Malatya - Malatya Sivil Mimari Örnekleri - Malatya Sivil Mimari Örnekleri Hakkında...

Malatya sivil mimarisi, şehrin kuruluşu ile birlikte başlamıştır XIXyüzyılın ikinci yarısından sonra kent merkezinde ve çevresinde sivil mimari örneklerini yansıtan çeşitli yapılar yapılmıştır Ancak, yakın tarihlerde başlayan yeni yapılanma Malatya evlerini olumsuz yönde etkilemiştir Bunun kaçınılmaz sonucu olarak Malatya sivil mimari örneklerinden birçoğu bilinçsizce yıkılmıştır Günümüzde Malatya evlerinden bazıları koruma altına alınmıştır Bu evler daha çok Saray Mahallesi’nde, Aslanbey Mahallesi’nde, Niyazi Mahallesi’nde bulunmaktadır Bunların başında Erol Balabanlı Evi, Karakaşların Konağı, İstanbulluoğlu Konağı gelmektedir



Malatya evleri çoğunlukla sokağa cephesi olan iki katlı evlerdir Bunların hemen hepsinde doğrudan doğruya sokağa açılan kapıları bulunmaktadır Yörenin ikliminden ötürü evler, kalın duvarlı ve birbirlerine uyumlu küçük pencereleri olan müstakil yapılardır Bazı örneklerde üç katlı evlere de rastlanmaktadır Bu evlerin arkasındaki bahçelerde başta kayısı olmak üzere, çeşitli meyve ağaçları bulunmaktadır



Malatya evlerinden önemli bir grup Mücelli Caddesi’nde bulunmaktadır Bu evlerin diğerlerinden farklı bir mimari özelliği vardır Eyvanlarının daha geniş olmasından ötürü yaz aylarında da kullanılan mekânlara yer verilmiştir Eyvanların açıldığı bahçe veya avlular da mutlak surette bir havuz ve bunun çevresinde de kameriyelere de yer verilmiştir Çoğunlukla bunlar asmalarla gölgelendirilmiştir

Sivas Caddesi’ndeki evlerde ise, daha çok merkezi özellikler ön plana alınmıştır Nitekim İstanbulluoğlu Konağı bunun tipik bir örneğidir İmar nedeniyle yarısı yıkılan bu evin kalan bölümleri de bu konuda yeterli bilgi vermektedir

Niyazi Mahallesi’ndeki Karakaşların Konağı ise 90 cm kalınlığındaki birinci kat duvarları ve buraya sıralanmış küçük pencereleri ile Malatya evlerinin tüm özelliklerini taşıyan bir örnektir



Malatya Sinema Caddesi’nde, Beş Konaklar olarak bilinen on üç ev kentin önemli sivil mimari örnekleri arasındadır Bunun yanı sıra Kemal Mustafa Paşa Mahallesi’ndeki ev, Derme İlköğretim Okulu karşısındaki HÇekirdek Evi, Şerafettin Arpacı Evi Malatya’nın tipik sivil mimari örnekleri arasındadır

Malatya evlerinde ana yapı malzemesi olarak taş kullanılmıştır Çevreden sağlanan ve işlemesi çok kolay olan koyu renkte bazalt taşları bu evlerde kullanılmıştır Duvarlar arasında ahşap hatıllara yer verilmiştir Ayrıca evlerin iç doğramaları, döşemeleri, tavanları, pencereleri, kapıları, yüklükleri, merdivenleri ve sekileri ahşaptan yapılmıştır Madeni olarak da kapı kilitlerinin yanı sıra dövme demir çiviler de dekoratif şekiller halinde kullanılmıştır



Evlerin avlularındaki zemin kat taşlık olup, genelde yassı plaka halinde taşlar yan yana dizilmiştir Ana giriş kapıları çoğunlukla çift kanatlıdır Bu evlerin bahçe kapıları arabaların geçeceği büyüklüktedir Her kapıda birer tokmak olup, bu kapılarda diğer bölgelerde olduğu gibi ahşap oymalara pek rastlanmaz Yalnızca kapıların üst kısmında, birinci kat çıkmalarının veya şahnişlerin kirişlerinde dekoratif bezeme ile karşılaşılır Ana giriş kapısının üzerinde rüzgârlık veya aydınlık olarak nitelenen ve çoğunlukla elips şeklinde pencereler bulunmakta olup, bunlar demir kafeslerle korunur Zemin kat pencereleri bu bölümlerde ambar, kiler ve tandırlar olduğundan daha küçük olarak yapılmıştır Bu kattaki odalardan birisine “Hızna Odası” ismi verilir Burası daha çok evin kileri konumundadır



Malatya sivil mimari örneklerinden evlerin cephelerindeki pencereler üzerindeki kemerli alınlıklar dış cepheyi tamamlamaktadır Bu pencereler duvar kalınlıklarına göre bazen düz, bazen de mazgal pencere niteliğindedir Üst katlardaki şahnişli pencerelerin pervazlarının üzeri kemerlidir Malatya evlerinde cepheye çok fazla önem verilmiştir Genellikle birinci katlar dışa taşkındır Bazen burada bütün cephe boyunca dışa taşkın olan Başodaya yer verilmiştir Sokak köşesinde bulunan evlerde ise her iki cepheden de çıkmalar yapılmıştır Bir veya ikinci katların bittiği yerde ise çatıya geçişlerde daha çok kavisli taşmalar görülmektedir Bu taşmalarda özel olarak kavislendirilmiş bağlantı kirişlerinin aralarına çıtalar yerleştirilmiş ve üzerleri de çamurla sıvanmıştır Cepheler çoğunlukla kireç badanalıdır Çatının uçlarında aşağıya doğru sarkan ahşap oymalar bir dantelâ gibidir



Malatya’nın konak tipi evlerinde çatı üzerinden taşan, üç tarafı açık veya açık eyvanlara yer verilmiştir Bunlar yazın oturulan ve sıcak yaz gecelerinde yatılan evin havadar bölümleridir

Üst katlarda başodalar daha çok misafirlerin ağırlandığı yerler olup, bu odalara “Makat” denilen sedirler yerleştirilmiştir Misafirler çoğunlukla üzerleri halı kilim ve minderlerle örtülü olan bu sedirlerde oturtulur, ev sahipleri ise döşemedeki halı ve kilim üzerinde otururdu

Evlerin üst katındaki yatak odalarında çift kanatlı ahşap kapaklı dolaplar bulunmaktadır Ayrıca bu kapaklı dolabın yanında veya içerisinde de gusülhanelere yer verilmiştir

Malatya evlerinin üst katlarında başoda ve yatak odasının dışında bir de “Kış Damı” denilen mekân bulunmaktadır Bu bölüm yaz aylarında ev halkının günlük yaşamını geçirdiği yerdir Aslında kış damı dikdörtgen planlı, geniş bir oda şeklinde olup, bu odanın girişinin karşısına da “Limseki” denilen bir bölüm eklenmiştir Bu bölüm oda seviyesinden daha yüksekte olup, buradaki sekinin üzeri de halı ve minderlerle kaplanmıştır



XIXyüzyılda yapılmış Malatya evlerinin kış damı denilen bölümünde duvara yaşmaklı ve piramit külahlı bir de ocak yerleştirilmiştir Bu ocağın yanında çeşitli eşyaların konulduğu kapaklı dolaplar bulunmaktadır

Malatya’nın ilçelerinden Arapgir evlerinin de kendine özgü bir özellikleri vardır Bu evler bahçe içerisinde, düz toprak damlı, kerpiç ve taş karışımı olarak yapılmış 2-3 katlı konutlardır Bu evlerin iskeletlerinde kavak ağaçları kullanılmıştır Bunların temelleri taştan olup, üzerlerinde kavak ağacından döşenmiş kirişler ve kaburga denilen ince çubuklar yerleştirilmiş, aralarına da kerpiç ile dolgu yapılmıştır Arapgir evlerinin en tanınmışları Berenge Mahallesi’nde Hacı Sabit Efendi Evi olup, harem ve selamlık olarak 1884 yılında yapılmıştır Bu konağın haremlik ve selamlığının giriş katı günlük yaşama ayrılmıştır Bunun üzerindeki birinci kat ve ikinci kat yatak odalarıdır Bu evlerden Çobanlı Konağı, Cevat Şakir Paşa’nın konağıdır Giriş katı ile birlikte bu konak üç katlı olup, taş malzeme ve kerpiçten yararlanılmıştır Duvarlar arasına ahşap hatıllar atılmış, üzeri de geniş bir çatı ile örtülmüştür Bu evlerin zemin katlarındaki taşlar 40x60 cm ölçüsünde olup, Amberge denilen bir yerden getirilmiştir Arapgir konaklarının başodasının bir köşesine ahşap parmaklıkla çevrili ve Mim Sofa denilen çocuklara ayrılmış bir bölüm de bulunurdu



Malatya ilçelerinden Darende’nin Balabanlı yöresindeki evler dar sokakların iki yanında sıralanmışlardır Bunlar bir veya iki katlı evler olup, üst katlar dışarıya doğru çıkma yapmış pencereli yapılardır Bunların yanı sıra Balabanlı evlerinde yer yer sağır cepheli olanlara da rastlanmıştır Çoğu kez taş temeller üzerine ahşap hatıllı kerpiç evlerin zemin katlarında depolar, mutfak ve benzeri mekânlar sıralanmıştır

Günümüzde bu evlerin çoğu yıkılmış olmasına rağmen, Balabanlı bölgesindeki evlerde mimari yönden bir bütünlük ve uyum görülmektedir Yöresel killi toprakla sıvanan bu evlerin kendilerine özgü bir görünümleri vardır

XIXyüzyılın sonlarında yapılmış olan ve Halk Eğitim Merkezi olarak kullanılan yapı Osmanlının son dönem mimari eserlerindedir Bütünü ile kesme taştan yapılmış olan yapının ortasında uzun bir salon ve etrafında da çeşitli odalar sıralanmıştır İçerisi kâgir olan bu yapıda Malatya’yı ziyaret eden Atatürk kalmıştır Ayrıca Cumhuriyet döneminde, 1933 yılına tarihlenen Gazi İlköğretim binası da biri bodrum olmak üzere üç katlı Neo-Klasik üslupta yapılmış bir yapıdır