Köktürk Tarihi

ANA ÇİZGİLERİYLE KÖKTÜRK TARİHİ

Köktürkler yahut yaygın kullanımla Göktürkler, Büyük Hun imparatorluğundan sonra, Asya'da kurulan ikinci büyük Türk devletidir "Türk" sözcüğü ilk defa bunlar zamanında bir devletin resmi adı olmuş ve Türklük değerleri her bakımdan yüceltilmiştir
Köktürkler, hakimiyetleri boyunca (MS 552-745) Doğu Sibiryadaki Saha (Yakutlar) Türkleri ile Karadeniz'in kuzey-batısındaki Bulgar Türkleri hariç bütün Türk asıllı kitleleri kendi idareleri altında birleştirmiştirler Bu bakımdan Hunlardan sonra Asya'da Türk birliğini en geniş manada gerçekleştiren Köktürkler olmuşlardır
Kağanlığın yıkılışından sonra etrafa yayılan Türk boyları, gittikleri her yere Köktürk idari, siyasi ve kültürel yapısını taşımışlardır Böylece, bugün R Türkçesi konuşan Çuvaşlar hariç bütün diğer Türk unsurları (ve tabii olarak Türk lehçe ve şiveleri) Köktürklerin izlerini, etkilerini taşır
Köktürk adı II Doğu kağanlığı döneminde dikilen abidelerde (Bilge, Köl Tigin ve Tonyukuk) geçmektedir Bu, "göğe ait, ilahi, vasıfları Tanrı tarafından bahşedilmiş Türk" demektir
1 I Köktürk Kağanlığı: Köktürkler miladi 6 yüzyılda Altay dağlarının doğu eteklerinde toplu bir halde geleneksel sanatları olan demircilikle uğraşıyorladı Ve fedaratif bir yapıyla bağlı bulundukları Juan-juan (Avarlar)lara silah imal ediyorlardı 635 yılında yabguları Bumın (Çince Tumen<Türkçe Tuman "Duman")ın hükümdarlığında Avarlara baş kaldırdılar 552'de Avarların çökmesi ile Bumın il-kagan unvanı ile tahta çıktı Merkez olarak da Hunların Orhon ırmağının batısında yer alan başkenti Ötüken'i tayin etti Devletin batı kanadını Bumın'ın kardeşi ‹stemi, yabgu unvanı ile yönetmeye başladı Bumın Kağan devleti kurduğu yıl öldü ‹stemi batıda ‹ran ve Bizans sınırlarını fethe devam ederken başa Bumın'ın oğlu Kara (Çin K'olo) geçti Kara Kağan'ın aynı yıl ölümü üzerine Mukan (553-572) Kağan hükümdarlık tahtına oturdu I Köktürk hanlığı en parlak devrini bu kağan zamanında geçirdi ‹lk önce iyice zayıflayan Juan-Juan devletini ortadan kaldırdı (555) Sonra doğuda Kitanların ve kuzeyde Kırgızların topraklarını Köktürk hakimiyeti altına aldı 568 yılında Çin imparatoru ile akrabalık kurarak güneyden gelebilecek tehlikeleri bertaraf etti
Devletin batı kanadının askeri komutanı (yabgu) ‹stemi (552-576)'nin kumandasındaki ordu, kısa zamanda Altay dağlarının batısını, Issık-Köl ve Tanrı dağlarına kadar hakimiyeti altına aldı Dönemin kuvvetli iki devleti olan Sasanilerle Bizans'ı Köktürk siyaseti doğrultusunda bir çizgiye oturttu Soğdluları ‹ran'a karşı koruyarak ‹pek Yolu ticaretini kontrol altına aldı Ayrıca İran'la Bizans arasında karışıklık çıkararak devletin batıdaki manevra kabiliyetini kolaylaştırdı
Mukan Kağan 572'de öldü Zamanında devlet muazzam bir genişliğe ulaşmıştı Kore'den Hazar denizine kadar olan 105 milyon km2 'lik alan Köktürklerin hakimiyeti altına girmişti Kitabelerde Mukan Kağan'ın Türk milleti için yaptığı fedakarlık ve kahramanlıklar uzun uzun anlatılmakta, yuğ törenine Kore'den Bizans'a kadar bütün ülkelerin temsilcilerinin katıldığından söz edilmektedir
Mukan'ın yerine kardeşi T'a-po geçti (572-581) T'a-po toprakların genişliğinden dolayı devleti iki idari kısma ayırarak doğusuna kardeşi K'o-lo'nun oğlu şe-t'u (Işbara)yu, batısında da küçük kardeşi Jotan'ı kağan unvanları ile tayin etti Yumuşak bir tabiata sahip olan T'a-po daha sonra bir Çinli prensesle evlendi Ülke topraklarını Budist rahiplere açarak onların misyonerlik faaliyetlerine rıza gösterdi Halkın gözünde itibarı iyice azalan T'a-po 581'de öldü Yerine devlet meclisi kararı ile Işbara hakan oldu 582'de de hakanlık resmen ikiye ayrıldı
2 Doğu Köktürk Kağanlığı: Zor şartlar altında başa geçen Işbara, dengeyi sağlamakta, memleketi huzura kavuşturmakta zorlandı Bir taraftan ordu içindeki huzursuzluklar, diğer yandan Çin'de iktidarını sağlamlaştıran T'ang sülalesi yönetimi iyice güçleştirmekteydi İsyan eden ordu komutanlarına karşı Çin'den yardım istemek zorunda kaldı Böylece, Çinliler ezeli düşmanları olan Türkleri asimile etme yoluna gittiler Halkı Çince konuşmaya, Çinliler gibi giyinmeye, Çin adetlerini kabul etmeye zorladılar
Köktürk hakanlığının iyice zayıflaması ile Türk ahali Çin'e iltica etmeye başladı Hükümdar ailesi içinde kargaşalıklar çıktı Bu karışıklıkta Işbara öldü (587) Yerine geçen kardeşi Baga Çor ve arkasından devlet meclisince hakan ilan edilen Tulan (588-600) döneminde de durum düzelmedi Çin'in sonu gelmez hile ve desiseleri ile Tulan'ın yerine geçen K'i-min (600-609) Batı Köktürklerin kağanı Tardu'ya karşı kışkırtıldı Fakat başarı elde edemedi K'i-min, zamanında Işbara'nın reddettiği Türkleri Çinlileştirme tekliflerini kabul etti Ancak ölümünden sonra başa geçen oğlu şi-pi (609-619) Köktürklerin haysiyetini biraz kurtardı 5-6 yıl içinde ülkedeki dağınıklığı bir ölçüde giderdi Ülkeyi tekrar itaat altına aldı
Çin hükümdarı Yang-ti'nin şi-pi'ye karşı hile ve desiseleri tutmayınca Çin'de itibarı sarsıldı Ona karşı olan muhalefet güçlendi Şi-pi bu fırsattan yararlanarak kendisine sığınan Liang Shi-tu'yu Çin kağanı ilan etti
Şi-pi'den sonra hakan olan Ç'u-lo (=Çullukş) (619-621) kardeşinin sert siyasetini takip etti ise de karısı Çinli prenses İ-çing tarafından zehirlenerek öldürüldü Hakan olan kardeşi, dirayetsiz bir kişiliğe sahip K'ie-li (621-630) zamanında Doğu Köktürkleri de dağılmış oldu Fakat, bu dağılış resmi anlamda bir yokoluş değildir Çin'in kuklaları olan bir takım kağanlar, sarayın emrinde oradan oraya sadakat ziyaretleri yapıp durmuşlardır Bu durum 50 yıl devam etmiştir Esaret altındaki Türk kitleleri zaman zaman Çinlileştirme politikalarına baş kaldırmışlar, daha sonra gelecek nesillere istiklal ruhunu aşılamışlardır Bunların en meşhuru, 639 yılında T'ang imparatorunun sarayında görevli Köktürk prensi Kürşad'ın 39 arkadaşı ile Çin sarayını basmasıdır
3 II Köktürk Hakanlığı: 630-680 yılları Köktürklerin hakimiyetlerini kaybettikleri hazin bir devir oldu Köktürk abideleri' nde belirtildiğine göre, bu fetret devrinin yaşanmasına;
a) Devlet adamlarının kifayetsizliği,
b) Türk kaviminin tedbirsizliği,
c) Çin'in kurnazca politikası ve yıkıcı propagandası, yol açmıştır
Köktürk tarihinin bu 50 yıllık fetret devrinin sonunda Aşena soyundan Kutlug istiklal savaşına girişti Kutlug, önce Çin'in kuzeyindeki Türkler arasında gizlice teşkilatlandı Çevredeki ileri gelen beyleri göreve davet etti Bu davete iştirak edenlerin sayısı kısa zamanda 5000'i buldu Bunların içinde ünlü devlet adamı Tonyukuk da vardır
Kutlug ile Tonyukuk önce Türklerce kutsal bilinen Hunların ve I Köktürk kağanlığının başkenti, stratejik önemi haiz olan Ötüken'i ele geçirdiler Burada, ilk önce İnek Gölü kıyısındaki Oğuzlar bertaraf edildi Bu savaştan sonra Kutlug han ilan edildi ve ‹lteriş (=ili, ülkeyi toparlayan) unvanını aldı Kardeşi Kapgan'ı şad, Tonyukuk'u da devlet müşaviri (aygucı) yaptı
Bundan sonra artık, yeni devletin ihtiyacı olan yiyecek, giyecek ve özellikle de at gibi zaruri madde ve vasıtaları elde etmek amacıyla Çin'e akınlar düzenlendi Bu akınlar genellikle Seddin kuzeyindeki Çin garnizonlarına yönelik oldu Kutlug 682-687 yılları arasında toplam 46 sefer düzenledi, Çin vali ve kumandanlarını mağlup etti
Bu arada, kuzeydeki Türk ve diğer kavimlere karşı da birçok akınlar düzenlenerek onlar da kontrol altına alındı Böylece Köktürk devleti yeniden kurulup teşkilatlandı ‹lteriş, 692 yılında Ötüken'de kurt başlı bayrağı altında öldü
İlteriş öldüğünde biri 8 (Bilge) diğeri 7 (Köl Tigin) yaşında olmak üzere iki oğul bırakmıştı Kardeşi Kapgan (="Fatih") hakan oldu Kapgan Kağan Türk tarihinin yetiştirdiği büyük fatihlerden ve uzak görüşlü devlet adamlarından biridir En büyük siyaseti, Çin'i baskı altında tutarak Asya'daki bütün Türk kavimlerini Köktürk bayrağı altında toplamaktı
27 yaşında kağan olan Kapgan'ın ilk seferi 693 yılında Çin üzerine oldu Ling-çu ve Ordos eyaletlerine esaslı darbeler indirdi, Çin'i haraca bağlayarak, ipek, darı ve ziraat aleti aldı Sonra Kögmen dağlarını aşarak Kırgızları kontrolü altına aldı Çin'e 100 bin kişilik bir orduyla akın düzenleyip denize kadar ulaştı Aynı yıl Kapgan kağanın oğlu İnal ile Bilge'nin komutasındaki batı orduları grubu, Altayları aşıp "Türk bodun"dan olduğu halde yanlış hareket yapan Türgiş (On-oklar)leri dize getirdiler Bütün bu bölgedeki Türk unsurlarını Köktürklere bağladılar
Daha sonra, aynı batı orduları grubu Maveraünnehr seferine çıktı Orada ilk defa müslüman Araplarla karşılaştılar Köktürk yazıtlarında bunlara Tezik (Tony s 45) denilmektedir Fakat, burada herhangi bir çatışma olup olmadığı hakkındaki bilgiler kesin değildir
Doğuda, kağanın kumandasındaki Türk ordusu akınlarına devam ediyordu 702'de Çin'e tam 20 sefer düzenlendi
Bu arada, devletin sınırları genişledikçe hakimiyet altındaki toprakları kontrol etmek güçleşiyordu Bir taraftan Çin'in tahriki, diğer yandan Kapgan kağanın gittikçe şiddetlenen sertliği memlekette karışıklıkların çıkmasına zemin hazırladı 714 yılında devletin asıl kitlesi olan Oğuzların isyanı zorla bastırıldı Kapgan kağan bu seferden Ötüken'e dönerken Bayırkuların pususuna düşürüldü ve öldürüldü (22 Temmuz 716)
Kapgan Kağan'ın yerine oğlu İnal (Bögü) geçti Fakat, bu zor dönemde karışıklıkları o da önleyemedi Üstüste gelen mağlubiyetler halkın hakana olan güvenini yitirmesine yol açtı İnal Kağan ve yakınları, Bilge ve Köl Tiğin'in hazırladıkları bir ihtilalle öldürüldüler
Bilge, kardeşi Köl Tigin'in ısrarı üzerine kağan oldu (716-734) Köl Tiğin de ordu komutanlığına getirildi Bilge ve Köl'ün yaptıkları ihtilalde, -müşavir olmasına rağmen Bilge'nin kayınpederi olduğu için- öldürülmeyen Tonyukuk tekrar müşavirliğe getirildi
Bilge Kağan Çin ile iyi geçinmek niyetinde idi Çünkü, Köktürkler dağınıktı ve güçlerinden çok şey kaybetmişlerdi Fakat, Çin boş durmuyordu Basmıllarla birleşerek Köktürkleri bertaraf etmek istiyordu Tonyukuk'un dahiyane planı ile önce Basmıllar üzerine gidildi Sonra Çin'e şiddetli bir saldırı düzenledi şan-Tan savaşında Çin ordusu perişan edilerek Beşbalık ele geçirildi Batıdaki Türgişler tekrar itaat altına alındı Tonyukuk 725'te ölür ‹lteriş, Kapgan ve Bilge zamanında devlete tam 46 yıl hizmet eden bu dahi ve stratejist devlet adamı hakanlığın adliyesini ve ordusunu tanzim etmişti Zamanındaki dini ve kültürel cereyanları takip etmiş, hakanları ona göre yönlendirmişti Alman bilim adamları bu yüzden ona "Köktürklerin Bismarck'ı" demişlerdir Tonyukuk ölünce hatırasına, kendi ağzından yazılmış olan bir kitabe Orhun'da, Bayın-çokto mevkiinde dikilmiştir
731'de Köl Tigin 47 yaşında ölür Eski Türk takvimine göre, koyun yılının 17 günü= 27 şubat 731 Adına, ağabeyi Bilge tarafından bir kitabe dikilmiştir Bilge'nin ağzından yazılan bu kitabeyi Köl Tigin'in atısı (yeğen) Yolluğ Tigin 20 günde yaşmış, Çinli ustalar ise taşa kazımışlardır
İki büyük yardımcısını kaybeden Bilge'nin, bundan sonra 734 yazında Kitan ve Tatabılara karşı kazandığı bir zafer dışında her hangi bir faaliyeti görülmüyor 25 Ekim 734'te, 50 yaşında iken nazırlarından Buyruk-çor tarafından zehirlenerek öldürüldü 19 sene şad, 19 sene kağanlık yaptı Çin kaynaklarına göre, "Türk milletini çok sevmekle temayüz etmiş bir kağandı" Cenaze töreni 22 Haziran 735'te yapıldı Kendi adına, kendi ağzından yazılmış bir kitabe dikildi
Bilgenin ölümü üzerine önce Türk Bilge Kağan, sonra kardeşi Tengri Kağan tahta geçti 740 yılında tahtta yine bir Tengri Kağan vardı ve bu bilgenin oğlu idi Hakan çocuk denecek yaşta olduğu için idare, annesi (Tonyukuk'un kızı) P'o-fu'nun eline geçti Bu hatun da devlete hakim, karışıklıklara engel olamadı Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar anlaşarak vaziyete hakim olarak, Aşena hanedanından gelen Basmıl başbuğunu kağan ilan ettiler (742) Köktürk hakanı Ozmış ve sonra da onun küçük kardeşi son Köktürk hakanı Po-mei'yi öldürdüler Bu arada müttefiklerin arası açıldı Basmıl kağanı ortadan kaldırılarak Uygur başbuğu Yabgu K'eh-li Tu-fa Kutluğ Bilge Köl unvanı ile kağan ilan edildi (745) Böylece, Türk tarihinde, 552-745 yılları arasında tam 193 yıl devam eden Köktürk hanedanı sona ermiş, yerine bir başka Türk hanedanı olan Uygurlar geçmiştir