Akarsu Şekilleri

AKARSULARIN ŞEKİLLENDİRİCİ ETKİLERİ
Akarsular; çöller, kutup bölgeleri ve yüksek dağların üst kısımları hariç yer yüzünde şekillendirici etkisi en fazla olan dış kuvvettir Akarsular bu işlevlerini aşındırma ve biriktirme yollarıyla gerçekleştirir

AKARSULARDA AŞINDIRMA
Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde taşıması olayıdır
Mekanik aşındırma: Akarsuların geçtikleri sahalarda kazarak, kopararak yaptıkları aşındırmaya denir En yaygın aşındırma şeklidir
Mekanik Aşındırmada Etkili Olan Faktörler
Akarsu yatak eğiminin ve akış hızının fazla olması,
Akarsuyun akımının yüksek olması,
Akarsuyun yük miktarının fazla olması,
Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsünün cılız olması
Akarsu yatağındaki kayaların kolay aşınabilir olması mekanik aşındırmayı artırır
Akarsularda aşındırma daha çok ağızdan kaynağa doğru olur Buna geriye aşındırma denir Akarsu bu işlev sırasında , yatağını derine ve yana doğru aşındırır Eğimli yamaçlarda daha çok derine aşındırma yaparken, eğimin az olduğu yerlerde yana aşındırma yapar
Not
Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır Buna taban seviyesi (genel kaide seviyesi) denir Göle dökülen akarsu da yatağını en son göl seviyesine kadar yapar Buna da yerel kaide seviyesi denir
Denge Profili
Akarsuların yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle oluşan iç bükey eğriye denir
Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır Sebebi : Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır




Yatak eğimi azdır
Akış hızı ve enerji potansiyeli azdır
Aşındırma gücü azalmıştır
Taşımacılığa elverişlidir
Bu tür akarsular daha çok KBatı Avrupa gibi eski arazilerde görülür
AKARSULARDA AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ
VADİ
Akarsuların aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir
Vadi Tipleri
ÇENTİK VADİ ("V" BİÇİMLİ)



Akarsu yatak eğiminin fazla olduğu alanlarda derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar Türkiye'de en fazla görülen vadi şeklidir
BOĞAZ (YARMA)VADİ



Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve profilleri “u” harfine benzeyen vadilerdir Türkiye’de en fazla Karadeniz ve Akdeniz Bölgelerinde görülür Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır
KANYON VADİ
Daha çok karstik arazilerde oluşan derin ve dik yamaçlı vadilerdir Boğaz vadilere benzerler Ör: Göksu vadisi ve Köprülü kanyonu Türkiye'nin en büyük kanyon vadisi Uşak'ta Ulubey Kanyonu'durDünyanın en büyük kanyonu ise ABD’de Colorado( Büyük Kanyon) kanyonudur



TABANLI VADİ
Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşurÖr: Ege Bölgesi akarsu vadilerinde olduğu gibi




MENDERES (BÜKLÜM)
Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda , akarsuyun büklümler yaparak akması sonucu oluşurlar
Akarsularda menderes olayı en fazla Ege Bölgesi'nde görülür
Menderesler oluşturan bir akarsuyun özellikleri
Yatak eğimi azdır
Akış hızı ve enerji potansiyeli azdır
Aşındırma gücü azalmıştır
Akarsuyun uzunluğu artmıştır
Sık sık yatak değiştirir
Hem aşındırma, hem de biriktirme yapar


PERİBACALARI



Volkanik arazilerde ( kalın tüflü arazilerde)
Sel aşındırması sonucu oluşur
Ör: En yaygın olarak İç Anadolu Bölgesi’nde Orta Kızılırmak Bölümünde Nevşehir (Ürgüp, Göreme) çevresinde görülür
Peribacalarının oluşmasında rüzgarların etkisi dolaylıdır

KIRGIBAYIR (Badland: Kötü arazi)




Eğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir
En fazla İç Anadolu ve GDoğu Anadolu Bölgelerinde görülür Bu tür arazilerde tarım yaEğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir




Akarsuların şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında aşındırma ile oluşan çukurluklara denir Ör: Manavgat, Kurşunlu, Düden şelalelerinde olduğu gibi
PENEPLEN (Yontuk düz)
Yer şekillerinin deniz seviyesine kadar aşındırılması ile ortaya çıkan hafif dalgalı düzlüklerdir
Türkiye’de ova ve platoların yüksekte kalmasının sebebi: III zaman sonlarında peneplen haline gelen yerlerin tekrar yükselmiş olmasıdır
PLATO
Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklere denir En fazla İç Anadolu Bölgesinde görülür
İç Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzun yayla
Akdeniz Bölgesi: Taşeli ve Teke platoları (Karstik arazi üzerinde oluşmuşlardır)
GDoğu Anadolu Bölgesi: G Antep ve ŞUrfa platoları
Doğu Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları (Volkanik arazi üzerinde oluşmuşlardır)
Ege Bölgesi: Yazılı kaya platosu (bir kısmı İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır)
Marmara Bölgesi: Çatalca-Kocaeli Platoları
AKARSULARDA BİRİKTİRME
Akarsu Biriktirmesinde Etkili Olan Faktörler
Yatak eğiminin azalması (en fazla etkili )
Akış hızının azalması
Akımın düşmesi
Yük miktarının artması


Akarsu yatak eğiminin azaldığı yerde biriktirme işlemi başlar
Akım yüksek iken çakıl gibi iri maddeler birikir Kum-mil birikmesi olmaz Akımın düştüğü yerlerde veya dönemlerde ise kum-mil birikmesi olur Bundan dolayı akarsu biriktirmesi ile oluşan yer şekillerinin yapısı incelendiğinde akarsuyun akımı ve akım düzeni (rejimi) hakkında genel bilgileri elde edebiliriz
BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
BİRİKİNTİ KONİSİ (YELPAZESİ)




Dağ yamaçlarından inen suların , eğimin azaldığı dağ eteklerinde taşıdığı materyalleri biriktirmesi ile oluşan yer yüzü şekilleridir
DAĞ ETEĞİ OVASI
Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere denir İç Anadolu Bölgesi'nin kuzey ve güneyindeki dağ eteklerinde bu şekilde oluşmuş düzlükler vardır
DAĞ İÇİ OVASI
Etrafı dağlarla çevrili çukur alanlara inen akarsu ve derelerin taşıdıkları malzemeleri yatak eğimlerinin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir Bu tür düzlükler Doğu Anadolu Bölgesi'nde yaygındır

DELTA OVASI




Akarsuların taşıdığı materyalleri denize döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir
Ör: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Göksu (Silifke) gibi Ayrıca Ege Bölgesi'ndeki çöküntü ovalarından denize dökülen akarsu ağızlarında da delta oluşumu vardır
Delta ovasının oluşabilmesi için
Döküldüğü deniz sığ olmalı (kıta sahanlığı geniş olmalı)
Kıyı akıntısı olmamalı
Bol miktarda alüvyon taşınmalı Yani akarsu havzasında erozyon fazla olmalıdır
Gel-git olayı kuvvetli olmamalı
*Okyanus kıyısından denize dökülen hiç bir akarsu döküldüğü yerde delta ovası oluşturamaz Sebebi; gel-git genliğinin fazla olmasıdır
*Türkiye’de gel-git olayının etkili olmadığına kıyılarda oluşan delta ovaları delil olarak gösterilebilir
SEKİ (TARAÇA)


Akarsuların önce biriktirmesi, sonra tekrar aşındırması ile oluşan basamak şeklindeki düzlüklerdir
Sekiler eski vadi tabanlarıdır
Akarsuyun tekrar aşındırma yapabilmesi için: Akım yükselmesi veya taban seviyesinin alçalması gerekir
TABAN SEVİYESİ OVASI
Deniz seviyesine yaklaşan akarsuların taşıdığı maddeleri yatağı çevresinde biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir
Bu ovalar üzerindeki akarsular menderesler yaparak denize ulaşırlar Çoğu yerde deltalarla iç içedir
Deltalardan ayrılan yönü kara üzerinde birikme ile oluşmalarıdır
Bu şekilde oluşmuş düzlükler Ege Bölgesi’nde vardır
IRMAK ADASI (KUM ADASI)



Akarsu yatak eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınan alüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur
TÜRKİYE AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ
*Yatak eğimleri fazladır
Bunun sonucunda;
-Akış hızları fazladır
-Aşındırıcı etkileri fazladır
-Enerji potansiyelleri yüksektir Hidroelektrik enerji potansiyeli en yüksek olan bölgemiz Doğu Anadolu, en az olan bölgemiz ise Marmara'dır
-Ulaşıma elverişli değillerdir
*Rejimleri düzensizdir
*Akımları düşüktür Yağışların az, havzalarının dar olmasından dolayı
*Boyları kısadır Türkiye’nin bir yarım ada olması ve dağların kuzeyde ve güneyde kıyıya paralel olmasıdır
*Denge profiline kavuşmamışlardır Bu durum Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasındandır
*Ulaşıma elverişli değildirler Yatak eğimlerinin fazla ve akımlarının düşük olmasından dolayıdır Üzerinde kısıtlı da olsa ulaşımın tek yapılabildiği akarsuyumuz Bartın Çayıdır
*Akarsularımızdan daha çok enerji üretiminde, içme ve sulama suyu elde edilmesinde yaralanmaktayız Ayrıca balıkçılık ve turizmde yararlanmaktayız
*Akarsularımız rafting yapmaya elverişlidir Bu konuda en elverişli akarsular Doğu Anadolu Bölgesi’ndedir En elverişsiz bölgeler ise Marmara ve Ege Bölgeleridir