni kuran Türkler Oğuzların Uçok kolunun Kınık boyuna mensuptur Devlete adını veren Selçuk Bey, Göktürklerin yıkılmasından sonra Aral Gölü çevresinde kurulan Oğuz Yabgu Devleti'nin ordu komutanıydı Bazı anlaşmazlıklardan dolayı Oğuz Yabgu Devleti’nden ayrılan Selçuk Bey, taraftarlarıyla Cent şehrine gelerek İslâmiyet'i kabul etti (985) Cent şehrinde etrafında birçok kişiyi toplayan Selçuk Bey 1007'de öldü ve yerine oğlu Arslan Yabgu geçti Arslan Bey, Gazneli Mahmut tarafından öldürülünce (1025) Selçuk Bey'in torunu olan Tuğrul ve Çağrı Beyler Selçukluların başına geçti
Tuğrul ve Çağrı Beylerin yönetimindeki Selçuklular Maveraünnehir'e girdikten sonra Karahanlılarla ve Gaznelilerle savaşlar yaptılar Selçukluların Horasan'a girmek istemesi Selçuklu - Gazneli savaşlarını hızlandırmıştır İki taraf arasında yapılan Dandanakan Savaşı'nı Selçuklular kazanmıştır (1040)
Bu savaştan sonra;
- Büyük Selçuklu Devleti; bütün kurumlarıyla bağımsız hale gelmiştir,
- Horasan bölgesi Büyük Selçukluların eline geçmiştir
- Abbasi halifesinin onayını alan Tuğrul Bey hükümdarlığını ilan ederek Rey şehrini başkent yapmıştır

Tuğrul Bey Dönemi (1040 - 1063)
Tuğrul Bey Dandanakan Savaşı'ndan sonra Büyük Selçuklu Devleti'nin hükümdarlığını, kardeşi Çağrı Bey ise askeri işleri üstlendi Tuğrul Bey döneminde Selçuklu sınırları hızla genişledi; İran, Azerbaycan ve Irak ele geçirildi Anadolu üzerine seferler başladı İbrahim Yınal komutasındaki Selçuklu orduları Pasinler Savaşı'nda Bizans ve Ermeni kuvvetlerini mağlup etti (1048) Bu savaş sonunda Bizans ve Ermenilerle Büyük Selçuklular arasında ilk ilişkiler başlamış ve Bizans Selçukluları resmen tanımıştır
Büyük Selçukluların genişlemeye başladığı dönemde Abbasi halifeliği eski gücünü kaybetmişti Tavaif-i Mülûk devletlerinden Şiî Büveyhoğulları Abbasi halifesini esir edince, Tuğrul Bey Bağdat Seferi'ne çıkarak halifeyi esaretten kurtarmıştır (1055) Bu gelişme üzerine halife Tuğrul Bey'i, "Doğunun ve batının hükümdarı" ilan etmiştir Bağdat Seferi'nden sonra Büyük Selçuklu Devleti İslâm dünyasının siyasal liderliğim üstlenmiş, Abbasi halifesi ise dini liderliğini devam ettirmiş ve halife Selçukluların himayesine girmiştir
1063 yılında Tuğrul Bey'in vefatından sonra Büyük Selçuklu Devleti'nin başına taht kavgalarını kazanan Alp Arslan geçmiştir

Alp Arslan Dönemi (1040 - 1063)
Alp Arslan döneminde Batı yönündeki seferlere devam edilmiştir Azerbaycan, Gürcistan ve Anadolu'ya seferler düzenlenerek Ani ve Kars kaleleri ele geçirilmiştir
Alp Arslan döneminin en önemli gelişmesi Bizans de yapılan Malazgirt Savaşı'dır Türklerin Anadolu üzerine düzenlediği seferlerin artması sonucunda Bizans, Türkleri Anadolu'dan atmaya karar verdi İki ordu arasında Muş yakınlarında yapılan Malazgirt Savaşı'nı Büyük Selçuklular kazanmıştır (1071)
Malazgirt Savaşı'nın sonucunda;
- Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başlamış ve Anadolu Türk yurdu haline gelmiştir
İslam dünyası üzerindeki Bizans baskısı sona ermiştir
- Türklerin batı yönünde ilerlemesi ve Bizans'ın kışkırtmaları sonucunda Türk - İslâm dünyası üzerine Haçlı Seferleri başlamıştır
- Anadolu'nun fethini hızlandırmak ve Türkleşmesini sağlamak için ilk beylikler kurulmuştur
Alp Arslan, Malazgirt zaferinden sonra Batı Karahanlılar üzerine sefer düzenlediği sırada bir kale komutanı tarafından şehit edilmiştir (1072)

Melikşah Dönemi (1072 - 1092)
Büyük Selçuklu Devleti Melikşah döneminde en geniş sınırlarına ulaşmış ve en parlak dönemini yaşamıştır
Bu dönemde;
- Kafkasya'nın fethi tamamlanmış Batı sının Akdeniz ve Marmara Denizi'ne, Doğu sınırları Seyhun Irmağı'na, Kuzey sınırı Kafkas Dağları'na, Güney sınırı Mısır ve Basra Körfezi'ne kadar genişletilmiştir
- Siyasal amaçlarla ortaya çıkan Batınilik faaliyetleriyle mücadele edilmiştir Bu faaliyetlerin amacı, Selçukluları içeriden çöküntüye uğratmaktı Türk - İslâm büyüklerine karşı suikastlar düzenleyen Batınilere karşı başlatılan mücadele Melikşah'ın ölümü üzerine sonuçlandırılamamıştır
Büyük Selçuklu Devleti'nin Dağılışı Melik şah’ın ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti'nde taht kavgaları başlamış ve devlet birliğini koruyamamıştır Suriye Anadolu, Kirman, Irak ve Horasan Selçukluları merkezden ayrılarak bağımsızlıklarını ilan ettiler Dağılma döneminde Büyük Selçuklu tahtına Berkyaruk, Mehmet Tapar ve Sencer geçmiştir Sencer, Karahıtaylarla yaptığı Katvan Savaşı'nda yenilmiştir (1147) Bu savaş Büyük Selçukluların yıkılışını hızlandırmış, 1157 yılında Sencer'in ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti tamamen parçalanmıştır
Büyük Selçuklu Devleti'nin Parçalanma Nedenleri
Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında;
- Hükümdar ailesi arasında taht kavgaları çıkması ve Selçuklu prenslerinin ayaklanmaları
- Devlete küstürülen Oğuzların ayaklanması
- Şiî Fatımilerin ve Batınilerin zararlı faaliyetleri
- Haçlı Seferlerinin etkisi
- Abbasilerin eski siyasal güçlerine ulaşabilmek için izledikleri politikalar
- Merkezi otoritenin zayıflamasından yararlanan atabeylerin ayaklanarak bağımsızlıklarını ilan etmeleri gibi nedenler etkili olmuştur
Büyük Selçukluların Tarihteki Rolleri
- Anadolu'yu bir Türk yurdu haline getirmişlerdir
- Büyük Türkmen kitlelerini Anadolu'ya yerleştirmişlerdir
- Abbasi halifeliğini Şiî tehlikesinden korumuşlardır
- İslâm dünyasını Haçlı Seferlerine karşı korumuşlardır


Moğol imparatorluğu (1196 - 1227)
1196 yılında bütün Moğol kabile reislerinin katıldığı "kurultay" da "Cengiz" ismini ve "Han" unvanını alan Timuçin Moğol Devleti'ni kurmuştur Moğolca konuşan bütün kabileleri zamanla bir devlet çatısı altında toplayan Cengiz Han'dır
Moğollar Cengiz Han döneminde doğuda ve batıda istilâlara başladılar Bu istilalar sırasında birçok şehir yakılıp yıkılmış, binlerce insan öldürülmüş ve binlerce insan göç etmek zorunda kalmıştır
Moğol istilâsı Cengiz Han'ın ölümünden sonra da devam etti Selçuklular Moğol egemenliğini tanıdılar Avrupa'ya yapılan seferlerde Ballık Denizi'ne kadar ilerleyen Moğollar diğer yandan Macaristan'a ulaşmışlardır
Türkler (bir kısmı hariç) bu imparatorluk döneminde tek bayrak altında toplanmışlardır

Moğol İmparatorluğu’nun Parçalanması
Cengiz Han Moğol adetlerine göre devleti dört oğlu arasında paylaştırmıştı Cengiz Han'ın ölümünden sonra İmparatorluk parçalanmıştır
Altın Orda (1227-1502)
Cengiz Han'ın torunu Batu Han tarafından Batı Sibirya ve Kıpçak bozkırlarından Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan bölgede kurulmuştur Berke Han Müslümanlığı kabul edince, devlet bir Türk - İslâm devleti haline gelmiştir Çünkü devletin topraklarında pek çok Türk yaşıyordu Az sayıdaki Moğollar bu bölgede hızla Türkleşmiştir Timur'un arka arkaya yaptığı seferlere dayanamayan devlet parçalanmış, bu durum Rusların birliğini kurmasına ve yayılmasına ortam hazırlamıştır

İlhanlılar (1256-1336)
İran'da Cengiz Han'ın torunu Hülagü tarafından kurulmuştur İlhanlılar İran, Irak, Azerbaycan ve Anadolu'ya hakim oldular 1258 yılında Abbasileri ortadan kaldırdılar İlhanlılar Devleti'nde İslâmiyet, Gazan Han döneminde tam manasıyla yayılmıştır, İslamiyet’le birlikte devlet Türkleşmeye de başlamıştır
Türkiye Selçuklularının yıkılışında önemli rol oynayan İlhanlılar, 1336'ya kadar Anadolu'ya hakim olmuşlardır

Kubilay Hanlığı (1280 - 1368)
Cengiz Han'ın torunu Kubilay Uygur Türklerinin de yardımıyla Çin'in tamamını fethederek merkezi Pekin olan Kubilay Hanlığı’nı kurmuştur (1280)
Kubilay Hanlığı’nda diğer Moğol Devleti parçalarının aksine İslamiyet yerine Budizm ve Hristiyanlığın Katolik mezhebi yayılmış,Kubilay Hanlığı Çinlileşmiştir
Kubilay'dan sonra devlet zayıflamış ve Çinlilerin başlattıkları mücadele sonucunda Moğollar, Çin'in dışına çıkarılmışlardır (1368)

Timur İmparatorluğu (1370 - 1507)
Timur, Çağatay Devleti'nin topraklarında devletini kurdu XIV yüzyılın ikinci yarısında kurulan bu devlet sınırlarını Hindistan'dan Anadolu'ya Basra Körfezi'nden Aral gölüne ve Ukrayna'ya kadar ulaştırmıştır
Timur Bağdat, Musul ve Güneydoğu Anadolu'yu aldıktan sonra Osmanlıları kendisine rakip olarak gördü Ankara Savaşı'nda Osmanlı Devleti’ni büyük bir mağlubiyete uğrattı (1402) Timur daha sonra Çin seferine çıktıysa da yolda öldü (1405) Timur'dan sonra çocukları bir süre imparatorluğu devam ettirmişler, 1507'de Özbekler devletin siyasi varlığına son vermişlerdir


Eyyûbiler Devleti (1174 - 1250)
Fatımi Devleti'nin Haçlı Seferleri karşısında zayıflamasıyla Mısır'da iç karışıklıklar artmıştı Bu durur karşısında Mısır ileri gelenleri Musul Atabeyi Nureddin Mahmut Zengi'den yardım istediler Mahmut Zengi değerli komutanlarından Selahaddin Eyyubi'yi Mısır'a gönderdi Selâhaddin Eyyûbi, emrindeki Türk ordusu ile Fatımî Devleti’ne son vererek Eyyûbi Devleti’ni kurmuştur
Selâhaddin Eyyûbi kısa sürede Suriye Lübnan v Hicaz'ı kontrolü altına aldı Haçlılarla girdiği mücadeleler neticesinde Kudüs'teki Latin Krallığı'na sen vererek kutsal şehri kurtardı Kudüs'ü geri almak için yapılan III Haçlı Seferi'nde Haçlılara karşı Selahaddin Eyyûbi İslâm dünyasını başarıyla savunmuştur
Selâhaddin Eyyûbi'nin ölümünden sonra Eyyûbi Devleti eski gücünü yitirdi Hanedan üyelen arasın dakı çekişmeden dolayı Kölemenlerin yönetimdeki etkisi arttı Kölemenlerin komutanı Aybey Eyyüb Devleti’ni yıktı (1250)


Memluklar Devleti (1250 - 1517)
Aybey, Eyyûbi Devleti'ne son vererek Memluk Devleti’ni kurdu Mısır'da Memluk Devleti kurulduğu sırada Moğol istilası tüm şiddeti ile devam ediyordu Memluklar 1260 yılında Ayn Calut Savaşı'nı kazanarak Moğolların ilerleyişini durdurmuşlardır
Memluklar Haçlılarla da mücadele ettiler Suriye sahillerindeki Haçlı kalıntılarıyla mücadele ederek başarılı oldular
Abbasi imparatorluğumun yıkılmasından sonra 1258'den 1517 yılına kadar halifelik Memlûk Devleti'nin himayesinde kalmıştır Memlukların siyasi varlığına 1517 yılına Yavuz Sultan Selim son vermiştir
Memluklarda hükümdarlık babadan oğula geçmiyordu Bu nedenle Memluk ordusunda başarılı olan komutanlar hükümdarlığa kadar yükselebilmişlerdir Bütün emirlere hükümdar olma hakkı tanınması sık sık hükümdar değişikliğine ve istikrarın bozulmasına neden olmuştur

Türk İslâm Devletlerinde Hakimiyet Anlayışı
Türklerin hakimiyet anlayışına göre, tanrı yeryüzünü yönetme yetkisini (Kut) Türk hükümdarlarına vermiştir Kut anlayışına göre, ülke topraktan hanedan üyelerinin ortak malı kabul edilmiştir Bu sistem
Türk devletlerinde bazı olumsuz sonuçlar doğurmuştur Çünkü bu sistem nedeniyle sık sık taht kavgaları çıkmış ve Türk devletleri kısa sürede parçalanmıştır
Türkler İslâmiyet'e girdikten sonra hakimiyet anlayışında bazı değişiklikler olmuştur Hükümdarlığın halife tarafından onaylanması geleneği Gaznelilerde ve Büyük Selçuklularda uygulanmıştır Ancak bu devletlerin hükümdarları hiçbir zaman hakimiyetlerini Abbasi halifeleriyle paylaşmamışlardır
Atabeylik Sistemi
İslâmiyet'ten önceki Türk devletlerinde uygulanan atabeylik sistemi, İslâmiyet'ten sonra kurulan Türk devletlerinde de devam ettirilmiştir Selçuklu şehzadelerini eğiten, iyi bir yönetici ve komutan olarak yetişmesini sağlayan bilgili, tecrüben görevlilere "Atabey" denilmiştir Atabeyler, bir yere yönetici tayin edilen şehzadelerin yanına gönderilerek şehzadelere danışmanlık yaparlardı Bu sistemle şehzadelerin iyi bir devlet adamı olarak yetiştirmesi sağlanmıştır
Şehzadelerin yanında önemli bir etkinliğe sahip olan atabeyler, merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde bağımsızlıklarını ilan ederek devletin parçalanmasına neden olmuşlardır Büyük Selçuklu Devleti'nin zayıflaması üzerine Azerbaycan'da İldeniz-oğulları, Musul ve Halep'te Zengiler, Şam'da Böriler, İran'da Salgurlular gibi atabeylikler ortaya çıkmıştır
İkta Sistemi
Büyük Selçuklu Devleti’nde İkta sistemi vezir Nizam ül Mülk tarafından uygulamaya koyulmuştur Gelirleri hizmet ve mal karşılığı olarak komutanlara, askerlere ve devlet memurlarına verilen topraklara İkta denir İkta verilen kişilerin görev surelerinin dolması üzerine iktaları da ellerinden alınırdı
İktaların faydalan şunlardır:
- Toprak gelirleriyle memurların ve komutanların maaşları karşılanmış, İktalarda savaşa hazır askerler yetiştirilmiştir
- Üretim kontrol altına alınarak artırılmıştır
- Taşrada devlet otoritesi sağlanmıştır
- Göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesi sağlanmıştır
Bilim ve Sanat
Türkler hem yetiştirdikleri bilim adamları hem de açtıktan bilim, kültür ve eğitim kurumlarıyla insanlık alemine büyük hizmetler yapmışlardır
Karahanlılardan itibaren Türk-İslâm hükümdarları bilim adamlarını, sanatkarları, edebiyatçıları desteklemişler ve çalışmalarına uygun ortamlar oluşturmuşlardır Medreseler kuran Türk hükümdarları vakıflar kurarak medreselerin bütün ihtiyaçlarının karşılanmasına önem vermişlerdir Bu medreselerde yetenekli öğrenciler okutularak devlet kademelerinde yönetici yapılmış, topluma faydalı bireyler haline getirilmiştir Türk dünyasındaki çalışmalar sonucunda Farabi, İbn-i Sina, Birunî, Zemahşeri, Abdullah Barani, Ömer Havyam, Muhammed Gazali, İbn-i Türk Celî gibi birçok bilim adamı yetişmiştir Bazı bilim adamlarının eserleri latinceye çevrilerek yıllarca Avrupa'da okutulmuştur
İlk Türk-İslâm devletleri döneminde ortaya konulan sanat eserlerinde hem Orta Asya Türk kültürünün hem de İslâmiyet'in etkileri görülür Türkistan, Harezm, Horasan, Afganistan, İran, Irak, Anadolu Mısır ve Suriye'de Türklere ait birçok mimari eser vardır Orta Asya'daki çadır şeklindeki kubbeler, İslamiyet'in kabulünden sonraki Türk mimari eserleri üzerinde etkisini devam ettirmiştir
Türk-İslam devletlerinde mimariden başka çinicilik, güzel yazı (hat), tezhip, minyatür ve musikî gibi sanat dallan da gelişmiştir