Felsefe Nedir ?

FELSEFE
Köle sahipleri ekmek kaygısı çekmedikleri için felsefe yapıyorlardı,
Çünkü
Ekmeklerini köleler veriyordu onlara;
Köleler ekmek kaygısı çekmedikleri için
Felsefe yapmıyorlardı,
Çünkü
Ekmeklerini köle sahipleri veriyordu onlara
Ve yıkıldı gitti Likya Köleler felsefe kaygısı çekmedikleri için ekmek yapıyorlardı,
Çünkü
Felsefelerini köle sahipleri veriyordu onlara;
Felsefe sahipleri köle kaygısı çekmedikleri için ekmek yapmıyorlardı,
Çünkü
Kölelerini
Felsefe veriyordu onlara
Ve yıkıldı gitti Likya
Felsefenin ekmeği yoktu,
Ekmeğin felsefesi
Ve sahipsiz felsefenin ekmeğini,
Sahipsiz ekmeğin felsefesi yedi
Ekmeğin sahipsiz felsefesini
Felsefenin sahipsiz ekmeği
Ve yıkıldı gitti Likya
Hala yeşil bir defne ormanı altında Melih Cevdet ANDAY
Felsefe Nedir ?

Felsefe, eğildiği konulardan doğan beş dalıyla bu işlevi yerine getirir:
1- Metafizik
2- Epistemoloji
3- Ahlak
4- Politika
5- Estetik

1-Felsefenin esas dalı olan metafizik:
Mevcudiyeti (realiteyi) en temel hususiyetleri açısından araştıran felsefe dalıdır Başka bir deyişle metafizik, -canlı veya cansız, insan veya gayriinsan evrende varolabilen herşeyle ilgili asgari müşterekleri konu edinir Metafizik, felsefenin temelidir Bütün felsefe sistemleri metafizik içinde sorulmuş sorulara verilmiş cevaplar etrafında inşa edilir Mesela: Evren belirli tabiat kanunlarıyla yöneltilen, dolayısiyle anlaşılıp kontrol altına alınması mümkün bir yer midir, yoksa anlaşılmaz bir kaos, izah edilemez bir mucizeler alanı, teslim olunacak bir tehdit midir? Etrafımızdaki şeyler, bilincimizden bağımsız olarak mevcut mudur, yoksa kafamızda yarattığımız birer illüzyon mudur? İnsan, serbest iradeye sahip, kendini üretebilen ve idare edebilen bir kahraman mıdır, yoksa "ilahi tecelli" veya "üretici güçler" gibi kendi dışındaki kuvvetlerin programladığı, cevhersiz, çaresiz bir otomaton mudur? Bu gibi sorulara verilecek cevaplar sonucu ortaya çıkan soyutlamalar (prensipler, aksiyomlar, kavramlar vs) o felsefenin metafiziğini teşkil eder
2-Felsefenin ikinci dalı epistemoloji:
İnsanın mevcudiyet içinde davranabilmesi için gereken bilgileri elde etmenin ve bu bilgilerin doğruluğunu tahkik etmenin yöntemlerini araştırır
Metafizik ve epistemoloji, felsefenin teorik temelini teşkil eder
3-Felsefenin Üçüncü dalı ahlak:
Felsefenin teknolojisi olarak düşünülebilir
Ahlak, felsefenin insan hayatının bütünleştiricisi haline gelmesinin yollarını gösterir, bireyi inşa eder Ahlak, var olan her şeyle değil, sadece birey olarak insanla ilgilidir: karakteri, faaliyetleri, değerleri, mevcudiyetle olan ilişkileriYani; ahlak, bireyin hayatının gayesinin ne olması gerektiğini tayin eden, bu gayeye erişmek için nasıl bir seyir tutturması gerektiğini gösteren, faaliyetleri sırasında yapmak zorunda kalacağı tercihlerde kendisine rehberlik edecek değerler hiyerarşisini ve prensipleri nasıl elde edeceğini gösteren bir sistemdirAhlak, bir yandan insanın kendi karakterinin ne olması gerektiğini belirlerken, diğer yandan onun başka insanlara nasıl davranacağının kurallarını ortaya koyar ve politika isimli felsefe disiplinine yol verir
4-Felsefenin dördüncü dalı politika:
Siyaset felsefesi, bu anlamda ahlakın türevidir Politika, insana-özgü-bir toplumsal sistemin temel prensiplerini belirleyen felsefe dalıdır

5-Felsefenin beşinci dalı estetik:

Sanatı inceleyen felsefe dalıdır
Metafizik, epistemoloji ve ahlak üzerine bina olur ve sanatın ne olması gerektiğini araştırır Sanat, onu yaratan ve izleyenlerin felsefesinde soyut olarak mevcut kavramları, değerleri, prensipleri somut bir ürüne dönüştürür; o felsefenin değerlendirilmesini mümkün kılar; insan bilincinin eleştirmenliği görevini yapar İnsan bilgisi, felsefe denen kök üzerinde iki dal halinde gelişir Bu dallardan biri, fiziki dünyayı -insanın fiziki mevcudiyetiyle ilgili fenomenleri- inceler; diğeri, insanı -insan bilinciyle ilgili fenomenleri- inceler Birinci dal, soyut bilime yol açar; soyut bilim, uygulamalı bilime veya mühendisliğe yol gösterir; uygulamalı bilim, teknolojiyi -maddi değerlerin fiilen üretimini- mümkün kılar İkinci dal, birinciye benzer bir yönelimle, sanatı mümkün kılar

- Ahlak, insan inşaının mühendisliğidir: prensipleri ortaya koyar, projeleri çizer
- Sanat, insan inşaının teknolojisidir: nihai ürünü yaratır, model inşa eder
- Sanat, üç felsefi disiplinin ürünüdür: metafizik, epistemoloji ve ahlak

Metafizik ve epistemoloji, insan fenomeninin soyut bilimidir Bu soyut temel üzerinde bina olunan ahlak, insan fenomeninin uygulamalı bilimidir: hayatının amaç ve çizgisini belirleyen seçim ve faaliyetlerinde insanı yönlendiren değerler sistemini tanımlar; yani, ahlak, insan inşaının mühendisliğidir: prensipleri ortaya koyar, projeleri çizer Sanat, insan inşaının teknolojisidir: nihai ürünü yaratır, model inşa eder Sanatın amacının "öğretmek" ile olan ilgisi, bir uçağın amacının "öğretmek" ile olan ilgisinden daha fazla değildir Nasıl ki, bir uçağın incelenmesinden, onun parçalarına demonte edilmesinden bir çok şey öğrenilebilirse; benzer şekilde, bir sanat eserinin incelenmesinden de-insanın tabiatı, insanın ruhu (bilinci), insanın mevcudiyeti hakkında- çok şey öğrenilebilir Fakat, bunlar, sadece yan faydalardır Bir uçağın birincil amacı, insana uçmayı öğretmek değil, ona uçma deneyini fiilen yaşatmaktır Sanatın birincil amacı da, aynı şekilde düşünülmelidir
Sanatın; şeyleri, "olabileceği ve olması gerektiği gibi" temsil etmesi, insanın bu şeylere, gerçek hayatta erişmesine yardımcı olur; ama, bu yarar, sadece ikincil bir değerdir Birincil değer; sanatın, şeylerin olması gerektiği gibi olduğu bir dünyada yaşama deneyini insana tattırmasıdır Bu deney, insan için hayati önemi haizdir

Türk Felsefesinin Tarihi:

Türk felsefesinin tarihinin İslam felsefesinin parlak dönemleri olan 12 ve 13 yüzyıllarda başladığını iddia edenler olmasına rağmen çoğunluk Türk felsefesinin başlangıcı olarak Tanzimat fermanını gösterir Buradan da anlaşıldığı gibi felsefe tarihçilerinin çoğu felsefe lafından batı(Grek) felsefesini anlamaktadır Türklerin İslam kültür çevresine katıldıkları 8 ve 9 yüzyıllar aynı zamanda İslâm felsefesinin doğuş yıllarıdır Türkler 12 ve 13 yüzyıllarda tasavvufla karışık olan İslam felsefesinin gelişmesinde önemli roller oynamışlardır İslam felsefesi, kavramlar yerine imgelere dayanan, amacı doğruyu bulmak değil inandırmak olan, dogmalardan oluşmuş bir felsefedir Çoğu kişinin gerçek felsefe olarak gördüğü Batı felsefesine ise, Türk toplumu, Tanzimat Fermanı ile girmiştir Tazminat Fermanından sonra ortaya çıkan Batı özentiliği her ne kadar kültür yozlaşmasına yol açmış olsada batı felsefesinin Türk felsefesini etkilemesini sağlamıştır Batıda 2500 yıldır olan felsefe bizde sadece 150 yıldır vardır Kısacası Türkiye felsefesi daha yeni doğmuştur ve bu yüzden çok önemli adımlar atamamıştır Türkiye�de düşüncenin önünü kapayan bu kadar engellere rağmen Türk felsefesi ufak bir kitleye hitap ediyor olsa da tek tük çok başarılı felsefecilerin çıktığı söylenebilir ancak hala Türkiye�de felsefenin önünün açık olduğu söylenemez Ülkemiz maalesef eğitimsizlikten veya eğitim sisteminin kötülüğünden dolayı bir dolu dogmatik insanla dolmuştur Onlar içinse felsefe yapmak rakı masalarında ülke kurtarmaktan ileri gidememiştir Eğitim sistemi yüzünden Türkiye her deneni sorgulamadan kabul eden akla hitap edenlerle ilgilenmeyip insanın duygularıyla oynayanların peşinden koşan insanlarla dolmuştur Böyle bir ortamda felsefenin geniş kitlelere ulaşması ise çok uzak bir ihtimaldir


Türkiye�de Felsefeye Verilen Önem:

Türkiye�de felsefe geniş kitlelere ulaşmamıştır Bunun sebeplerinden biri halkın tutumudur Halk çoğu yerde olduğu gibi ülkemizde de felsefeyi gereksiz bilgiler yığını olarak görmektedir Felsefe ise filozofların kafalarında yarattığı tuhaf durumlar üzerine yapılan tuhaf yorumlardır Zaten filozoflar onlara göre deli, boşta gezen insanlardır Hele darbeler sonucunda bütün düşünce eylemleri anarşistlik ve teröristlik olarak görülmüştür Bir felsefe olan anarşizm günümüzde çoğu insan için terörizmle aynı anlama gelmektedir Kısacası felsefeyle ilgili her şey ülkemizde ya saptırılmış ya da yasaklanmıştır Düşünen toplum istemeyenlerin yozlaştırdığı eğitim sistemi sonucunda felsefenin ne olduğunu bilmeden üniversite mezunu olmuş insanlar yetişmiştir Eğitimsiz olan halk koşullandırılmış ve felsefeyi gereksiz görmüştür Bunun sonucunda da düşünme yeteneğinden yoksun kuşaklar yetişmiş ve kendilerine her telkin edeni yapan insanlar türemiştir

Felsefe yapmak gerçek anlamıyla düşünmek ve gerçeği aramaktır ancak günümüzde halkın felsefe yapmakla kastettiği yabancı ya da eski sözcükler kullanarak, insanları etkilemek ve ikna etmek için yapılan anlamsız ve kafa karıştıran konuşmalar gelmektedir

Ayrıca ülkemizde liselerde okutulan felsefe dersleri çok yetersizdir Dağların adlarını ve yerlerini unutulacağını bile bile ezberleten eğitim sistemi düşünmeyi öğretmeye neredeyse hiç yeltenmemiştir bile Lise müfredatına zorâki koyulan felsefe dersi çoğu okulda felsefe tarihini geçemezken diğer okullarda çocukların kafasında soru işaretleri bırakmaktan başka bir işe yaramamıştır Felsefeyle bu kadar olumsuz koşullar altında tanışan insanlar da doğal olarak felsefeyi sadece geçmek zorunda oldukları bir ders olarak görmektedir Bu denli önemsenmeyen bir konuda da ancak birkaç kişi felsefeyle ileri düzeyde ilgilenmeyi düşünmektedir



Türk Felsefesinin Önünü Kapayan Etkenler:

Türk felsefesinin önünü kapayan nedenlerin başında, yukarıda anlattığım gibi, felsefeye verilen önemin azlığı gelmektedir Ayrıca insanların felsefenin ne olduğunu bilmemesi de başka bir önemli sebeptir

Türk felsefesinin önünü tıkayan en büyük etken bence her yerde olduğu gibi ülkemizde de tümellerdir Ülkemizde insanların düşünüşlerini engelleyen tümeller diğer yerlere göre çok daha fazla sayıdadır Ayrıca düşünmeyi teşvik etmeyen, ve öğretmeyen bir eğitim sisteminden dolayı Türk insanı tümelleri aşmakta normalden daha çok zorlanmaktadır Bunun en güzel örneği ise ülkemizde komünistlerden en çok nefret eden insanların açlık seviyesinde asgari ücretle çalışan ya da işsiz insanlar olmasıdır Platon�un mağara allergorisindeki ellerinden kelepçeler çıkarılınca yine güneşe bakamayan insanlarından oluşmaktadır bizim ülkemiz çünkü bizim halkımızda eleştiri kavramı gelişmemiştir ve halk toplumun yüzyıllar öncesi koyduğu şimdi tamamen saçma olan bir kurala hala körü körüne bağlanmaktadır Sorgulamayı öğretmeyen bir eğitim sistemi felsefeye atılan çoğu kişinin düşünürken bir noktada tıkanmasına yol açmıştır Ayrıca bildiğimiz gibi ülkemizde hala düşünce suçu diye bir suç vardır ve böyle bir ortamda sistemdeki bir bozukluğu görüp açıklamak suç kapsamına girebilecek bir şeydir Kısacası tümelleri aşmayı başarmış bir insan gerçekleri görüp kendi fikrini açıklayarak sonunu getirebilmektedir

Ayrıca ekonominin de Türkiye�de felsefenin geri kalmasında çok önemi vardır Eski uygarlıkları incelediğimizde, genelde felsefenin belirli bir kast sistemi olan uygarlıklarda geliştiğini görmekteyiz

İnsanların hayatlarında çeşitli öncelikler vardır İnsandan insana bu öncelikler fark gösterir ama her insan önce karnını doyurmayı ve rahat bir şekilde yaşamayı düşünür Hiç kimse karnı açken başka sorunlarını düşünmez çünkü karnını doyuramadığı takdirde ölecektir ve düşündüklerinin onun için bir anlamı olmayacaktır Ayrıca düşünerek bir sonuca varabilmek için zaman gerekir ve çalışan bir insan genellikle bu zamanı bulamaz işte bu yüzden felsefe eski uygarlıklarda genelde aristokratlar arasında gelişmiştir Yaşama kaygısı olan insanlar içinse kendilerinden başka konularda düşünmek angaryadır ve gereksizdir İşte bu yüzden yaşamak için çalışan milyonlarca asgari ücretlinin olduğu bir ülkede düşünmek ve felsefe hiçbir zaman birinci sırayı almaz ve gayet doğal olarak delilerin işi olarak görülür Karnını doyuramayan biri hiç bir zaman felsefe yapmayı düşünmez

Türk felsefesinin ilerlemesini yavaşlatan bir engel ise filozofların genelde yabancı olmasıdır Felsefe ile ilgilenenlerin yaptığı okumalar genellikle çeviri eserler olduğu için anlamakta ve kavramakta bazı güçlükler yaşanmaktadır Bazı kavramların Türkçe�de tam karşılığı bulunmamasından dolayı bu çevirilerde kavram kargaşası söz konusudur ve okur felsefecinin demek istediğini tam olarak anlayamaz Türkçe felsefesinin geç başlamasından dolayı Türkçe felsefe alanında okuma yapmaya pek elverişli bir dil değildir Felsefe yapmak için eserler yazıldığı dilde okumak en güzelidir ama bu da Türk felsefesinin gelişmesine fazla bir katkıda bulunmaz


Türk Felsefesinde Dinin Etkisi:

Felsefeye tehlikeli bir gözle bakanlar, buna gerekçe olarak, felsefeye özgü yöntem ve etkenlik ile dine özgü inanç ve öğreti arasında köklü bir çelişkinin olduğunu öne sürüyorlar

Felsefe yapmak soru sormakla başlar ve insanın aklına gelen ilk sorulardan bir tanesi de evrenin düzenin nasıl oluştuğudur Din bu konuda kesin bir bilgi vermektedir ve kaynağını tanrıdan aldığı için bu bilgi onlara göre karşı çıkılmazdır İslâm tanrı konusunda ve tanrının yarattıkları hakkında fikir yürütmeyi yasaklamıştır Kuran Allah�ın gücünü eşsiz olduğunu ve yapabileceklerini anlatmıştır ve Allah�ın insan beyni tarafından anlaşılamayacağını bu yüzden insanların Allah�ın ne veya nasıl olduğu hakkında düşünmemesi gerektiğini söylemiştir Kısacası sorgulamaya elverişli bütün kapıları kapatmıştır Felsefenin temeli olan soru sormakla bir yere varılamayacağı açıktır çünkü sorulan soruların cevabı yoktur çünkü insan beyni onu anlayamaz iş böyle olunca da felsefe yapmanın bir anlamı kalmaz Kısacası insan aklına güvenirse Allah�ın varlığını yadsıyabilir ama Kuran�da yazanlara inanırsa da Allah�a inanır Dinin felsefeye en büyük zararı dogmalardan oluşması ve insandaki sorgulayıcı yapıyı yok etmesidir

Eskiden Türk filozofları İslamdaki inançları düşüncelerle temellendirmeye çalışmışlardır ama bunun günümüz felsefesine fazla yararı olmamıştır çünkü eninde sonunda İslam felsefesi kavram yerine çeşitli imgelere dayanıyordu


Türk Felsefesi ile Türkçe:

Bir ülkedeki felsefenin durumu, gidişi, gelişmesi o felsefenin ortaya çıktığı dile bağlıdır Buna göre Türk felsefesi Türkçe ile kendini gösteren felsefedir Türk felsefesinin geride kalmasının sebeplerinden biride budur Ortaçağdaki Türk filozofları eserlerini Türkçe değil Arapça yazmışlardır Genel kültür etkenleri ve o zamanki eğitim koşulları ve din koşulları düşünüldüğünde bu o kadar da anormal değildir ama günümüzde Türk felsefecileri eserlerini Türkçe yazmalıdır Sonra bu eserleri yabancı dile çevirip yayımlayabilir Bu eserin başarı kazanması Türkiye için ayrı bir övünç kaynağı olur

Türkçe�yi düzgün kullanamayan yazarların düşünceleri de anlaşılmaz hale gelir Ayrıca Türk bir filozofun fikirleri ilk Türkçe�de şekillenir çünkü filozof bunları Türkçe düşünür Bunun üzerine bunları yabancı bir dile çevirerek yazmak hem Türk felsefesinin hem de fikirlerinin bozulmasına yol açar


Felsefe Eğitimi:

Tüm eğitim işlerinde olduğu gibi felsefe öğreniminde de ayrıntıların toptancılıklardan çok daha önemli, çok daha verimli olduğu, yararlı olabildiğidir Buna göre ayrı ayrı gereksemelere uygun felsefe programlarının düzenlenmesi: çeşitli öğretim araçlarının, bu arada felsefe öğreten çeşitli üslup ve yazılıştaki yapıtların, mesela ders kitaplarının seçilmesi; öğretim malzemesinin sıra, içerik ve amaç yönünden saptanması gereklidir Ayrıca felsefe kurumlarının zaman içinde gereksiz bilgiler veren kurumlar olmasını engellemek için sık sık denetlenmesi lazımdır Felsefe eğitiminin zaman koşullarına ayak uydurarak kendini yenilemesi lazımdır

Felsefe eğitimi denilince ilk akla gelen şeyin felsefe bilinci olması gerekir Tüm felsefe kurumları �Felsefe öğrenilmez, felsefe yapmak öğrenilir!� sözünden yola çıkarak eğitim vermelidir Çünkü önemli olan felsefe tarihini bilmek değil, felsefe yapmayı ve düşünmeyi bilmektir


SONUÇ:

Türkiye�nin felsefe alanında hızlı ilerlemesi için aşması gereken bir dolu engel vardır ama ilk olarak yapılması gereken düşünce özgürlüğünü elde etmektir Özgür olarak düşünemeyen insan felsefe yapamaz Gücü elinde tutanlar yerlerini garantilemek için senin düşüncene hükmedip senin düşünmeni engelliyorlarsa bu felsefeye vurulan en büyük darbedir ve düşünce özgürlüğü alınmadan hiçbir yere ulaşılamaz

Felsefenin kurtulması gereken ikinci şey ise din baskısıdır Din bizim fikirlerimizi şekillendirmemelidir İstediğimizi düşünmekte özgür olmalıyız Tanrıya inanmamız hiçbir düşüncemizi etkilememeli Tanrıya inanan bir bilim adamı Kuran�da yazanlara göre çalışsa ve sırf Kuran�da yazıyor diye sorgulamadan herşeyi kabul etse o zaman bilim olmazdı Örneğin insanların topraktan geldiği kabul edilse Darwin�in teorisi hiçbir zaman için ortaya konamazdı Aynı şey felsefe içinde geçerlidir dinin koyduğu tümeller bizim fikirlerimizi sınırlamamalıdır

Türkiye�de din dışında toplum baskısı da çok ağırdır Toplum bireylerin düşüncelerini en çağdaş ülkelerde bile etkilemektedir Amerikalı filozofların faydacı, Almanların idealist olması bunun en güzel örneğidir ama yine de tümellerden olabildiğince uzak durulmalıdır felsefe yapılırken En iyi bildiğimiz şeye bile kuşkuyla yaklaşılmalıdır

Yapılması gereken en önemli şeylerden biri ise Türkiye�nin eğitim sistemini değiştirmektir Lisede felsefe dersine daha çok önem verilmelidir Haftada en az iki felsefe okuması yapılıp incelenmelidir Çünkü insanlar ancak bu şekilde felsefe yapmayı öğrenir ve ancak bunun sonucunda Türkiye�de felsefe gelişebillir

İnsan sürekli varolanlarla ilişki içinde bulunmak zorundadır Varlığını sürdürebilmesi bu ilişkiye bağlı bulunmaktadır Canlılar arasında başkaları ile ilişki alanı en geniş olan insandır Maddî ve manevî tüm ilişkileri sadece insan gerçekleştirebilir Kendisi de dahil her şey varolanları oluşturur Varolanların toplamı da varlıktır


Öğretim ve eğitim, insanla varolanlar arasındaki ilişkilerin bir türüdür ve bir bilgi sorunudur İnsanın herhangi bir varolanla ilişki kurabilmesi ancak onu tanıması ile mümkün olur Tanımak ise bilgi sahibi olmak demektir Diğer ilişkiler bu tanımadan sonra gelir Öyleyse insanın varolanlarla olan bütün ilişkileri bir anlamda insan faaliyetleri anlamına gelir O halde insanın bütün faaliyetlerinin temelinde bilgi sorunu yatar

İnsan varolanların bilgisinin çok büyük kısmını öğretim yolu ile elde eder Böylece öğretim fertlere varolanların bilgisini kazandırmada yapılan bir faaliyettir


İnsanlar, olay ve olgular karşısında daima bir tutum içinde bulunurlar İnsanlara bir tutum kazandıran varolanlar hakkındaki bilgileridir Yani öğrenimdir Öğrenimi büyük ölçüde anlayan da öğretimdir

Eğitim ise, insanı herhangi bir tutum içine sokar Öyleyse eğitimin bir amacı vardır Bu da, ferde istenilen tutumu kazandırmaktır Öğretimde bilgi seçimi vardır Bilgilerin seçilmesi eğitimde amaçlanan tutuma göre olur

Öğretimde bilgi seçiminde zorunluluk vardır Her bilgi türünde asırlardır yazılmış bilgilerin bir nesle öğretilmesi imkansızdır Öğretimde bilgi seçiminin birinci sebebi bu imkansızlıktır Bunun yanısıra bilgi seçimi raslantı ile olmaz Öğretim yapacakta kazanılması istenen formasyon ve tutuma göre yapılacak seçim faydalı olur İşte hedefi eğitim politikası belirler Hedefe varmak için öğretimde hangi bilgilerin verilmesi gerektiği de eğitimci tarafından tayin edilir


Öğretimde önemli olan objektifliktir Yani varolanın bilgisini doğru olarak vermektir Herhangi bir amaç için verilecek yanlış bilgi yanlış hareketlere sebep olur


İnsan varolanı tanımada farklı yollar kullanır Bu yüzden farklı bilgiler vardır Felsefe de bu bilgiler arasında yer alan bir bilgi çeşididir Fakat felsefe nedir?

Nasıl bir bilgi türüdür?


Bir tarafta Descartes, �Felsefesiz yaşamak gözü kapalı yaşamaktır� derken, bir tarafta da bir Fransız yazarı şöyle diyor: �İnsanlık için tehlike ne atom bımbasından ne de hidrojen bombasından gelir Tehlike filozoftan gelmektedirBugün dünya; Batı-Doğu diye iki düşman kampa ayrılmış, birbirini yoketme hazırlığı ve yokolma korkusu içindedir Arada asıl çarpışan filozofların fikirleridir Bir tarafta Volter�ler, Rousseau�lar; diğer tarafta Marx�lar, Engels�ler� Büyük kitleler, bu filozofların adını bile duymadan onların fikirleri peşinde koşup düşman kamplara ayrılıyorlar Demek ki bugün insanlığın içinde bulunduğu tehlike filozoftan kaynaklanıyor O halde kurtuluş çözümlerini de ondan beklemek lâzım��


İşte böyle birbirine zıt hükümlerle değerlendirilen felsefe nedir?

Fransız filozofu Jules Lachelier, felsefe öğrenimini tamamlayıp Toulous�a tayin ediliyor İlk dersinde kendisine öğrencisi tarafında, �Felsefe nedir?� sorusu yöneltiliyor O da, �bilmiyorum� cevabını veriyor, öğrencilerinin hayretleri arasında Olay şehre yayılıyor Her yerde alay konusu oluyor Diyorlar ki; �Paris�ten bir öğretmen tayin edilmiş Daha öğreteceği disiplinin ne olduğunu bilmiyormuş�


Sokrat�ın; �Bir şey biliyorum, o da hiçbir şey bilmediğimdir� sözü ne kadar düşünmeye değer ise; Lachelier�nin, �Felsefe nedir?� sorusuna verdiği �bilmiyorum� cevabı o kadar anlamlı ve düşünmeye değerdir Çünkü felsefenin kesin bir tanımını yapamayız Fakat böyle bir disiplinin varolduğu kesindir


Başka inanç ve kanaatlere saygılı olmak ve onlara hak tanımak, kendi inanç ve kanaatine bağlı olmamak demek olmadığı gibi, bütün inanç ve kanaatler karşısında kayıtsız kalmak da demek değildir Herhangi bir inanç ve kanaatine sıkı sıkıya bağlı olan kişi hoşgörü sahibi de olabilir Öyleyse hoşgörülü, yani medenî insan yetiştirmek için felsefeye ihtiyaç vardır Zaten felsefe yapmak insanın kaçamayacağı bir faaliyettir İnsan tabiatı gereği, zorunlu olarak felsefe yapar Bu konuda Aristo şöyle diyor: �Felsefe yapmak mı lazımdır diyorsunuz, o halde felsefe yapmak lazımdır Felsefe yapmamak mı lazımdır diyorsunuz, bunu yapmak için yine felsefe yapmak lazımdır�


MODERN ÇAĞDA FELSEFENİN ETKİSİ


On dokuzuncu yüzyıl felsefesi, bir anlamda, iki karşıt kamp arasındaki bir savaşım olarak değerlendirilebilir Hegel gibi sanat, ahlâk, din, siyaset, tarih, edebiyat ve bilimi de kucaklayan bir felsefe inşa etmeye çalışanlarla, binlerce ayrı, özel sorunu araştıranlar kampı


Çağdaş felsefelerin altyapısı, bir yüzyıl süren siyasal, tarihsel, ekonomik, kültürel, toplumsal ve sanatsal alanlardaki olağanüstü değişikliklerdi Geçmiş dönemlerde bu tür değişiklikler yavaş gelişir ve yüzyıllara yayılırken, yirminci yüzyılın ilk elli yılı öyle büyük değişikliklere sahne oldu ki, bunların anlamını tam olarak düşünmek için zaman yoktu


Birinci dünya savaşı yalnız süper güçler arasında bir savaş değildi Viktorya çağının da bir sonuydu Dört yıllık savaşım kadınların ekonomik ve siyasal alanlara girmesi sonucunu getirdi, on dokuzuncu yüzyılın ahlâk geleneğini yıktı, toplumsal kurtuluş adı altında gençler ana babalarına karşı başkaldırdı

Savaşın ekonomik sonuçları kimi ülkeler için yıkım getirirken kimilerine de refah getirdi Amerika, ihtiraslı bir dönem geçirdi ve 1929 yılında etkisi bütün dünyada yankılanan büyük ekonomik bunalıma girdi


Ortaya çıkan işsizlerin saylarının küçümsenemeyecek kadar çok olması sosyalist ve kominist akımlara güç kattı Bu akımların ruhsal yuvası 1917 devrimiyle ortaya çıkarılan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği�ydi

Sosyalizm ve kominizmin güçlenmesi İtalya�da, Almanya�da ve İspanya�da dünyayı etkileyen büyük çatışmalara sebep oldu Bundan sonra insafsız materyalistlerin ortaya çıktığını görüyoruz Öyle akımlar vardı ki, madde ve mekanik öğretilerin etkisinde kalarak yaşamda hiçbir amaç ve umut bulamadılar Bunun ardından ateizm boygösterdi


Marx�ın felsefesinin çıkış noktasında Hegel vardır Genel olarak Hegel�den sonra büyük felsefe sistemlerinin sona erdiğini söylemek mümkün Hegel�den sonra felsefe yepyeni bir yola girmiştir ve büyük kurgusal sistemlerin yerini �varoluşçu� ya da �eylemci� felsefeler almıştır �Amaç dünyayı anlamak değil, onu değiştirmektir� derken Marx�ın kastettiği de budur İşte onun bu sözleridir felsefe tarihinde çok önemli bir değişikliğe sebep olan


Marx�ın düşüncesinin hem pratik, hem de politik bir yanı vardır Uygulamalı politika alanında ondan daha etkili olan bir başka filozofun varolmadığını söylemek yanlış olmaz Marx�a göre insanların düşünce biçimlerini belirleyen, toplumda geçerli olan maddî ilişkilerdir Bu tür maddî ilişkiler tarihin gidişini de belirlemektedir aynı zamanda Ve tarihi ilerleten şey ekonomik güçlerdir

Neyin yanlış neyin doğru olduğunu toplumu yöneten sınıflar belirleyebilir Hiçkimse bir başkasını doyurmak için çalışmamalıdır Bu yüzden, �Bütün ülkelerin emekçileri birleşin� sloganı ile kominizm, toplum düzenlerini güç yoluyla yerlebir etme amacıyla yola çıkmıştır


Fakat dünya milletlerini galeyana getiren bu sistemler de yavaş yavaş çözülmeye başlamıştır Çünkü bilgi yığını bir şey ifade etmez Onun benimsenmesi, kabullenilmesi, adeta onun yaşanması lazımdır Bütün bunların yanında insan tabîatına uygun bir bilgi olması gereklidir Bu da şuna işaret eder: Öğretim tek başına yeterli değildir, eğitim şarttır Eğitim edinilen bilginin, bilgi sahibinin hayatını etkilemesi, o bilgiyi hayatında tatbik edebilme hâlini kazandırmasıdır


Hayatın her döneminde etkili olan sistemler, yaşayış şekilleri, kültürler vesaire pek çok toplumsal olay felsefî düşüncelerin bir ürünü olarak ortaya çıkmıştır Felsefe adının kullanılması ya da kullanılmaması bu gerçeği değiştirmez Çünkü felsefe bir düşünce aritmetiğidir Fakat herhangi bir amaç için verilecek yanlış bilgi yanlış hareketlere sebep olur

Felsefe gerekli midir? Bu soruyu başka sorular yoluyla cevaplamaya çalışalım

Toplumsal olarak paylaşılan kanıların doğruluğundan nasıl emin olabiliriz?
Bir olayı ya da davranışı yargılarken kullandığımız “doğru/yanlış” ya da “iyi/kötü” gibi yargılarımızın kaynağı nedir?
Genelde bu yargılarımızın kaynağı toplumsal normlardır “Normal” kelimesinin kaynağı da norm kelimesidir Bir şeye “normal” ya da “anormal” dediğimizde aslında toplumsal kanılarla uyuşup/uyuşmadığından bahsederiz Peki normal olan “iyi” midir? Ya da doğru mudur?

Örneğin Türk toplumunda erkeklerin etek giymesi anormaldir Eski İskoç toplumunda ise eteğe çok benzer bir giysi erkekler tarafından giyilir ve bu normal karşılanırdı Yani toplumsal yapı bizim yargılarımızı doğrudan etkilemektedir

Peki toplumun bir konuda hemfikir olması, “aykırı” sesler çıkmaması, ve herşeyin normal olması istenilir bir durum mudur? Tarihsel olarak baktığımızda bazı büyük uzlaşma zamanlarının insanlığa büyük zarar verdiğianlaşılıyor (Örneğin; 1933-1945 yılları arasında Almanya’daki toplumsal uzlaşmanın ve tek fikirliliğin soykırımlara neden olması)

Buradan şu sonucu çıkartabilir miyiz İnsanlar toplumsal kanılardan etkilenerek kendi fikirlerini oluştururlar Ama toplumsal kanılar da zamanla değişir Ve bugünden baktığımızda toplumun hatalı kanıları da desteklediğini düşünebiliriz O zaman kendi değerlerimizi de hiç durmadan yargılamalıyız “Herkes böyle düşünüyor, o nedenle bu doğrudur/iyidir/meşrudur” demek kolaya kaçmak, insan yerine koyun olamayı seçmek midir?

Felsefede cevaplardan çok sorular önemlidir denir Bir bakıma sorgulamanın felsefenin temelinde olması bu düşüncenin nedenidir Bu nedenle bol bol soru sordum

Felsefe arayıştır Bitmeyen bir sorgulayış İnsan olduğumuzun farkına varabilmemiz için felsefeye ihtiyacımız var

İnsan, rasyonel (akli) bir varlıktırO halde, bu sayfanın başlığındaki " Rasyonel İnsan " ibaresi bir fazlalık içermiyor mu? Evet Fakat, günümüzde insanla ilgili çoğu fikir, insan toplulukları için öne sürülen çoğu sistem, insanın bu temel niteliğini öylesine ihmal ediyor ki; bu fazlalık, sitemizde bulacağınız felsefenin, yalnızca aklı temel aldığını vurgulamak için, kasten konmuştur Birincisi; okuyucunun, felsefeyle daha önce, mütevazı bir ölçüde de olsa, ilgilenmiş olduğunu; veya sırf sağduyusal terimlerle de olsa, insan ve evrenle ilgili derin sorular sormuş olduğunu, dolayısiyle bazı felsefi kavramlarla -zımnen de olsa- tanışık olduğunu varsayar İkincisi; çeşitli felsefelerden yeri geldikçe -çürütmek üzere- bahsetmekle birlikte; esasen, onlar üzerinde mukayeseli bir inceleme olmaktan ziyade, belirli bir felsefenin savunuculuğunu yapar Mamafih; felsefeyle ilk defa tanışacak olan insanlar da, bu kitapla başlayarak; kendilerini, sonradan karşılarına çıkacak çeşitli irrasyonel felsefelerin tahribatına karşı fikren mücehhez kılabilirler O halde bu Felsefenin Kökeni: Burada bulacağınız felsefe hangi felsefedir? Felsefeleri, çeşitli filozofların isimleriyle birleştirerek sınıflayanlar vardır: Plato Felsefesi, Aristo Felsefesi, Kant Felsefesi gibi Bu anlamda bu felsefe, benim felsefemdir; ama, sayın rasyonel okuyucu, bu felsefe aynı zamanda senin felsefendir Söylediğim şeyi açmadan önce bazı olguları hatırlayalım Realitedeki -mevcudiyetteki, evrendeki- herşey gibi, insan da, insan bilinci de, belirli bir kimliğe sahiptir: belirli bir tabiatı, belirli ihtiyaçları vardır Bu olgu yüzünden; insan bilincini bütünleştirecek olan felsefe, aslen iki türlü olabilir: a) Realitenin ve insan bilincinin tabiatını doğru teşhis ettiğinden, "doğru bir felsefe"dir; b) Realitenin ve insan bilincinin, ya belirli bir tabiata sahip olmadığını zannettiğinden, ya da bu tabiatı yanlış teşhis ettiğinden, "yanlış bir felsefe"dir Bir de, çeşitli konularda bu iki asli uç arasında gidip gelen felsefelerden bahsedilebilir Bütün önemli felsefeler; asli argümanlarını, genel olarak bu iki uçtan sadece birisinde odaklaştırır
Burada bulacağınız felsefeyi; benim ve her rasyonel insanın felsefesi olarak nitelerken, iki halkalı şu düşünce zincirini takip ediyorum: 1 Her rasyonel insan gibi ben aşağıdaki şu dört ilişkili gerçeği biliyorum: a) Rasyonelliğik (aklilik), realitenin olgularını oldukları gibi kavrayıp, bu kavrayışa uygun davranmaktır b) Akıl, insanın hayatta var kalması için temel araçtır c) Realitedeki herşeyi anlayabilmek için; fiziki duyumlar, fiziki algılar ve bunlar üzerine bina edilmiş kavramlardan başka -yani, akıl kullanmaktan başka- hiçbir araç yoktur d) Akıl, otomatik bir şekilde değil, bireysel gayret ve bilgiyle çalışır ve bütün insan bilgisinin kökünde felsefe vardır 2 Ve şunu ilan ediyorum: bu felsefe, realitenin ve insan bilincinin tabiatınca dikte edilmiş şartları doğru olarak tesbit etmiş, objektif, doğru bir felsefedir; rasyonel bir insanın sahip olması gereken felsefe bu dur; bu felsefe, binlerce sene önce yaşamış insanlar için doğruydu; bugün de hala doğrudur; gelecekte de doğru kalacaktır; çünkü, "insan" denen realite olgusu, binlerce sene geçmiş de olsa, aslen değişmemiştir; "insan" kaldığı sürece değişmeyecektir de Sağduyusal bir ihtiyaçla rasyonelliği aramakta olan bir insana yabancı gelecek hiçbir şey, bu felsefede bulunmayacaktır; bu felsefeyi kavradığında, "Benim felsefem, dün bu olmalıydı; bugün budur; yarın bu olacaktır!" diyecektir Bu felsefenin kökeni hakkındaki bu genel tesbitten sonra; özel kaynaklarını irdeleyebiliriz Yukarıda belirttiğim gibi; bir felsefe -asli hatlarıyla- ya doğrudur (rasyoneldir), ya yanlış (irrasyonel) Felsefe tarihi bu iki uçta yeralmış filozofların tartışmalarından ibarettir Bu uçlarda yer almış filozofları birer mihver olarak düşünürsek; rasyonel mihverin -yirminci yüzyıl öncesine kadarki- en önemli iki filozofu, Aristo (MÖ 384-322) ve StThomas Aquinas'tır (1225-1274); irrasyonel mihverin en önemli bazı filozofları ise, Plato (MÖ 428-348), Saint Augustine (354-430), Immanuel Kant'tır (1724-1804) Plato ve öğrencisi Aristo'nun felsefeleri arasındaki savaş, mistisizmle akıl arasındaki savaş olarak kabul edilir Fakat; irrasyonelliğin, kötülük olduğu ölçüde, en irrasyonel filozof -genellikle önerildiği gibi- Plato değil, Kant'tır
Plato, hiç değilse, "iyi bir hayat"ın nasıl olacağı üzerinde kafa yormuş, felsefenin çoğu temel meselesini -bu arada bazı yanlışları da- formüle etmiştir Kant ise bütün ömrünü, insanın akla olan güvenini yıkmayı amaç edinmiş bir felsefenin inşaına hasretmiştir Bu kitapta sıkça geçen "Modern Felsefe"nin kurucu atası, Kant'tır Bugünün felsefesine egemen olan eğilimlerin hemen hepsi -başta Hegel'cilik, Marx'cılı, Nietzche'cilik, Egzistansiyelizm (Varoluşculuk), Mantık Pozitivizmi, Pragmatizm- doğrudan veya dolaylı olarak Kant'tan kaynaklanmıştır ve "Modern Felsefe" olarak anılacaktır Aristo felsefesini çok iyi bilen bir okuyucu, bu felsefenin bütününü Aristo'cu olarak niteleyecektir ki; tamamen olmasa da, haklıdır Fakat, farkedecektir ki; Aristo'daki bazı eksiklikler tamamlanmakta, O'nda bazı düzeltmeler yapılmaktadır Bu felsefenin başka felsefelerle akrabalık izleri taşıdığı da söylenebilir Mesela; felsefe tarihini çok iyi bilen bir okuyucu; bu felsefenin ahlakının, bir yandan Ortadoğu dinlerine benzer hükümler içerirken, öte yandan başta Max Stirner (1806-1856) olmak üzere bazı liberal-anarşist filozoflardan esinler bulundurduğunu; epistemolojisinde (bilgi teorisinde), genel olarak Aristo'cu olmakla birlikte, İslam ve Katolik felsefelerinin parlak dönemlerindekine benzediğini; politikasında, başta John Locke (1632-1704) olmak üzere bir çok liberal filozoftan fikirler bulundurduğunu, yer yer anarşist felsefeyi çağrıştırdığını; estetiğinde, başta Friedrich Schiller (1759-1805) olmak üzere bir çok romantik yazar ve filozoftan izler taşıdığını görecektir Bu benzerlikler nereden kaynaklanmaktadır? Bu olgu, buradaki felsefenin "eklektik" özelliğinden mi -yani, her sistemin "en iyi özelliklerinin" alınarak oluşturulmuş olmasından mı- kaynaklanmaktadır? Hayır, böyle bir tavır; bu felsefenin öğretilerine zıt davranmak demektir Bu felsefe ile yukarıda sayılan felsefeler arasındaki benzerlikler; realitenin tek olması, insan bilincinin tek bir tabiatı olması olgusundan kaynaklanmaktadır: zaman zaman, çeşitli felsefeler, insan mevcudiyetinin belirli bir veçhesini doğru teşhis edebilmişler (kimlikleyebilmişler), dolayısiyle bu teşhise uygun olarak doğru teoriler ortaya koymuşlardır Çeşitli felsefeler arasında, fikri bir alışveriş olmasa dahi ortaya çıkabilen bu ortaklıklar; herhangi bir "tabiat-üstü" sebepten kaynaklanmaz; bunların, aynı realite olgusuna, aynı doğru teşhisi koyabilmiş olmaları olgusundan kaynaklanır Fakat, yukarıdaki felsefelerle olan bütün benzerliklerine rağmen; bu felsefe, başka bir çok asli noktada, o felsefelerden ayrılmaktadır Hatta; bu felsefenin Aristo'cu olarak nitelenebilmesindeki haklılığı kabul etmeme rağmen; Aristo felsefesiyle ayrıldığı noktalar olduğunu belirtmiştim Bu felsefe ile Aristo felsefesi arasındaki farklılıkları yaratan kimdir? Aristo gibi dev bir filozofun felsefesini düzeltip, tamamlayabilmek; ancak başka bir dev filozofa vergidir Bu filozof, Amerikalı (Bayan) Ayn Rand'dır (1905-1982) Ayn Rand; felsefesine, insanın objektif realitesinden kaynaklandığı anlamda "Objektivizm" adını vermişti
Ayn Rand, felsefesininin çeşitli unsurlarını sistematik olarak biraraya toplayan, felsefe olarak felsefe halinde bir kitap yazmadı Ama; felsefesini, romanlardan, gazete makalelerine, spesifik konulardaki felsefi risalelere, televizyon programlarına, düzenli radyo sohbetlerine, yayınladığı dergilere, konferanslara, broşürlere, okuyucularına yazdığı ücretli düzenli mektuplara kadar akla gelebilecek her ortamda anlattı "Objektivizm" 1960'larda önemli bir entellektüel hareket haline geldi Ayn Rand, gerçekten orijinal ve devrimci her yeni fikir insanı gibi, Amerika'nın "sağ" ve "sol" entellektüel "müesses nizamı"nca aforoz edildi; iki taraftan da şiddetli eleştiriler aldı; çünkü, ne "sağ"a yaranabilmişti (mistisizme karşı aklı savunuyordu), ne de "sol"a (her türlü devlet despotizmine karşı, birey haklarını savunuyordu) Ama, "öğrenilmiş cehalet"le malul olmayan sağduyulu insanlar; O'nun romanlarını, yıllarca "best-seller" sıralarından indirmediler Fikirleriyle milyonları etkilemişti; ama, entellektüellerce yok sayılıyordu; ancak 1980'lerden sonra, bir kaç üniversite kürsüsünde, ciddi bir filozof olarak incelenmeğe başlandı Ayrıca, Ayn Rand felsefesinin takipçisi olmuş bazı filozoflardan da yararlandım: Leonard Peikoff ("Analitik-Sentetik Sahte-zıtlığı" konusunda); Nathaniel Branden ("Ahlak" bölümündeki bazı tatbikatlarda); George H Smith ("İlk Sebep Argümanları" konusunda); ve David Kelley ("Epistemoloji" bölümünde) Ayn Rand üzerinde eleştirel incelemeler yapmış filozoflardan da yararlandım: Douglas J Den Uyl, Douglas B Rasmussen, Tibor R Machan ve William F O'Neill gibi Barbara Branden ve Mimi Gladstein'in, Ayn Rand üzerine biyografik çalışmaları da yararlı oldu Fakat; okuyucunun, kullandığım militan dilden de çıkarsayabileceği gibi; bu kitap, benim için böyle bir kültürel hizmet yapmaktan daha derin bir kişisel öneme sahiptir: bütün gençliğim, doğru bir felsefenin arayışı içinde, hatalarla dolu geçti; önümde bulduğum felsefeler, hep irrasyonel (yanlış, kötü) olanlar idi; bu arayış sürecinde, hem maddi varlığım (fiziki bedenim), hem de manevi varlığım (bilincim) ıstıraplara garkoldu, yok olmanın eşiklerine yaklaştı; son dört-beş yıl öncesine kadar genellikle mutsuz hissettim; ama, yılmadım; saplantılara takılıp kalmadan, üşenmeden aradım; ve sonunda buldum, mutluyum: bu anlamda, bu kitap, benim Kişisel Manifestom'dur Bu anlamda; bu kitap, özellikle gençler için yazılmıştır; ama, düşünme alışkanlığı terketmemiş olan her yaştan insan; eğer, bu felsefeyi benimsemelerinin ve hayata geçirmelerinin gerektirdiği cesaret ve sabıra sahip olabilirlerse; gerçekten insana-özgü bir hayatın ne olduğunun sırlarını keşfedeceklerdir Bu felsefeyi anlayıp hayata geçirecek olan insanların, benim hatalarımı yapmasına ve hayatı bir mutsuzluk olarak yaşamasına imkan yoktur; bu anlamda, bu kitap, bireysel irrasyonelliklerini rasyonelize ederek kurdukları felsefelerle, insan bilincini felceden, insanı mutsuzluğa ve tahribe sevk eden filozoflardan, onların acentalığını yapan çeşitli unsurlardan aldığım kişisel intikamdır: bu felsefe, onların kurbanlarından bazılarını ellerinden kurtaracak, müstakbel kurbanlarını da azaltacaktır
Cumhuriyetle birlikte dilimizde yapılan "özleştirme" ameliyesinin; "Türkik" dillerin en yüksek hali olan Osmanlıcayı tahrip ettiğine, genellikle "özleştirme" akımına inananların yönlendirdiği Türk Kültürü'ne kavramsallık-öncesi dillere benzeyen, somutla-sınırlı yeni bir ilkel dilin egemen olduğuna kaniyim (Bu konuyu, "Yeni Gündem" dergisinin, onbeş günlük fikir dergisi halinin 1985 yılı, 28, 29 ve 30 sayılarında tefrika edilmiş olan "Öztürkçecilik Açmazı ve Dil Üzerine Bir Trialog" başlıklı makalemde incelemiştim) Ben de, genellikle bu yeni dilde kültürlendim Bir dilsel sıkıntı içinde olduğumu farkediyordum; ama, bir yabancı dil öğrenene kadar, sıkıntımın sebebini kimlikleyememiştim Ben de dahil, Türk okuyucusunun çoğu, halen dünya tarihinde eşi bulunmaz bir garabetin içinde yaşar: anavatanında doğup büyüdüğü halde, o vatanın resmi dili olduğu iddia edilen bir dilde eğitilip kültürlendiği halde, felsefe gibi en soyut konuların tartışmasını; iyi bildiği yabancı dilde, kendi anadilinden -ki anadili, aynı zamanda onun kültür dilidir- daha iyi yapabilir Ben de, bu hastalıkla malulüm: dilim, zaman zaman rahatsız edici ölçüde hantal gelirse; okuyucudan özür dilerim Öztürkçecilik tahribatının kelimesel sonuçlarını aşabilmek için Osmanlıca kelimeler kullandım; ama, Osmanlıcayı bir sistem olarak -maalesef- bilmiyorum; bu yüzden, Öztürkçecilik tahribatının yapısal sonuçlarını aşacak fazla bir şey yapamadım Bazı dilsel denemelerde bulundum; fakat, okuyucu tarafından barizce yanlış bulunan hususlarda; kendimin otorite olarak kabul edilmesinden ziyade, rasyonelce yazılmış bir gramere başvurulmasını tavsiye ederim "Felsefe" Kavramı Hakkında: "Felsefe" kelimesi; Eski Yunanca "filos" (bir şeye karşı duyulan sevgi, aşk) ile "sofia" (akıl, ilim, bilgelik, hikmet) anlamına gelen kelimelerden türetilmiştir Bu eserde kullanılan anlamda felsefe: evrenin, insanın ve insanın evrenle ilişkisinin asli tabiatını araştıran düşünce sistemidir Evren, varolan şeylerin tümüdür Evrenin bir parçası olmasına rağmen; felsefenin, "insan"ı ayrıca konu edinmesi; insanın, evrenin tek akli varlığı olması olgusundan kaynaklanır "Asli tabiat"la kast edilen şudur: felsefe, özel bilimlerden farklı olarak mevcudiyetin özel bir veçhesini değil; bütününü araştırır, insanın bu mevcudiyet içindeki yerini tesbit eder
Bir benzetmeyle, özel bilimler ağaçlarsa, felsefe ormanı mümkün kılan topraktır Mesela; felsefe, şu anda Türkiye'de mi yoksa Uganda'da mı bulunduğumuz sorusuna cevap vermez; ama, bunu öğrenmenin yollarını gösterir Felsefe, eğildiği konulardan doğan beş dalıyla bu işlevi yerine getirir: metafizik, epistemoloji, ahlak, politika ve estetik Kitaptaki her bölüm, bu dallardan birine tahsis edilmiştir Felsefenin esas dalı olan metafizik: mevcudiyeti (realiteyi) en temel hususiyetleri açısından araştıran felsefe dalıdır Başka bir deyişle metafizik, -canlı veya cansız, insan veya gayriinsan- evrende varolabilen herşeyle ilgili asgari müşterekleri konu edinir Metafizik, felsefenin temelidir Bütün felsefe sistemleri metafizik içinde sorulmuş sorulara verilmiş cevaplar etrafında inşa edilir Mesela: Evren belirli tabiat kanunlarıyla yöneltilen, dolayısiyle anlaşılıp kontrol altına alınması mümkün bir yer midir, yoksa anlaşılmaz bir kaos, izah edilemez bir mucizeler alanı, teslim olunacak bir tehdit midir? Etrafımızdaki şeyler, bilincimizden bağımsız olarak mevcut mudur, yoksa kafamızda yarattığımız birer illüzyon mudur? İnsan, serbest iradeye sahip, kendini üretebilen ve idare edebilen bir kahraman mıdır, yoksa "ilahi tecelli" veya "üretici güçler" gibi kendi dışındaki kuvvetlerin programladığı, cevhersiz, çaresiz bir otomaton mudur? Bu gibi sorulara verilecek cevaplar sonucu ortaya çıkan soyutlamalar (prensipler, aksiyomlar, kavramlar vs) o felsefenin metafiziğini teşkil eder Felsefenin ikinci dalı epistemoloji, insanın mevcudiyet içinde davranabilmesi için gereken bilgileri elde etmenin ve bu bilgilerin doğruluğunu tahkik etmenin yöntemlerini araştırır Metafizik ve epistemoloji, felsefenin teorik temelini teşkil eder Üçüncü dal ahlak ise felsefenin teknolojisi olarak düşünülebilir: ahlak, felsefenin insan hayatının bütünleştiricisi haline gelmesinin yollarını gösterir, bireyi inşa eder Ahlak, var olan her şeyle değil, sadece birey olarak insanla ilgilidir: karakteri, faaliyetleri, değerleri, mevcudiyetle olan ilişkileri Yani; ahlak, bireyin hayatının gayesinin ne olması gerektiğini tayin eden, bu gayeye erişmek için nasıl bir seyir tutturması gerektiğini gösteren, faaliyetleri sırasında yapmak zorunda kalacağı tercihlerde kendisine rehberlik edecek değerler hiyerarşisini ve prensipleri nasıl elde edeceğini gösteren bir sistemdir Ahlak, bir yandan insanın kendi karakterinin ne olması gerektiğini belirlerken, diğer yandan onun başka insanlara nasıl davranacağının kurallarını ortaya koyar ve politika isimli felsefe disiplinine yol verir Felsefenin dördüncü dalı politika (siyaset felsefesi), bu anlamda ahlakın türevidir Politika, insana-özgü bir toplumsal sistemin temel prensiplerini belirleyen felsefe dalıdır Felsefenin beşinci dalı estetik; metafizik, epistemoloji ve ahlak üzerine bina olur ve sanatın ne olması gerektiğini araştırır Sanat, onu yaratan ve izleyenlerin felsefesinde soyut olarak mevcut kavramları, değerleri, prensipleri somut bir ürüne dönüştürür; o felsefenin değerlendirilmesini mümkün kılar; insan bilincinin eleştirmenliği görevini yapar
Felsefenin Önemine Dair:
Görüldüğü gibi doğru bir felsefeye sahip olmak, insana-özgü bir hayat sürdürmenin önşartıdır Ama, bugün, bir çok insan; felsefeyi, bazı eksantrik insanların bir hobisi olarak görür Bunun en önemli sebebi, felsefe adı altında ortada gezen çoğu fikriyatın irrasyonel olması olgusudur Irrasyonel filozoflar, felsefeyi öylesine anlamsız bir hale sokmuşlar; ve çeşitli irrasyonel ekollerden ibaret olan modern felsefe, rasyonel felsefe önünde öylesine kalın bir sis perdesi yaratmıştır ki; rasyonel olma çabasında olup da, felsefeyle tanışmak isteyen çoğu insan, büyük bir ihtimalle, modern felsefenin ürünlerinden biriyle karşılaşır; ve bu ürünü anlamaya çabalarken hissettiği tatsız duyguyu kimliklendirebilmesini sağlayacak ve öyle hissetmekte haklı olduğunu kanıtlayacak felsefi anahtarlara da sahip olmadığından; şuna benzer bir duyguyla, felsefeden tamamen uzaklaşır: "Öff; ben böyle soyut terimlerle düşünmem hiç Ben, gerçek-hayatla ilgili, somut, spesifik problemlerle uğraşmak istiyorum Felsefeye, niye ihtiyacım olacakmış ki?" Cevap şudur: Felsefe, tam onun için, yani gerçek-hayatla ilgili, somut, spesifik problemlerle uğraşabilmek için gereklidir Bazı insanlar, felsefeden hiç etkilenmemiş olduklarını zannederler ki; kendilerine yanıldıklarını söylemek gerekecek Gerçek odur ki: günlük hayatlarına rehberlik eden ve üzerinde hiç düşünmeden kullandıkları çoğu prensip, değer, düstur, vecize, atasözü, klişe, slogan, tekerleme, vs; belirli felsefelerin ürünüdür Bazı filozofların anlaşılmaz teorilerini okurken, sıkıntıdan başka bir şey hissetmiyorsanız; tamamen haklısınız Fakat; bunları, "Saçma olduğunu bildiğim halde; neden bu teoriyi incelemem gereksin ki!" diye bir kenara atarsanız; yanılırsınız Evet, saçmadırlar; fakat, bir yandan bu teorileri saçma ilan ederken; öte yandan, bu teorileri üreten filozofların vardıkları sonuçların hepsini, ürettikleri klişelerin hepsini kabul etmişseniz; onları çürütmeğe muktedir değilseniz; saçma olduğunu bilmiyorsunuz demektirO saçmalık, insan mevcudiyetinin en hayati konularıyla, ölüm-kalım meseleleriyle uğraşmaktadır Yanlış da olsa; hiçbir önemli felsefi teori, boş yere ortaya atılmaz; hepsinin gerisinde, meşru bir mesele vardır; insan bilincinin gerçek bir ihtiyacı söz konusudur Fakat; bazı felsefeler, bu meseleyi çözmeye çalışırken; bazıları ise, muğlaklaştırmaya, yozlaştırmaya, çözümün keşfini engellemeye uğraşır Felsefi teorileri anlamazsanız, onlardan en kötülerine maruz kalırsınız Kötü felsefe, insanı tahrip eden felsefe demektir Bu anlamda doğru bir felsefeye sahip olmak sizin "meşru müdafaa"nız için gereklidir Bu arada; böyle bir felsefeyle ilk defa tanışmak üzere olanlara gıpta ettiğimi belirtmek isterim; çünkü, çıkmaya hazırlandıkları bu entellektüel seyahat boyunca, bugüne kadar onları düşündürmüş olan ve hiç bir felsefede cevabını bulamadıkları bir çok sorunun cevaplandırıldığını veya üzerinde hiç düşünmedikleri bir çok yeni felsefe ufku açıldığını göreceklerdir

FELSEFE !!!
Köle sahipleri ekmek kaygısı çekmedikleri için felsefe yapıyorlardı,

Çünkü
Ekmeklerini köleler veriyordu onlara;
Köleler ekmek kaygısı çekmedikleri için
Felsefe yapmıyorlardı,
Çünkü
Ekmeklerini köle sahipleri veriyordu onlara
Ve yıkıldı gitti Likya

*****

Köleler felsefe kaygısı çekmedikleri için ekmek yapıyorlardı,
Çünkü
Felsefelerini köle sahipleri veriyordu onlara;
Felsefe sahipleri köle kaygısı çekmedikleri için ekmek yapmıyorlardı,
Çünkü
Kölelerini
Felsefe veriyordu onlara
Ve yıkıldı gitti Likya

*****

Felsefenin ekmeği yoktu,
Ekmeğin felsefesi
Ve sahipsiz felsefenin ekmeğini,
Sahipsiz ekmeğin felsefesi yedi
Ekmeğin sahipsiz felsefesini
Felsefenin sahipsiz ekmeği
Ve yıkıldı gitti Likya
Hala yeşil bir defne ormanı altında

İLKÇAĞ FELSEFESİ
MÖ 7 yüzyılın sonundan başlayıp, M S 2 yüzyıla dek süren dönemin felsefesidir
ilkçağ felsefesi, mitolojiden ya da çoktanrılı dinden kopuş ve doğal olayların yine doğal nedenlerle açıklanması gerektiği inancıyla başlamıştır
En seçkin temsilcileri arasında Sokrates, Platon ve Aristoteles gibi büyük filozofların bulunduğu ilkçağ felsefesinde, bilimle felsefe hep bir arada olmuş, başlangıçta doğa felsefesi ön plandayken, sonlara doğru pratik felsefe ağırlık kazanmıştır
GENEL ÖZELLİKLERİ
madde işareti
İlk döneminde Yunan felsefesi hemen hemen bütünüyle dış doğaya, cisimlerin dünyasına yönelmiş olan bir doğa felsefesidir
madde işareti
Bundan sonra insana karşı uyanan ilgi klasik dönemin geniş sistemlerine yol açmıştır Bu sistemlerde Tanrı, insan ve doğa, bir düşünce bağlantısı içinde kavranmak istenmiştir
madde işareti
Sistemli bağımsız ve kişiseldir
madde işareti
inanca ve sezgiye değil akla dayalıdır
madde işareti
Mitolojiye çoktanrıcılığa tepkiyi dile getirir
madde işareti
Görünüşün,çokluğun,ilişkilerin,oluşların ardındaki değişmez olanı ararBunada birlik adını verirler
madde işareti
Aristoteles’in kendi felsefesiyle okulunda gelişen ve biriken çok zengin bilgi kadrosu, tek tek bilimlerin bağımsızlığına her bilgi kolu üzerinde ayrıca çalışmalara yol açmıştır Bundan sonra, her şeyi, bütün konuları içine almak isteyen bir sistem yerine: aralarında gittikçe ayrımlaşan bilimlerin bir karmaşası geçmiştir Felsefe kendini bu bağlantıdan ayırmış, onun payına dünya ve hayat görüşleriyle ilgili genel sorunlarla uğraşmak düşmüştür

Hellenistik Felsefe

Kent devletinin sona erdiği MÖ 323 yılıyla Hellenistik çağın son büyük imparatorluğunun Roma’nın bir parçası olduğu MÖ 30 yılı arasındaki dönemin felsefesine verilen ad
Bu dönemde yer alan dört büyük felsefe okulu sırasıyla, Akademi, Peripatetik okul, Epikürosçu ve Stoacı okuldur Bu dört okuldan, hazcı ahlâkı ve Tanrı’nın evrene müdahalesini reddeden varlık görüşüyle Epiküros felsefesi, daha ağır basan ve döne¤me çok büyük ölçüde damgasını vuran felsefe olmuştur Amaçlı bir evren anlayışıyla en yüksek insani iyi olarak, aklın doğru ve yerinde faaliyetine duyulan inanç ise, en güçlü ifadesini Stoacılarda bulmuştur Stoacıların görüşlerinde somutlaşan bu amaçlı evren görüşü, son çözümlemede Sokrates’ten miras alınan bir görüş olarak Epiküros’un varlık görüşüyle karşıtlık içindedir
Bu dönemde ortaya çıkan başka bir felsefe okulu da, dogmatik oldukları gerekçesiyle tüm felsefelere ve özellikle de Stoacı felse¤feye gösterilen tepkiyle seçkinleşen, kuşkuculuk olmuştur Nihayet dönemin sonlarına doğru, Poseidoinos Panaetios ve Antiokhos, Stoa felsefesini Platon ve Aristotelesçi öğretilerle birleştirmeye çalışmıştır

GENEL ÖZELLİKLERİ
Hellenistik felsefenin en önemli özelliği, bu felsefenin konularını mantık fizik ve etik şeklinde düzenlemesidir Mantık, Aristoteles’ten miras alınan bir tavırla, bilgi teorisini de kapsayacak şekilde, doğru bilgiye ulaşmanın yöntemi ve felsefenin vazgeçilmez aracı olarak görülmüştür Nitekim, bu anlayışın bir sonucu olarak, özellikle Stoacılar mantık alanına çok önemli katkılar yapmışlardır Aynı şekilde, fizik de arka planda kalıp, yalnızca etik için bir temel ve hazırlık olma fonksiyonunu yerine getirmiştir Bundan dolayı, bu dönemde filozoflar, fizik ya da varlık alanında yeni teoriler geliştirmek yerine, Sokrates öncesi doğa filozoflarının görüşlerini aynen benimsemişlerdir Bu bağlamda, Stoalıların Herakleitos’un fiziği¤ni Epiküros’un ise Demokritosun atomcu görüşünü pek büyük bir değişiklik yapmadan benimsediğini söylemekte yarar vardır
Hellenistik felsefede ön plana çıkan çalışma alanı ya da disiplin, etik olmuştur Bunun nedeni, bireyin amacına ulaştığı, iyi bir yaşam sürdüğü, kendisini her bakımdan evinde gibi hissettiği kent devletinin yıkılması, kent devletinin yerini alan imparatorlukla birlikte, bilinen dünyanın sınırlarının genişlemesi ve bireylerin kaçınılmaz bir biçimde dünyaya topluma ve kendilerine yabancılaşması, yalnız ve başıboş kalmasıdır
Böylesi bir toplum düzeninde, felsefeden beklenebilecek tek şey, ilgisini birey üzerinde yoğunlaştırması, bireyin felsefeden bek¤lediği yol göstericilik görevini yerine getirmesidir Bu dönemde, felsefenin herkesçe kabul görmüş amacı, insanı mutlu bir yaşama ulaştırmak, bireye güven ve bilgelik kazandırarak, onun yaşadığı yabancılaşma ve yolunu kaybetmişlik duygusunu aşmasını sağlamaktır İşte bundan dolayı, Hellenistik dönemin en büyük ve en önemli iki sistemi olan Epikürosçulukla Stoacılık kişisel bir ahlâk üzerinde yoğunlaşmışlar, siyasi ya da toplumsal düzenle ilgili problemlere pek az önem vermişlerdir Bir tinsel bağımsızlık ve kendi kendine yetme idealini ön plana çıkartan iki akımın da ahlâkı, fiziklerinin katkısız materyalizmini yansıtacak şekilde doğalcı ve ‘bu dünyacı’, yani içinde yaşadı¤ğımız dünyayla, bu dünyadaki yaşam ve değeri temele alan bir ahlâk anlayışıdır

Ortaçağ Felsefesi Gelenekleri
Klasik çağ ile modern çağ arasında kalan tarihsel dönemde söz konusu olan felsefe faaliyeti; düşünce tarihinde MS 1 ya da II yüzyılla, XV yüzyıl arasında kalan tarihsel kesitin felsefesi

Ortaçağ Felsefesi kendi içinde dört ayrı geleneği ihtiva eder:

1- Batı ya da Avrupa’da gelişip, Latince ifade edilmiş olan Hıristiyan felsefesi,
2- Doğuda İslam dünyasında zuhur etmiş ve Arap dilinde ifade edilmiş olan İslam felsefesi,
3- Sadece Hıristiyan ülkelerinde değil, fakat İslam dünyasının çok çeşitli bölgelerinde Musevi düşünürler tarafından İbranice ifade edilmiş olan Yahudi felsefesi ve
4- Hıristiyan Bizans İmparatorluğu içinde Grek diliyle ortaya konmuş olan Bizans felsefesi
Dört farklı geleneğine, ve söz konusu geleneklerin kendi aralarında sergilediği temel birtakım farklılıklara rağmen, Ortaçağ felsefesi bir bütün meydana getirir
Bunun üç temel nedeni vardır Her şeyden önce, gerek Hıristiyan felsefesi, gerek İslam felsefesi ve gerekse Musevi ve Bizans felsefesi ortak bir felsefi mirası paylaşır: Antik Yunan felsefesi Buna göre, Grek düşüncesi geç Antik¤çağda, özellikle Yeni-Platonculuk eliyle Ortaçağ felsefesine önemli bir etki yapmıştır Ortaçağ felsefesinin kendi içinde bir bütün oluşturmasının ikinci büyük nedeni, sözünü ettiğimiz dört ayrı felsefe geleneğinin birbirleriyle yakın bir ilişki içinde olmasıdır Nitekim, Ortaçağda Musevi düşünürler, okudukları İslam düşünürlerden, özellikle de Farabi ve İbni Sina’dan yoğun bir biçimde etkilenmiş, aynı İslam felsefesi 12 yüzyıl Rönesans’ı yoluyla Batı’ya kaynaklık, ya da en azından antik Yunan felsefesinin aktarılmasına aracılık etmiştir Nihayet, dört ayrı gelenek de, vahye dayalı tek Tanrılı dinlerin hakim olduğu kültürlerin bir parçası olmak durumundadır Dini öğretiyle felsefi spekülasyon, veya teoloji ile felsefe arasındaki ilişki bu geleneklerin her birinde farklılık gösterse de, ele alınan felsefi problemler hepsinde üç aşağı beş yukarı aynıdır
GENEL ÖZELLİKLERİ
1- İlkçağ Yunan felsefesinin belli bir halkın, antik Yunan ya da Atina halkının, modern felsefenin ise farklı uluslara mensup ayrı bireylerin felsefesi olduğu yerde, Ortaçağ felsefesi, bireylerin ve halkların karakteristik özelliklerinin üstünde olan dini bir topluluğun, bir ümmetin, Hıristiyan ya da İslam toplumunun veya Yahudi cemaatinin felsefesidir
2- Antik Yunan felsefesinin bütünüyle dünyevi bir felsefe olduğu, klasik aklın en temel özelliğinin sekülarizm olduğu yerde, Ortaçağ felsefesi kendisine öte dünyasal bir ilginin hakim olduğu bir felsefedir Başka bir deyişle, Yunan’da insanın temel probleminin bu dünyada mutluluğa erişmek oldu¤ğu kabul edilmiştir; Yunan’da, insanın bu problemi çözebilecek güce sahip bulundu¤ğuna ve kendi çabasıyla iyi ve mutlu bir hayata ulaşabileceğine inanılmışken, Ortaçağda problemler, bu dünyadaki hayattan ziyade, ahiret hayatıyla ilgili olan problem¤lerdir Aranan mutluluk, bu dünyadaki mut¤luluk değil, fakat ebedi bir saadettir Bundan dolayı, antik Yunan’da bağımsız bir felsefe disiplini olan etik ve estetik yerini çok büyük ölçüde teolojiye bırakır
3- Başka bir deyişle, Ortaçağ düşünürleri önemli olan biricik şeyin insanın doğaüstü varlık alanıyla, aşkın ve mutlak olarak yet¤kin varlıkla olan ilişkisi olduğunu öne sürmüşlerdir Bu da, doğal olarak Ortaçağda felsefenin mahiyetini ve konu alanını baştan sona değiştirmiştir Buna göre, antik Yunanda doğa bilimiyle sosyal bilimler hem kendi başlarına, ve hem de iyi ve mutlu bir yaşam amacı için sağlam araçlar olarak değer taşımaktaydılar Oysa özellikle Hıristiyanlar için bunlar sadece yararsız değil, fakat bazen de zararlı ve hatta tehlikeli disiplinler olup çık¤mışlardır Yine, Yunanlı ahlâklılığı bir top¤lumsal etik içinde ve mutluluk amacını gözeterek ele alırken, Ortaçağda ahlâklılık dinin bir parçası haline gelmiştir Dolayısıyla, Yunan’da etik zaman zaman kozmolojik olarak, zaman zaman da toplumsal bir zemin üzerinde temellendirilirken, Ortaçağda etik teolojik bir düzlemde temellenir Nitekim, bu dönemde davranış ya da insani eylem, amacına göre değil, fakat Tanrı‘nın emirlerine uygun düşmekliğine veya düşmemekliliğine göre değerlendirilir Tanrı, insan için yüce ve yüksek bir ideal getirdiğinden, Ortaçağ insanı eksikliliğini, başarısızlığını ve hatta günahkarlığını her daim duyumsamak durumunda olan biridir İşte bu durumun bir sonucu olarak, Yunan düşüncesinin özü itibariyle iyimser bir felsefe olduğu yerde, özellikle Hıristiyan Ortaçağ felsefesi kötümserlik üzerine yükselen bir felsefedir
4- Yine Yunanlının temelde bir olan, birlik içinde bulunan bir evrende, yani bir mikrokosmos olarak kendisinin bir parçası olduğu özde anlaşılabilir olan makrokosmosta yaşadığı yerde, yaratıcısından ayrı düşmüş bir varlık olarak Ortaçağ insanı kendisine yabancı bir evrende yaşamak durumunda olmuştur Bu insan için, bir tarafta aşkın, yaratıcı Tanrı, diğer tarafta ise kendisini Tanrı’dan her geçen gün biraz daha uzaklaştıracak, özüne yabancı bir varlık alanı bulunmaktadır Bundan dolayı, Ortaçağ felsefesi için problem, teorik ya da bilimsel bir problem olmayıp, tümüyle pratik bir problemdir: Yaratıcısına bozulmamış, maddenin kiriyle pislenmemiş olarak nasıl dönülebileceği problemi
5- Ortaçağ felsefesi, İlkçağ felsefesinden öncelikle bir kopuşu gözler önüne serer Bununla birlikte, iki felsefe arasında, her şeye rağmen bir sürekliliği ve çok önemli bir noktada da ortaklık vardır Kopuş temelde, İlkçağ felsefesinin, dini açıklama ya da mitolojiyi reddedip, kendisini öne sürmek su¤retiyle oluşan ve gelişen’ özerk bir felsefe olduğu yerde, Ortaçağ felsefesinin özerkliğini yitirip, tümüyle dine, dini dogmaya tabi olan bir felsefe olmasından kaynaklanmaktadır Süreklilik ise, Ortaçağ felsefesinin hem Doğuda ve hem de batıda kültürel ya da felsefi bir miras olarak doğrudan doğruya İlkçağ felsefesine dayanmasından meydana gelir Nitekim, Ortaçağ felsefesi dine dayalı, din temelli bir felsefe olsa bile, kavram ve kategorilerini, terminoloji sini kendi başına yaratmış bir felsefe değildir Ortaçağ felsefesi, ihtiyaç duyduğu kavram ve kategoriler için, doğrudan doğruya Yunan felsefesine yönelmiştir Ortaçağ felsefesinin te¤melinde bulunan felsefe geleneği, Platon ve Plotinos’un, ve bu arada Aristoteles’in felsefelerinden oluşur Fakat iki felsefe arasındaki, onları birlikte modern felsefeden bütünüyle farklılaştıran, sürekliliğin temel unsuru, gerek İlkçağ ve gerekse Ortaçağ düşün¤cesine damgasını vuran, modern çağın mekanik dünya görüşünün kendisinin ye¤rini alacağı, teleolojik dünya görüşüdür
6- Ortaçağ felsefesi, teleolojik bir anlayışla, doğayı Tanrı tarafından bir amaca göre yaratılmış ve düzenlenmiş statik bir sistem olarak görmüştür Açıklamadan niteliksel bir açıklamayı anlayan ve nedensellikten büyük ölçüde ereksel nedenselliği anlayan Ortaçağ düşünürlerine göre, maddi dünya, tanrısal gerçekliğin çok soluk bir gölgesinden başka hiçbir şey değildir
7- Ortaçağ felsefesi, hemen her felsefe gibi, birtakım kabulleri olan bir felsefe olmak durumundadır Bu kabullerin en önemlisi ise, Ortaçağ düşüncesine Platon felsefesinden intikal eden, en yüksek veya en yüksekte olanın, en üstte bulunanın ontolojik olarak en gerçek, aksiyolojik olarak da en değerli varlık olduğu kabulüdür
8- Ortaçağ felsefesi dini anlamlandırma ve temellendirme çabasında, ana düşüncelerinde, problemlerinde ve bu problemlere getirdiği çözümlerde, hemen her zaman Yunan felsefesine bağlı kalmıştır Bu felsefede yapılan iş, daha çok Antik Yunan’ın düşünce dünyasını benimsemek ve Yunan felsefesinin temel kavramlarını işleyerek, inancı temellendirmek olmuştur Ama, Ortaçağ felsefesi benimsediği ve kendisine göre biçimlendirdiği felsefeyi, genellikle olmuş bitmiş, yetkin bir sistem olarak görmüştür Buna göre, antik Yunan felsefesinin dinamik bir yapı sergilediği yerde, Ortaçağ felsefesi mutlak hakikatleri bulmuş olduğuna inanan statik bir felsefedir
9- Yine, Ortaçağ felsefesinin merkezinde Tanrı vardır Başka bir deyişle, Ortaçağ felsefesi teosantrik, ya da Tanrı merkezli bir felsefedir Nitekim, bu felsefenin temel konuları, Tanrı ve Tanrı’nın varoluşu problemi, iman ya da otorite ve akıl ilişkisi, Tanrı-evren ilişkisi, kötülük problemi ve tümeller problemiyle belirlenir İlk bakışta, Tanrı konusunun dışında kaldığı düşünülen temeller konusu bile, tümellerin en azından XIV yüz¤yıla kadar Tanrı’nın zihninde bulundukları veya Tanrı yaratısı ebedi ve bağımsız gerçeklikler oldukları öne sürüldüğü için, Tanrı konusuyla yakından ilişkili olmak durumundadır
10- Ortaçağ felsefesinde, felsefe inanca, inançta vahye tabi olmak durumundadır Bundan dolayı, Ortaçağ kültüründe çok önemli bir rol oynayan din, felsefe ve rasyonel bir hayat görüşü üzerinde de çok temelli bir etki yapmıştır Örneğin, Skolastik felsefede, vahyin temel ya da en azından aklın vazgeçilmez bir yardımcısı olduğuna inanılmıştır Skolastik dönemin filozofları, akıl ile iman arasında bir ayırım yapmış ve zaman zaman da felsefenin göreli bağımsızlık ya da özerkliğini vurgulamış olmakla birlikte, Ortaçağın dünya görüşünde, bilimde ve felsefede, bir çözüme kavuşturulacak problemlerin çözümü de dahil olmak üzere hemen her şey teoloji tarafından belirlenmiştir
11- Yine Ortaçağ felsefesi söz konusu olduğunda, belli bir gelenek, ve vahye dayanan bir din çerçevesinde oluşan otoriteye duyulan saygı esastır Bu dönemde felsefenin mahiyeti, kapsamı ve sınırları dini çerçeve ve ruhani otorite tarafından belirlenir ve hiçbir şekilde değiştirilemez Ortaçağ felsefesi, otoriteye duyulan inancı temele aldığı için de, doğal olarak eleştiriye ve şüpheciliğe kesinlikle kapalı olan bir felsefedir
12- Ortaçağ felsefesi, bütünüyle realist bir çizgi boyunca gelişmiştir Yani, Ortaçağ düşünürleri, Skolastiğin gerileme döneminde çok etkili olan Ockhamlı William bir kıyıya bırakılacak olursa, tümeller konusunda benimsedikleri realist tavırdan başka, zihinden bağımsız bir gerçekliğin var olduğundan hiçbir zaman kuşku duymamışlardır Başka bir deyişle, Ortaçağ düşünürleri, ontolojik realizm bağlamında gerçekliğin zihinden bağımsız olduğunu öne sürmüşlerdir Bununla birlikte, Ortaçağ düşüncesinde, zihinden bağımsız bu gerçeklik, gerçekten ve mutlak olarak var olanın ezeli ebet ve değişmez Tanrı olması anlamında, tinsel bir yapıdadır Buna göre, realizmi tamamlayan yaklaşım, aynen Platon ve Plotinos’ta olduğu gibi, spiritüalizmdir
13- Ortaçağ felsefesi varlığın bilgi konusundan, ya da ontolojinin epistemolojiden önce geldiği bir felsefedir Buna göre, Ortaçağ felsefesi, özneden hareket eden, bilimin gelişimine koşut olarak önce bilgi konusunu ele alan, ve varlığı bilimin taleplerine göre sınıflayan ya da yorumlayan modern felse¤fenin tersine, önce zihinden bağımsız bir gerçekliğin varoluşunu teslim edip, bu gerçekliğin bilgisine nasıl ulaşılabileceği konusunu daha sonra ele alır
14- Yine, aynı ontolojik bağlamda, Ortaçağ felsefesi, özellikle varlığı bilinen maddi varlık alanı ve bilen özne, madde ve zihin olarak ikiyi ayıran modern felsefenin düalizminin tersine, baştan sona birci olan bir felsefedir Bu, hem ezeli-ebedi, mutlak, değişmez ve yetkin bir varlık olarak Tanrı’nın, gelip geçici maddi varlık alanıyla kıyaslandığında, biricik gerçek varlık olması; hem modern dönemde ikiye bölünen insanın, her ne kadar madde-form, beden-ruh analizine tabi tutulabilse de, birlikli, bütünlüklü ve ahenkli bir töz olması; ve hem de geliştirilen öğretiler bağlamında, resmi görüşe uygun olmayan hiçbir öğretiye izin verilmemesi anlamında, böyledir
15- Ortaçağın metafizik anlayışı, varolan her şeyin nedeni ya da kaynağı olan aşkın bir gerçekliğe ilişkin araştırma, varolanları varlık kaynağı olan Tanrı’yla ilişkisi içinde ele alma anlamında teoloji olarak metafizikten meydana gelir Ortaçağda gelişen metafizik, ayrı, değişmez ve ezeli-ebedi bir varlığa ilişkin araştırmadır İstisnasız tüm Ortaçağ filozofları, sistemlerinde Tanrı’dan yola çıkar ve önce Tanrı’nın varoluşunu kanıtlayarak, varlığı yaratan-yaratılmış olan ilişkisi çerçevesinde ele alır Buna en iyi örnek, ünlü “beş yol”uyla, Aquinalı Aziz Thomas’tır O, Tanrı’nın varoluşunu beş ayrı kanıtla ispat ettikten sonra, yaratıcı ve doğa¤üstü bir Tanrı dışındaki varlıkları ya da yaratılanları Aristotelesçi bir kavramsal çerçeveyle açıklama çabası vermiştir Aynı şey, İslam dünyası filozofları için de geçerlidir, şu farkla ki Farabi, İbn Sina ve İbni Rüşd’de, Aristotelesçi bir kavramsal çerçe¤ve, Plotinos’tan gelen bir südür ya da türüm öğretisiyle tamamlanmıştır Ortaçağ düşüncesinin teoloji olarak metafizik anlayışının temelinde ise, varlığın ancak ve ancak varlı¤ğın kaynağı olan yaratıcı Tanrı aracılığıyla açıklanabileceğini ve Tanrı’nın varlığının akıl yoluyla kavranabileceğini dile getiren iki kabul bulunur
16- Ortaçağ felsefesindeki söz konusu teoloji olarak metafizik anlayışı, doğal olarak hemen her Ortaçağ düşünüründe bir örneğine rastladığımız değere dayalı bir varlık hiyerarşisine yol açmıştır Böyle bir varlık hiyerarşisi, varlıkları hiyerarşideki yerlerine göre sınıflar ve onlara varlık ve belli bir değer yükler
17- Ortaçağ felsefesinin en belirleyici yönlerinden biri, de hiç kuşku yok ki, onun yöntemidir Buna göre, Ortaçağ düşünürleri, Tanrı sözü olan kutsal kitaba dayanan imanı sistematik bir biçimde ifade etmek, savun¤mak ve geliştirmek için, daha çok şerhe, kutsal metinleri yorumlama metoduna ve mantıksal/dilsel analize yönelmişlerdir Ortaçağ düşünürleri bu bağlamda, öncelikle Yunanlıların bilimsel ve felsefi terminolojilerini kullanmışlar ve daha sonra da, Yunan mantığını bir bütün olarak almışlardır Şu halde, Ortaçağ filozofları, imanı sistemleştirme ve temellendirme çabalarında aklı ve mantığın tümdengelimsel tekniklerini kullanmışlardır

SANAT FELSEFESİ (ESTETİK)

Başka hiçbir felsefe disiplini, estetikte olduğu kadar, sağlam olmayan öndayanaklar üzerinde durmaz O, bir rüzgâr gülü gibi, "her felsefi, kültürel, bilim-kuramsal rüzgârın çarpmasıyla yön değiştirir; bir anda metafiziksel, bir anda empirik, bir anda normatif ve bir anda betimleyici oluverir; bir anda sanatçıdan ve bir anda da estetik haz duyandan (estetik süjeden) hareket eder Bugün için estetiğin ana konusu sanattır ve günümüz estetiği için doğal güzellik, sanatsal güzelliğe göre ancak bir alt basamaktır; ama belki yarın estetik, sanatsal güzellikte, olsa olsa ikinci elden devşirilmiş bir doğal güzellik de bulabilir" Estetiğin Moritz Geiger tarafından böyle betimlenen ikilemi, özellikle 19 yüzyılın ortalarından buyana bu disiplinin içinde bulunduğu durumu karakterize etmektedir Çoğu asla yeterince olgunlaşamamış halde kalan estetik kuramlardaki bu çoğulluğun (pluralite) iki nedeni vardır: Bir kez, sanatı, genel olarak bir felsefi kategoriler sistemi altında ele almak zor, hatta olanaksızdır Öbür yandan estetik temellendirmeler, geleneksel olarak, aslında hep belirli ve değişik bilgi-kuramsal tutumlara daima bağımlı kalırlar Çünkü estetikte de, bu disiplinin kendi objesini betimleme tarzı, ilkesel olarak, onun sahip oldu~u obje kavramına bağımlıdır Bu yüzden bilgi-kuramsal problematik, estetikte de doğrudan doğruya kendini gösterir Denebilir ki, estetiğin bilgi kuramına bu geleneksel bağımlılığı, aşağıda görülebileceği gibi, konunun niteliğinden gelmektedir ve bilgi-kuramsal terminoloji, estetikte de genişliğine içerilmiş haldedir


ESTETİK KAVRAMI
Estetik sözcüğü, Grekçe "aisthesis" (algı, duyum)den gelir ve ilk kez Alexander Gottlieb Baumgarten (1714-17ö2) tarafından kullanılmıştır Christian Wolff'un öğrencisi ve izleyicisi olan Baumgarten, ana yapıtına "Aesthetica" (1750) adını vermiştir O, bununla, bir "duyum bilgisi bilimi" ortaya koymak istemişti Bu bilim, "aşağı bilgi kuramı" (gnoseologia inferior) olarak Wolffun sistemini ("Mantık"ını) tamamlayacaktı Kavramın bu belirlenimine dayanarak Kant, estetiği, "genel olarak duyarlık kurallarının bilimi" olarak gösterdi Daha sonra Husserl de kavramı bu anlamda kullandı Ama bu belirlemelerin yanısıra, yine Baumgarten'le birlikte ve ondan buyana yaygınlaşan bir başka belirlemeye göre, estetik, özgür, "serbest (güzel) sanatlar" ve "güzel üzerine düşünme sanatı" olarak da anlaşıldı Bu belirlemeye göre estetik, artık bir "sanat felsefesi" oluyordu Estetiğin böyle anlaşılması, klasik ve aynı zamanda en belirgin ifadesini, Alman İdealizminin dört sistemci yapıtında buldu: Kant'ın "Yargıgücünün Eleştirisi", Schelling'in "Sanat Felsefesi", Negel'in "Estetik Dersleri" ve Schopenhauer'in "İstenç ve Tasarım Olarak Evren" adlı yapıtının üçüncü kitabı Bu yapıtlara egemen olan bir kavrayışa göre, sanat felsefesi, aynı zamanda "güzelin kuramı" ile biraradaydı Aslında geriye doğru bakıldığında, Platon'dan Hegel'e kadar, güzel kavramının estetik spekülasyonların merkezinde yer aldığı görülür ki, bu açıdan, haklı olarak felsefı estetiğin felsefe tarihi içinde sürekli bir geleneğe sahip olduğu söylenebilir Yani estetik'e ilişkin felsefi çabalar, estetik adı altında özel bir felsefe disiplini altında toplanmazdan önce de, çok eski bir geçmişe sahip bulunuyordu Gerçekten de, sanattaki güzel, sanatsal güzellik bilmecesini çözmek için ikibinbeşyüz yıldan beri bitip tükenmez çabalar sarfedilmiştir Betimleyici, çözümleyici, eleştirici- normatif ve spekülatif açılardan konuya yönelen çabalar birbirini izleyip durmuştur Bu bilmece, çözülemezliği oranında araştırmacıları hep cezbetmiş; sanat yapıtının "gerçeklik" ile, onu seyreden (Anschauer) ile ve son olarak onu yaratanla (sanatçı ile) olan ilişkisi, sürekli ele alınmıştır Ne var ki, güzel kavramındaki ve bu kavramın geleneksel belirlemelerindeki problematik, bugün artık değişmiş olan bir sanat tasarımı altında ele alınmaktadır Öyle ki, Hegel'in ölümünden bu yana estetik, sadece bir güzel kuramı olmaktan çok, bizzat sanatın ne olduğuna yönelen bir sanat kuramı olarak gelişmeye başlamıştır

[ AHLAK FELSEFESi ]
Felsefenin temel sorularindan olan “ Insan nedir? Ne olmalidir?”; felsefeyi zorunlu olarak insan davranislarinin bir amaci var midir, veya olmali midir, hangi davranislar
daha insanca ve erdemlidir, gibi sorulara cevap aramaya zorlar Iste insan edimlerini konu alan felsefe dalina ethik ( etik – ahlak felsefesi ) denir Felsefe ahlaka iki
yönden yaklasir Ilki ahlaki kavramlar nelerdir ve içerikleri nelerdir sorularina yanitlar aramak yani ahlaka teorik olarak yaklasmak ki buna Ahlak teorisi (kuramsal ethik)
denir Ikinci yaklasim ise hangi davranislarimizin iyi ve dogru oldugunu arastirip nasil davranmamiz gerektigini bize dayatan Normatif ahlak ( Uygulamali – pratik ethik )
tir Ahlak felsefe disinda dinlerin, hukukun ve toplumun önemli degerlerinden biridir Insan eylemlerinin iyi ve kötü olarak degerlendirilip, yönlendirilmesidir diyebiliriz ahlak
için Ancak toplumsal ahlak anlayisi genellikle cinsel davranislarla sinirlandirilmaktadir Oysa genel anlamda ahlak her türlü insan edimini içerir Felsefe açisindan bakildiginda
ahlak diger alanlardan biraz farkli bir içerik tasimaktadir Her ne kadar felsefe de insan edimlerine kurallar koymaya çalissa da onlardan farkli olarak temek kavramlari da
arastirir Bu açidan bakildiginda felsefe iyi-kötü davranis, özgürlük, istenç (irade), vicdan, sorumluluk, haz, ödev, erdem, genel ahlak yasasi,ahlaki eylem, ahlaki karar gibi
kavramlarin içerigi doldurulmaya çalisilir Ahlak öncelikle davranislari iyi ve kötü ayirmaya çalismaktir Her ne kadar toplumun çogunlugunca olumlu olarak karsilanan
davranislara iyi digerlerine de kötü dense de iyi-kötü yer zaman ve bakis açisina göre degisebilmektedir Kaldi ki insan davranislarinin iyi-kötü degerlendirmesinin yapilmasi
da tek basina yeterli olmamaktadir Bir davranisin ahlakin konusu içine girebilmesi için bireyin farkli davranislardan birini seçme özgürlügünün olmasi gerekmektedir
Bu seçme özgürlügüdür ki bir davranisi ahlakin konusu içine almaktadir Seçme özgürlügünün ve istencinin olmadigi bir davranis için bireyi iyi-kötü diye nitelemek dogru
olmayacaktir Tipki hayvanlarin davranislarinin iyi-kötü diye nitelendirilemeyecegi gibi Ahlaki kavramlar insan edimleri üzerine degerlendirilecegi içindir ki; insan
davranislarinin psikoloji bilimi açisindan ele alinmasinda yarar vardir

INSAN DAVRANISLARI

Davranislarimizi kaba bir siniflamaya tabi tutarsak özde iki tür davranis biçimi ile karsilasiriz Bunlardan ilki UT (uyarim-tepki/ SR) davranislaridir
ve özgür seçim içermez Yani ahlakin konusunu olusturmazlar Açarsak; dengeleme (homeostatik) , refleks , içgüdü (instinct) ve bir yere kadar da güdüler (drive/motiv) bu tür
davranislardir Daha çok otonom sinir sistemi tarafindan yönlendirilen ve herhangi bir istencin etkin olamadigi bu tür davranislar ahlaksal degerlendirmelerin disinda olmalidir
Çünkü bunlar otomatik tepkilerden olusan ve bireysellik tasimayan davranis biçimleridir Ikinci tür davranislarimiz ise UOT (uyarim-organizma-tepki / SOR ) türü davranisladir ki
bunlar, alinan uyariciya organizmanin yorumunu katarak tepki vermektir Bu davranislarda az çok iradi bir tercih vardir Bu da bu davranislari ahlakin konusuna dahil etmektedir
Insan davranislarina bu açidan bakildiginda; iyi-kötü daha da belirgin hale gelmektedir Iyi onu seçme olanagi bulunan bireyden beklenilen davranistir Kötü ise kaçinilmasi
gereken eylemlerdir Ne var ki iyi-kötü toplumdan topluma, çagdan çaga ve hatta bireyden bireye degisen bir kavramdir Filozoflarin da bu konudaki düsünceleri farkliliklar
göstermektedir Örnegin: Hazci (Hedonist) Epikuros’a* göre iyi mutluluk verendir “ Bedenimiz acisiz ve ruhumuz dinginse mutluyuzdur” Iyi en yüksek hazdadir Kötü ise aci ve
korkudur “ Aç kalmamak, susamamak, üsümemek ! Vücudun istedikleri ve özledikleri bunlardir Bu durumda olan ve ileride de bu durumda olan ve ileride de bu durumda
olacagini umabilen kimse, mutlulukta Zeus ile, tanrilarin bu en yüce ise bile yarisabilir” Insan eylemleri haza yönelen ama acidan kaçan seyler olmalidir Böyle bir yasam ise
ancak ölçülü olmakla mümkündür *: Epikuros, düsünce tarihinde yanlis anlasilan düsünürlerin basinda gelir Onun haz teorisi en fazla maddesel keyifler olarak yorumlanir, hatta
adi bu zevkler pesinde kosanlara sifat olusturur: Epikuriye ! Oysa “ Yasaminda , komsun farkina vardiginda utanacagin bir sey yapma” diyen Epikuros, Samos’ta (Sisam adasi)
dogmustur Ailesi Samos’tan sürülünce sirasi ile Kolophon (Degirmendere) ve Teos (Sigacik) ta bulunmus ve Demokritos’çu okulda yetismistir Midilli ve Lapseki’de ün kazanan
okulunu sonunda Atina’ya tasimistir(IÖ 306) Okulunu sehir içinde bir binada degil bahçede kurdugu için adi kisaca Kepos (Bahçe) diye bilinir Faydaci (yararci-utilitarist)
yaklasim iyiyi yararda görür Bentham ve Mill’e göre davranislar bireye fayda sagladigi ölçüde iyidir Ancak burada iyi tek insanin faydasindan daha çok daha fazla insanin
faydasinda giderek de toplumun çikarinda aranmalidir “Kendi sezgine uy ki, hem kendin hem de baskasi için iyi olani yapmis olasin” diyen Bergson , iyinin ancak sezgi ile elde
edilebilecegini savunmaktadir

AHLAK FELSEFESİ KAVRAMLARI
ÖZGÜRLÜK : Onu her türlü iç ve dis engelden arinmis olma olarak tanimlamak mümkündür Herhangi bir zorlamanin olmamasidir, özgürlük
Böyle bakinca özgürlügü keyfilikten ayirmak çok daha kolay olmaktadir Özgürlük keyfi olmaktan çok farkli bir seydir ve seçme olanaginin bulunmasidir Yeter ki seçme, baski
altinda yapilmasin

ISTENÇ (IRADE) : Insan aklinin iyi-kötü arasinda seçme yapma gücü ve yetenegidir Özgürlükle birlikte istenç söz konu oldugunda, ahlaki eylem bir anlam
tasir



SORUMLULUK : Özgür istençle davranista bulunan bireyin, bu davranisinin sonuçlarina katlanmasidir, sunucu üstlenmesidir Baska bir deyisle de bireyin davranislarindan
sorumlu olabilmesi için seçme özgürlügünün ve bunu kullanabilecek akil melekelerinin olmasi gerekmektedir



VICDAN : Bireyin kendi davranislari hakkinda iyi-kötü yargisinda bulunmasidir Iyi yada kötü yaptigini düsünen birey ya iç huzuruna yada çatismaya düsmektedir Kendinden
bekleneni yaptiginda huzurlu olurken, yapmadigi durumlarda da ödevini yerine getirmemis olmanin sikintisini yasar Vicdan konusunda; dogustandir diyenlerle,
bireyin gelismesinin ürünü oldugunu söyleyenler de vardir


ERDEM (FAZILET) :
Bazi filozoflara göre etigin odagina yerlestirilen erdem; istencin ahlaksal iyiye yönelmesidir
Kibrisli Zenon ve onun baslattigi bir akim olan Stoaciliga* göre mutlu olmak için erdem yeterlidir Bunun içinde dogaya uygun davranmak yeterlidir Ancak bu öyle kolay bir
sey de degildir Çünkü insan doga uymak yerine genellikle onun tersine davranmaktadir
Oysa yapilmasi gereken;
1) Dogru seçme
2) Sabirla katlanma
3) Ölçülü olma ve
4) Adaletle bölüstürmedir

* Stoa: direkli galeri anlamina gelmektedir Zenon Atina’ya geldiginde önce Sokrates’in etkisinde kalir Hatta bir ara Sokratesçi ahlak anlayisli ile
ünlü Kyniklerin etkisindedir Ancak zamanla kendi felsefesini olusturur IÖ 4 yüz yilin sonlarina dogru Stoa poikile’de ( Resimlerle süslü direkli galeride) okulunu açarak
bu isimle anilan akimin öncülügünü yapmis olur Stoa düsüncesi Atina’ya dogudan gelmis ama daha çok da Atina’nin batisinda yani Roma’da etkili olmuştur

AHLAK YASASI : Uyulmasi gereken genel geçer kurallari ifade eder Bu kurallar kisinin ne yapmasi ve de ne yapmamasi gerektigini belirler Hukuk kurallarindan farkli
olarak toplumda kendiliginden ortaya çikarlar ve bireyleri bu sekilde davranmaya zorlarlar Ancak tüm toplumlarda tüm zamanlarda geçerli olan normlar bulmak hemen hemen
olanaksiz gibidir Felsefe kisi vicdani karsisinda evrensel ahlak yasalarinin olup olmadigini konu edinir Ancak bu konuda filozoflar da farkli görüslere sahiptirler

I ) Evrensel ahlak yasalari yoktur : Evrensel bir ahlak yasasinin olmadigini ileri süren akimlar, haz ahlaki, fayda ahlaki, bencilik, anarsizm, hiççilik ve varolusçuluk olarak
özetlenebilir Bencilik (egoizm): Insanin eylemlerini belirleyen duygu ben sevgisidir Hobbes’e göre insanlarin davranislarini da tipki hayvanlar gibi içgüdüler yönetmektedir
ki ; bu içgüdüler “kendini sevme” ve “kendini koruma” dir
Anarsizm : Ahlak da tipki diger baskici kurumlar gibi insani daha kolay yönetmek için uydurulmus kurallar sistemidir Basta devlet olmak üzere bu ve benzeri her türlü baskici
kurumlara karsi olan anarsizm, bireyin sinirsiz özgürlügünü savunur Anarsizmin kurucusu Proudhon (19 yy) tüm bu baski unsurlarinin temel nedeni olarak gördügü mülkiyeti
hirsizlik olarak tanimlar Bakunin insani kisitlayan devlet ve benzeri kurumlarin yikilmasini ister Stirner’e göre; ahlaksal degerler bir soyutlamadir ve insanin da tipki bitki
ve hayvanlar gibi kendine düsen bir görevi yoktur

Hiççilik (Nihilizm); akil yerine istenci, toplum yerine de bireyi koyan felsefe akimidir Nietzsche’ye (19 yy) göre iki tür insan
ve iki tür toplumsal sinif vardir: Halk ve Seçkinler Din ve ahlak kurallari halk için geçerlidir Zaten halkin da islevi seçkin sinifin olusumuna elverisli bir ortam yaratmaktir
Seçkin sinifin bireyleri için din ve kimi filozoflarin öne sürdügü ahlaki degerler miskinlikten ve acizlikten baska bir sey degildir Oysa bu sinifin uymasi gereken Ahlaki
kurallarini dehalar üstün insanlar, en yüce iyiyi yani “güç”ü kullanarak belirleyeceklerdir


AHLAKSAL KARAR : Bireyin özgürce seçtigi ve genel ahlak yasasina uygun olan ; ahlaki açidan iyi olan karardir


AHLAKSAL EYLEM : Ahlaksal karar sonucu varilan düsünmenin eyleme dönüsmüs halidir Burada söz konusu yalnizca etkin olmak degil bazen de yapmamak olacaktir
Yani amaçli bir “yapma” veya “yapmama” durumunu içerir Ahlaksal eylemlerin amaçlari; mutluluk, haz, fayda ve ödevdir Ahlak felsefesi bu kavramlar üzerinde uzun
uzadiya durur Yine bu kavramlardan baska ahlaksal eylemde bulunan insan özgür olup olmadigi da felsefenin temel sorunlarindan biri olagelmistir

Bu konuda iki farkli yaklasim sergilenmektedir:

a) Determinist yaklasim : Bireyin kararlari içinde bulundugu kosullara baglidir ve zorunludur Kosullar istenci belirleyerek özgürce karar vermeyi olanaksizlastirir
Bu bir çesit yazgiciliktir (fatalism)

b) Indeterminist yaklasim: Birey ahlaki karar verirken tamamen özgürdür Zaten özgür olmayan kisinin eylemlerinden sorumlu olmasi da beklenemez diyen görüslerdir

AHLAK FELSEFESİ KURAMLARI
Varolusçuluk (Egzistansiyalizm): Sartre’a göre insan kendini nasil yaparsa öyledir Bir çiçek yada bir böcek kendini kendi yapmaz Çünkü onlarin bir özleri bir de varliklari vardirBurada öz varolustan önce gelir Çiçek, çiçek özüne uyarak çiçek olur Ancak insan farklidir Insanda var olus özden önce gelir Insan önce vardir ve sonra ancak öyle
ya da böyledir Çünkü o özünü kendi yaratir, yani kendini kendi yapar Everende kendi varligini kendi yaratan tek varlik insandir Nasil mi? “ Dünyada aci çekerek, savasarak
yavas yavas kendini belirler Bu belirleme hiç bitmez, sürer gider” Bu nedenle kisi kendini tanimali, benligini kazanarak her türlü baskidan kurtulmali ve özgürlesmelidir
Yoksa toplum içinde eriyip giderek yok olacaktir


II ) Evrensel ahlak yasalari vardir : Evrensel ahlak yasalarinin bulundugunu öne süren düsünürler bunu öznel (subjektif)
özelliklerin belirledigini söyleyenler ve nesnel (objektif) özelliklerin belirledigini söyleyenler olmak üzere iki grupta toplanabilirler

a) Subjektif Özellikler Belirler : Evrensel ahlak yasalarilari insandan, onun özel yasamindan kaynaklanir Bu konuda görüs ileri sürenler Sezgici Bergson ile faydaci Milli örnek vermek mümkündür

b) Objektif Özellikler Belirler : Evrensel ahlak yasalari insandan bagimsiz olarak vardir Ahlak yasalarini belirleyen insan yasami degil , insan yasamini belirleyen evrensel ahlak yasalaridir

Sokarates : Ahlaksal eylemlerimizin amaci mutluluktur Ahlaki mutluluga erismek ise ancak bilgi ile mümkündür Bilgi insanlari dogru eylemelere, bilgisizlik
ise yanlis eylemlere götürür Bilgidir ki insan ancak mutlu, ahlakli ve erdemli yapar

Platon : Bir eylemin iyi yada kötü olmasi onun iyi ideasina uygunlugu ile anlasilir Yani bir eylem iyi ideasina uygunsa iyi uygun degilse kötü dür Bunu bu dünyanin bilgisi ile anlamak ve degerlendirmek mümkün degildir Onun için her insan idealar evrenine yönelmeli ve onu kavramalidir (Filodoks X Filozof )
Spinoza (17 yy – Hollanda) Panteist (evren-kozmoz tanridir) bir düsünürdür Kozmos mutlak olarak özgürdür, bu nedenle onu hiçbir sey etkilemez Ancak insan baska seylerin özellikle de tutkularin etkisindedir Tutkular insani güçsüz, edilgin ve köle yaparlar Insan ancak akli ile tutkularini asabilir Aklin uygun gördügü yasam
biçimi de bilgiyle gerçeklesir Bilgi bizi tanriya ulastirarak özgürlestirir Bilginin vardigi yer evrensel yani tanrisal olan yasadir Tanrisal yasaya uygun olan iyi, uygun olmayan
ise kötüdür Kant (18 yy – Almanya) Ona göre ahlaksal eylemin amaci mutluluk olamaz , çünkü mutluluk subjektif bir kavramdir Yani kisiye göre degisir Ve nitekim ondan önceki
filozoflar mutluluk için farkli seyler söylemislerdir: Kimine göre erdem, kimine göre iyi bir baslkasina göre de dogaya uygun yasama olmustur Oysa ahlak yasasi herkes
için ayni olmali ve ayni kalmalidir Kant’a göre de bu iyi niyet (iyiyi isteme) dir, ödevdir Ödev, her çesit duygudan öte kesin bir buyruktur Ahlak yasasina kesin boyun egistir,
Bu da akli olan herkes için evrensel bir kuraldir Kosula bagli olan davranislar ahlaksal degildir