Moğol Dili ve Özellikleri

TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 81
Mogolca ve Türkçede Fiil-Tamlayıcı liskileri*
The Valence In Mongolian And Turkish
Feyzi ERSOY**
Özet
Bu çalışmada, Türkçe ve Moğolca karşılaştırılmasında daha önce pek kullanılmamış olan fiiltamlayıcı
ilişkisi üzerinde durulmuştur İki dili mukayese denemeleri daha çok Eski Türkçe ve
Eski Moğolca esas alınarak yapılmış olsa da bu çalışmada Çağdaş Moğolca ve Türkiye Türkçesi
esas alınmıştır Çalışmada, öncelikle her iki dildeki hâl kavramı üzerinde durulmuştur Sonrasında
Amerikalı dil bilimci Morris Swadesh’in iki yüz kelimelik temel kelime listesinden seçtiğimiz
on altı fiil ile bunlara ilave ettiğimiz üç fiilden oluşan toplam 19 fiil ele alınmış ve her iki
dilde fiillerin aldıkları tamlayıcılar gösterilmeye çalışılmıştır
•
Anahtar Kelimeler
Türkçe, Moğolca, fiil-tamlayıcı
•
Abstract
In this study, the main focus is on valence which has not been used in the comparasion of
Turkish and Mongolian languages before Though the earlier attempts to compare the two
languages were based on ancient Turkish and ancient Mongolian, this study has been based on
Modern Mongolian and Turkey Turkish In the study main emphasis has been based on the
cases Then among 19 verbs, sixteen of which have been choosen from American phylologist
Morris Swadesh’s word list (200 word), it has been attempted to show the valence in the two
languages
•
Key Words
Turkish, Mongolian, valence
** Arş Gör, Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü
82 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S



Altayistik çalısmalarında Moğolca ve Türkçenin ayrı bir yeri vardır Bu iki
dil arasında, başta Ramstedt ve Poppe olmak üzere araştırmacılarca pek çok ses
ve yapı benzerlikleri ortaya konulmuştur Mevcut benzerliklerin bir köken akrabalığının
mı yoksa karşılıklı ilişkilerin mi neticesi olduğu hususu Altayistler
arasında tartışılmaktadır
Bu çalışmada, iki dilin karşılaştırılmasında daha önce pek kullanılmamış
olan fiil-tamlayıcı ilişkisi üzerinde durulacaktır İki dili mukayese denemeleri
daha çok Eski Türkçe ve Eski Moğolca esas alınarak yapılmış olsa da bu çalışmada
Modern Moğolca ve Türkiye Türkçesi esas alınacaktır Burada “Moğolca”
ile Modern Moğolca kastedilmiştir
Araştırmacılar, Türkiye Türkçesi için hâl eklerinin sayısını 5 ila 9 arasında
vermişlerdir (Kahraman 1997: 5) Moğolcada ise hâl eki ve hâl kavramı için
“tiyn yalgal” terimi kullanılmakta olup; C Tömörtseren (1966: 90–98), C Bayansan-
Ş Odontör (1995: 238–239), P Byambasan (1997: 222–232), R Kullmann-D
Tserenpil (2001: 78–100), L Tserençunt-SLeuthy (2002), Ts Önörbayan (2004:
133) gibi araştırmacılarca hazırlanan gramer kitaplarında ittifakla Moğolcada
sekiz hâl ekinin varlığından bahsedilmektedir Moğolcadaki hâl eklerinde görülen
önemli bir özellik, bulunma ve yönelme fonksiyonunun aynı ekle ifade ediliyor
olmasıdır Moğolcadaki hâl ekleri şu şekildedir:
1 Nerlehiyn tiyn yalgal (Yalın hâl) Ø
2 Har’yaalahın tiyn yalgal (İlgi hâli) +n, +ı, +ın, +iy, +iyn
3 Ögöh orşihın tiyn yalgal (Yönelme-Bulunma hâli) +d, +t
4 Zaahın tiyn yalgal (Yükleme hâli) +g, +ıg, +iyg
5 Garahın tiyn yalgal (Uzaklaşma hâli) +aas, +ees, +oos, +öös
6 Üyldehiyn tiyn yalgal (Vasıta hâli) +aar, +eer, +oor, +öör
7 Hamtrahın tiyn yalgal (Birliktelik hâli) +tay, +tey, +toy
8 Çiglehiyn tiyn yalgal (Yön Gösterme hâli) +ruu, +rüü, +luu, +lüü
Son yıllarda, fiil-tamlayıcı ilişkisi üzerinde ülkemizde çeşitli çalışmalar yapılmıştır
Almanca sözlüklerdeki “valenz”, İngilizce sözlüklerdeki “valence”
terimi için Berke Vardar ve Esin İleri “Birleşim değeri”, Engin Uzun “durum
belirleyici”, Tahir Kahraman “durum ekli tamlayıcı”, Mustafa Uğurlu ise “istem”
terimini kullanmışlardır Leylâ Karahan “Fiil-Tamlayıcı İlişkisi Üzerine”
adlı çalışmasında fiilleri “tamlayıcılı fiiller” ve “tamlayıcısız fiiller” diye ikiye
ayırmış, geçişlilik-geçişlilik dışında başka sınıflandırmaların da yapılabileceğini
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 83
ifade etmiştir (Karahan 1997: 211, 213) Gülsev Sev de “Etmek” fiiliyle yapılan
birleşik fiilleri ve aldıkları tamlayıcıları ele aldığı çalışmasında Karahan’la hemen
hemen aynı metodu kullanmış; sınıflandırmasını “tamlayıcı almayan birleşik
fiiller”, “tek tamlayıcılı fiiller”, “iki tamlayıcılı fiiller” gibi başlıklar vererek
yapmıştır (Sev 2001: 451)
Çalışmamızda ele aldığımız fiiller, Amerikalı dilbilimci Morris Swadesh’in
iki yüz kelimelik temel kelime listesinden1 seçtiğimiz on altı fiil ile bunlara ilave
ettiğimiz üç fiilden (bin-, sev-, sor-) oluşmaktadır İnceleyecek olduğumuz toplam
on dokuz fiil, aynı zamanda yazılı Türkçenin kelime sıklığı sözlüğünde de
ilk elli sırada bulunmaktadır Seçilen fiillerin köken olarak aynı olup olmaması
fiillerin seçiminde kıstas olarak alınmamıştır Fiiller için Moğolcadan verilen
örneklerin tamamı Modern Moğolcanın gramer kitaplarından ve bazı hikâyelerden
fişlenmiştir Türkçe fiilleri esas alıp alfabetik sıraya göre dizdiğimiz fiiller
ve bu fiillerin her iki dilde aldığı tamlayıcılar şu şekildedir:
1 bil- (mede-, tani-)
Türkiye Türkçesinde “bil-” fiili, “bir şey bilmek” şeklinde tamlayıcı almadan
ya da “bir şeyi bilmek” şeklinde yükleme hâli ekiyle kullanılmaktadır Bu fiilin
Moğolcadaki karşılıkları olan “mede-” ve “tani-” fiilleri de tespit ettiğimiz örneklerde
tıpkı Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ya herhangi bir tamlayıcıya
ihtiyaç duymamakta ya da yükleme hâli eki taşıyan bir tamlayıcıya ihtiyaç
duymaktadır
Tamlayıcısız
Ta Mongol hel medeh (meddeg) üü? (MHZT, 54)
“Siz Moğolca biliyor musunuz?”
Miniy ah Yapon hel mende (MG, 190)
“Ağabeyim Japonca bilir”
Ter yuu ç medehgüy(MG, 278)
“O, hiçbir şey bilmiyor”
Tamlayıcılı (Yükleme hâli ekli tamlayıcı)
Bi tüüniy irsniyg medeegüy (MG, 89)
1 http://wwwdflthse/~cml/swadeshtxt
84 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

“Onun gelmediğini bilmiyordum”
Us hölddögiyg bid mende (meddeg) (MG, 190)
“Suyun donduğunu biz biliyoruz”
Boldın utasnı dugaarıg medeh üü? (GKM, s 111)
“Bold’un telefon numarasını biliyor musun?”
Ta Altangereliyg medeh üü? (MAT, s 137)
“Altangerel’i biliyor musunuz?”
2 bin- (una-)
Eski Türkçede ve bugün bazı lehçelerde yükleme hâli ekli tamlayıcı ile kullanılan
“bin-” fiili, Türkiye Türkçesinde “bir şeye binmek” şeklinde yönelme hâli
ekiyle kullanılmaktadır Moğolcada “bin-” fiilinin karşılığı olan “una-” fiili ise
bizim tespit ettiğimiz örneklerin tamamında yükleme hâli ekli tamlayıcıya ihtiyaç
duymaktadır
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Moriyg yamar hün unadag yum? (BCIM, 155)
Ata nasıl insan biner?
Tanı moriyg unac boloh uu? (MG, 88)
“Senin atına binebilir miyim?”
Ter har moriyg unaaray (GKM, s 116)
“Şu siyah ata bininiz”
3 duy- (sonso-)
Türkiye Türkçesinde “duy-” fiili daha çok “bir şey duymak” ya da “bir şeyi birinden
duymak” şeklinde kullanılmaktadır Moğolcada “duy-” fiilinin karşılığı
olan “sonso-” fiili de tespit ettiğimiz örneklerde tamlayıcı almadan veya yükleme
hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır Moğolcada da fiilin uzaklaşma hâli
ekli tamlayıcı ile kullanıldığı örnekler mevcuttur
Tamlayıcısız
Tüünees huuçin nöhdiyn tuhay olon sonin sonsov (BCIM, 82)
“Ondan eski arkadaşları hakkında çok haber duydum”
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 85
Bi şönö dund haçin çime sonsov (MAT, s 198)
“Gece yarısı tuhaf bir ses duydum”
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Bi tanay yuu helsniyg sonssongüy (BCIM, 95)
“Sizin ne dediğinizi duymadım”
Bi tüüniy irehiyg sonsoc ih bayarlav (BCIM, 75)
“Onun geleceğini duyunca çok sevindim”
Tegeed neg oroy bügdeer Dulmaa guayn duu duulahıg sonsov (BCIM,
133)
“Sonra bir akşam hepimiz Dulma hanımın şarkı söylediğini duyduk”
Bi tanıg helsniyg sonssongüy (GKM, s 113)
“Ben sizin ne dediğinizi duymadım”
Ter yer miniy ügiyg sonsdoggüy (MAT, s 198)
“O, asla benim tavsiyelerimi dinlemez”
Uzaklaşma hâli ekli tamlayıcı ile
Ta üüniyg yamar hünees sonsov? (BCIM, 49)
“Bunu kimden duydun?”
Ene tuhay çi haanaas sonsson be? (MG, 273)
“Bunu nereden duydun?”
4 düşün- (bodo-)
Türkiye Türkçesinde “düşün-” fiili, “bir şey düşünmek” ya da “bir şeyi düşünmek”
şeklinde kullanılmaktadır Moğolcada “düşünmek-” fiilinin karşılığı
olan “bodo-” fiili de tespit ettiğimiz örneklerde tamlayıcı almadan veya yükleme
hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır
Tamlayıcısız
Margaaş tsas orno gec bi bodoc bayna (MHZT, 39)
Yarın kar yağacağını düşünüyorum
86 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Bi tüüniyg bodoc bayna (GKM, s 109)
“Ben onu düşünüyorum”
5 gel- (ire-)
Türkiye Türkçesinde “gel-” fiili, “bir yere gelmek” ya da “bir yerden gelmek”
şeklinde kullanılmaktadır Moğolcada “gel-” fiilinin karşılığı olan “ire-” fiili de
tespit ettiğimiz örneklerde çoğunlukla yönelme-bulunma ve uzaklaşma hâli ekli
tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır
Tamlayıcısız
Ter övçtey bolood önöödöör irsengüy (BCIM, 78)
“O, hasta olduğu için bugün gelmedi”
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Nayman tsag hagast Bilig zoçid budald irev (BCIM, 96)
“Sekiz buçukta Bilig oteline geldi”
Öngörsön hoyör ödör Bilig surguul’d irsengüy (BCIM, 126)
“Geçen iki gün Bilig, okula gelmedi”
Manay angiyn Dorc manayd irev (MHSB, 55)
“Bizim sınıftan Dorc bana geldi”
Bi tavan tsagt irne (MG, 84)
“Saat beşte geleceğim”
Ta nar Yapond hezee irsen be? (MHSB 2000, 37)
“Siz, Japonya’ya ne zaman geldiniz?”
Uzaklaşma hâli ekli tamlayıcı ile
Bid nar öçigdör üdees ömnö Yaponoos irsen (MHSB 2000, 42)
“Biz, Japonya’dan dün öğleden önce geldik”
Bi Londongoos irsen (A, s 27)
“ben Londra’dan geldim”
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 87
Bi gereesee irlee (MHSB, 55)
Evden geldim
Vasıta hâli ekli tamlayıcı ile
Ta yugaar irev? (BCIM, 60)
“Sen neyle geldin?”
Bi morior irsen (BCIM, 60)
“Atla geldim”
Bi end avtobusaar irsen (MHSB, 64)
“Buraya otobüsle geldim”
Ta hentey irev? (MHSB, 75)
“Kiminle geldiniz?”
6 gör- (üze-, hara-)
Türkiye Türkçesinde “gör-” fiili, “bir şey görmek” ya da “bir şeyi görmek” şeklinde
kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılıkları olan “üze-” ve “hara-”
fiilleri de tespit ettiğimiz örneklerde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi tamlayıcı
almadan veya yükleme hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır
Tamlayıcısız
Bi öçigdör üdeş ehnerteygee kino üzsen (BCIM, 66)
“Dün öğlen eşimle film izledim”
Temüücin tavan metr öndör mod harsan (MG, 88)
“Timuçin, beş metre yüksekliğinde ağaç görmüş”
Zarimdaa hagas, büten sayn ödör kino, cücig, kontsert üzdeg (MHSB, 73)
“Bazen cumartesi, pazar günleri sinema, oyun ve konser izleriz
Bi tend oçic neg gutal üzlee (MHSB, 82)
“Ben oraya varıp bir çizme baktım”
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Çi gudamcind heniyg üzev? (UMYa, 88)
“Sen sokakta kimi gördün?”
88 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

Sühbaatarın talbayd hüreed Sühbaatarın höşöög üzev (BCIM, 96)
“Sühbatır meydanına varınca Sühbatır heykelini gördü”
Bi tanay ar’san beeliyg üz’ye (BCIM, 44)
“Deri eldivenlerini görmek istiyorum”
Dorciyn şig olon hüntey aylıg bi üzeegüy (BCIM, 133)
“Dorc’unki gibi kalabalık aileyi ben görmedim”
Ta nad ter malgayg üzüülc ögnö üü? (BCIM, 45)
“Bana şu şapkayı gösterecek misin?”
Bi tüüniyg üzsengüy (BCIM, 49)
“Ben onu görmedim”
Bi ter zurgiyg üzsen (LMY, 106)
“Bu resmi gördüm”
Bi tüüniyg ööröö harsan (LMY, 112)
“Onu kendim gördüm”
Çi heniyg harsan be? (MG, 87)
“Sen kimi gördün?”
Ta Boldıg harsan uu? (GKM, s 117)
“Bold’u gördünüz mü?”
7 gül- (inee-)
Türkiye Türkçesinde “gül-” fiili, “bir şeye gülmek” şeklinde yönelme hâli
ekiyle kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “inee-” fiili ise tespit
ettiğimiz tek örnekte yön gösterme hâli ekli tamlayıcı almaktadır
Yön Gösterme hâli ekli tamlayıcı ile
Ter nad ruu ineesen (GKM, s 111)
“O, bana doğru güldü”
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 89
8 iç- (uu-)
Türkiye Türkçesinde “iç-” fiili, “bir şey içmek” ya da “bir şeyi içmek” şeklinde
kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “uu-” fiili de tespit ettiğimiz
örneklerde ya tamlayıcı almadan kullanılmakta ya da yükleme hâli ekli
tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır
Tamlayıcısız
Aav tsay uuc bayna (MHSB, 40)
“Babam çay içiyor”
Ta ödört heden ayaga tsay uudag ve? (MAT, s 264)
“Günde kaç bardak çay içersiniz?”
Ta yuu uuh ve? (MHSB, 79)
“Ne içersiniz?”
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Çi ene undaag uusan uu? (GKM, 117)
“Sen bu meyve suyunu içtin mi?”
Bi öglööniyhöö tsayg doloon tsagt uudag (MHHSD, s 68)
“Ben sabah çayını saat yedide içerim”
9 otur- (suu-)
Türkiye Türkçesinde “otur-” fiili, “bir yere oturmak” şeklinde kullanılmakta
ve yönelme hâli ekli tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır “İkamet etmek” manasındaki
“otur-” ise “bir yerde oturmak” şeklinde bulunma hâli ekli tamlayıcıyla kullanılmaktadır
Moğolcada da Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “otur-” ve “ikamet
et-” fiilleri, aynı kelimeyle (suu-) ifade edilmektedir Moğolcadan tespit
edebildiğimiz örneklerde fiil, yönelme-bulunma hâli ekli tamlayıcı istemektedir
Moğolcada başta da belirttiğimiz gibi yönelme ve bulunma hâli için aynı
ekin kullanılması sebebiyle Türkiye Türkçesinin aksine fiilin istediği tamlayıcı,
fiilin taşıdığı manaya göre değişiklik göstermemektedir
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Conson, Ulaanbaatar zoçid buudald suuv (BCIM, 89)
“Conson, Ulanbator oteline yerleşti”
90 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

Ter Ulaanbaatart neg sar suna gene (BCIM, 89)
“O, Ulanbator’da bir ay kalacakmış”
Tend Manay angiyn Bat suudag (MHSB, 73)
“Orada bizim sınıftan Bat oturur
Bi hotod suudag (GKM, s 114)
“Ben şehirde oturuyorum”
End suugaaray (GKM, s 114)
“Lütfen buraya oturun”
10 sev- (hayrla-, durla-)
Türkiye Türkçesinde “sev-” fiili, “birini ya da bir şeyi sevmek” şeklinde yükleme
hâli ekli tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılıkları
olan “hayrla-” ve “durla-” fiilleri ise tespit ettiğimiz örneklerde Türkiye Türkçesinden
farklı olarak yönelme-bulunma hâli ekli tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Ta üünd durtay yuu?” (BCIM, 44)
“Bunu sever misin?”
Ta yamar sportod durtay ve? (BCIM, 149)
“Siz hangi sporu seversiniz?”
Bi şuvuund hayrtay (MG, 84)
“Ben kuşları severim”
Çi şokoladand durtay yuu? (SB, 35)
“Sen çikolatayı sever misin?”
11 sor- (asuu-)
Türkiye Türkçesinde “sor-” fiili, “bir şey sormak” ya da “birine sormak” şeklinde
kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “asuuh” fiili ise tespit
ettiğimiz örneklerde tamlayıcı almadan veya Türkiye Türkçesinden farklı
olarak daima uzaklaşma hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 91
Tamlayıcısız
Emç asuult asuuc bayna (MHSB, 40)
“Doktor, soru soruyor”
Uzaklaşma hâli ekli tamlayıcı ile
Ta nadaas asuuh yum bayna uu? (BCIM, s 38)
“Bana soracağın bir şey var mı?”
Ta tüünees asuuv uu? (BCIM, 42)
“Ona sordunuz mu?”
Miniy ehner nadaas “Çi haa yavna?” gec asuuv (BCIM, 47)
“Eşim bana ‘Nereye gidiyorsun?’ diye sordu”
Bid tüünees olon asuudlıg asuuv (UMYa, 55)
“Biz ona çok soru sorduk”
Tüünees asuu! (MG, 259)
“Ona sor!”
Boldoos ene asuultıg asuusan (GKM, s 108)
“Bold’a bu soruyu sordum”
12 söyle-, de- (hele-, yari-)
Türkiye Türkçesinde “söyle-” ve “de-” fiilleri, “bir şey demek/söylemek” ya da
“bir şeyi demek/söylemek” şeklinde kullanılmaktadır Bu fiillerin yönelme hâli ve
bulunma hâli ekli tamlayıcılarla kullanıldığı örnekler de mevcuttur Fiillerin
Moğolcadaki karşılıkları olan “hele-” ve “yari-” fiilleri ise tespit ettiğimiz örneklerde
tamlayıcı olarak yönelme-bulunma hâli ve vasıta hâli ekli tamlayıcılarla
birlikte kullanılmışlardır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Ene medeeg öör hünd bitgiy helereerey! (BCIM, 49)
“Bu haberi kimseye söyleme!”
Boldod ene tuhay helsen üü? (GKM, s 118)
“Bold’a bunun hakkında (bir şeyler) söyledin mi?”
92 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

Vasıta hâli ekli tamlayıcı ile
Bi önöödör mongoloor yariv (UMYa, 37)
“Ben bugün Moğolca konuştum”
Conson mongol heleer tun sayhan yariv (BCIM, 89)
“Conson, Moğolcayı oldukça iyi konuşur”
Üüniyg mongoloor yuu gec heldeg? (BCIM, 47)
“Bunu Moğolca nasıl söylersin?”
13 uç- (nise-)
Türkiye Türkçesinde “uç-” fiili, “bir yere uçmak” ya da “bir yerde uçmak” şeklinde
kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “nise-” fiili ise tespit
ettiğimiz örneklerde yönelme-bulunma ve yön gösterme ekli tamlayıcıya ihtiyaç
duymaktadır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Bid heden metr öndört nisec bayna ve? (METPB, 74)
“Hangi yükseklikte uçuyoruz?”
Yön Gösterme hâli ekli tamlayıcı ile
Ta Beecin rüü niseh üü? (GKM, s 112)
“Siz Pekin’e mi uçacaksınız?”
14 uyu- (unta-)
Türkiye Türkçesinde “uyu-” fiili, “bir yerde uyumak” şeklinde bulunma hâli ekine
ihtiyaç duymaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “unta-” fiili ise tespit
ettiğimiz tek örnekte tamlayıcı olarak yönelme-bulunma hâli ekli tamlayıcı
ile kullanılmıştır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Bi nayman tsagt untsan (GKM, s 116)
“Ben, saat sekizde uyurum”
15 ver- (ögö-)
Türkiye Türkçesinde “ver-” fiili, “bir şey vermek” ya da “bir şeyi birine vermek”
şeklinde kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “ögö-” fiili
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 93
ise tespit ettiğimiz örneklerde yükleme hâliyle yönelme-bulunma hâli ekli tamlayıcılara
ihtiyaç duymaktadır
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Ene devtriyg hen ögöv? (UMYa, 30)
“Bu defteri kim verdi?”
Manay bagş geriyn daalgavrıg ögöv (UMYa, 30)
“Öğretmenim ev ödevini vermiş
Ene harandaag miniy aav ögöv (UMYa, 30)
“Bu kurşunkalemi babam verdi”
Ene nomıg bagşid ögöörey (LMY, 64)
“Bu kitabı öğretmene veriver”
Ene biçgiyg Boldod ögöörey (GKM, s 113)
“Bu yazıyı Bold’a veriver”
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Bagş suragçid nom ögsön (MG, 84)
“Öğretmen, öğrenciye kitap verdi”
Ta ene zahiag eecdee ögöörey (MG, 179)
“Bu mektubu annenize veriniz”
Bagş suragçiddaa nimgen devter tav tavıg öglöö (MG, 251)
“Öğretmen öğrencilerine beşer ince defter verdi”
16 yaşa- (am’dra-)
Türkiye Türkçesinde “yaşa-” fiili, “bir yerde yaşamak” şeklinde bulunma hâli
ekiyle kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “am’dra-” fiili de
tespit ettiğimiz örneklerde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bulunma hâli ekli
tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Bi Mongold 2 ciliyn turş am’darç bayna (MG, 288)
“Ben iki yıldır Moğolistan’da yaşıyorum”
94 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

Vasıta hâli ekli tamlayıcı ile
Ter eec aavtaygaa am’dardag (GKM, s 108)
“O, anne ve babasıyla birlikte yaşıyor”
17 ye- (ide-)
Türkiye Türkçesinde “ye-” fiili, “bir şey yemek” ya da “bir şeyi yemek” şeklinde
kullanılmaktadır Fiilin Moğolca karşılığı olan “ide-” de tespit ettiğimiz
örneklerde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi tamlayıcı almadan veya yükleme
hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır
Tamlayıcısız
Bi hool idec bayna (MHSB, 40)
“Yemek yiyorum”
Bi mongol hool idehgüy (MHSB 2000, s 10)
“Ben Moğol yemeği yemem
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Bi eeciynhee hiysen hoolıg ideh durtay (GKM, s 111)
“Annemin yaptığı yemekleri yemeyi severim”
18 yıka- (ugaa-)
Türkiye Türkçesinde “yıka-” fiili, “bir şey yıkamak” ya da “bir şeyi yıkamak”
şeklinde kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı olan “ugaa-” fiili de
tespit ettiğimiz örneklerde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ya tamlayıcı almadan
kullanılmakta ya da yükleme hâli ekli tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır
Moğolcada fiilin, yönelme-bulunma hâli ekli tamlayıcı ile kullanıldığı örnekler
de mevcuttur
Tamlayıcısız
Bi öglöö bosood nüür garaa ugaadag (A, s63)
“Ben sabah kalkıp elimi yüzümü yıkarım”
Yükleme hâli ekli tamlayıcı ile
Ene ayagıg sayn ugaa (GKM, s 116)
“Bu bardağı güzel yıka!”
TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 95
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
Ter haluun usand garaa ugaav (MAT, s 253)
“O, sıcak suda ellerini yıkadı”
19 yüz- (sele-)
Türkiye Türkçesinde “yüz-” fiili, “suda/denizde/nehirde yüzmek” şeklinde bulunma
hâli ekli tamlayıcı ile kullanılmaktadır Bu fiilin Moğolcadaki karşılığı
olan “sele-” fiili de sözlükten aldığımız tek örneğinde yönelme-bulunma hâli
ekli tamlayıcı ile kullanılmıştır
Yönelme-Bulunma hâli ekli tamlayıcı ile
usand seleh (MHTTT, s502)
“suda yüzmek”
Buraya kadar anlatılanlardan yola çıkarak Türkçe ve Moğolcada fiillerin aldıkları
tamlayıcıları bir tablo yardımı ile şu şekilde gösterebiliriz:
TÜRKÇEDE MOĞOLCADA
Fiil
İhtiyaç Duyduğu
Tamlayıcı
Fiil
İhtiyaç Duyduğu
Tamlayıcı
bil- Ø
yükleme hâli ekli
mede-, tani- Ø
yükleme hâli ekli
bin- yönelme hâli ekli una- yükleme hâli ekli
duy- Ø
yükleme hâli ekli
sonso- Ø
yükleme hâli ekli
uzaklaşma hâli
ekli
düşün- Ø
yükleme hâli ekli
bodo- Ø
yükleme hâli ekli
gel- yönelme hâli ekli
uzaklaşma hâli
ekli
vasıta hâli ekli
ire- Ø
yön-bul hâli ekli
uzaklaşma hâli
ekli
vasıta hâli ekli
gör- Ø
yükleme hâli ekli
üze-, hara- Ø
yükleme hâli ekli
gül- yönelme hâli ekli inee- yön gösterme hâli
ekli
96 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

iç- Ø
yükleme hâli ekli
uzaklaşma hâli
ekli
vasıta hâli ekli
uu- Ø
yükleme hâli ekli
otur- yönelme hâli ekli
bulunma hâli ekli
suu- yön-bul hâli ekli
sev- Ø
yükleme hâli ekli
hayrla-, durla- yön-bul hâli ekli
sor- Ø
yükleme hâli ekli
yönelme hâli ekli
asuu- Ø
uzaklaşma hâli
ekli
söyle-, de- Ø
yükleme hâli ekli
yönelme hâli ekli
hele-, yari- yön-bul hâli ekli
vasıta hâli ekli
uç- yönelme hâli ekli
bulunma hâli ekli
nise- yön-bul hâli ekli
yön gösterme hâli
ekli
uyu- bulunma hâli ekli unta- yön-bul hâli ekli
ver- Ø
yükleme hâli ekli
yönelme hâli ekli
ögö- yükleme hâli ekli
yaşa- bulunma hâli ekli am’dra- yön-bul hâli ekli
vasıta hâli ekli
ye- Ø
yükleme hâli ekli
ide- Ø
yükleme hâli ekli
yıka- Ø
yükleme hâli ekli
bulunma hâli ekli
vasıta hâli ekli
ugaa- Ø
yükleme hâli ekli
yön-bul hâli ekli
yüz- bulunma hâli ekli sele- yön-bul hâli ekli
Sonuç olarak, ortaya çıkan tablo şunu göstermektedir ki, bizim Swadesh’in
listesinden aldığımız on altı fiil, ihtiyaç duydukları tamlayıcılar bakımından
Moğolca ve Türkçede büyük bir benzerlik göstermektedir Bu bakımdan farklılık
gösteren fiiller bin- (una-), sev- (hayrla-, durla-) ve sor- (asuu-) fiilleridir Bunlardan
bin-, Eski Türkçeyle, sor- da Türkçenin bazı lehçeleri ve ağızlarıyla aynı
tamlayıcıya ihtiyaç duymaktadır Sor- fiili, Türkiye Türkçesinde de “Bunun heTÜRK

YAT ARASTIRMALARI DERG
S
• 97
sabını senden sorarım” gibi örneklerde uzaklaşma hâli ekli tamlayıcıyla kullanılabilmektedir
Moğolca ve Türkçe, dil sınıflandırmalarında bilindiği üzere aynı grupta yer
almaktadır İki dilin de sondan eklemeli bir dil olması, yapım ve çekim eklerindeki
benzerlikler, zamirlerde ve kelime hazinesindeki ortaklıklar gibi hususlara
araştırmacılarca çeşitli vesilelerle işaret edilmiştir Neticede on dokuz fiil esas
alınarak yapılmış bir karşılaştırma olsa da bizim bu çalışmamız da göstermiştir
ki fiil-tamlayıcı ilişkileri bakımından da iki dil arasındaki ortak yönler, ortak
olmayanlara göre bir hayli fazladır Bu husus, hiç şüphesiz iki dilin karşılıklı
öğreniminde büyük bir kolaylık sağlayacaktır Tamlayıcılardaki ortak yönlerin
fazla oluşu, gerek Moğolcadan Türkçeye, gerekse Türkçeden Moğolcaya yapılan
çevirilerde tamlayıcı farklılıklarından doğabilecek muhtemel hataların en
aza indirilmesine de yardımcı olacaktır ©
Örneklerin Alındığı Eserler
A Altantülhüür (A Mönhtsetseg, H Delgermaa)
BCIM Basic Course in Mongolian, Bloomington 1992 (J G Hangin)
GKM Golden Key to Mongolian, (?)
LMY Learn Mongolian Yourself, Ulaanbaatar 1994 (Tsendsürengiyn Terbiş)
MAT Mongol-Angil Tol’, Ulaanbatar 2001 (Altangerel Damdinsüren)
METPB Mongolian-English-Türkish Phrase Book, Ulan Bator 2002 (A Fatih Baş-
Ebubekir Yıldızgörer)
MG Mongolian Grammar, China 2001 (Rita Kullmann-D Tsrenpil)
MHHSD Mongol Hel Hyalbar Surah Devter, Ulaanbaatar 1997 (G Buyantogtoh)
MHSB Mongol Hel Surah Biçig, Ulaanbaatar 1976
MHSB 2000 Mongol Hel Surah Biçig, Ulaanbaatar 2000 (Ç Çimegbaatar-M
Sarantsetseg)
MHTTT Mongol Helniy Tovç Taylbar Tol’, Ulaanbaatar 1966 (Ya Tsevel)
MHZT Mongol Hel Züyn Taylbar, Ulaanbaatar 2000 (T Urançimeg)
SB Sayn Bayna uu? ,Ulaanbaatar 2002 (L Tserençunt, S Leuthy)
UMYa Uçebnik Mongol’skogo Yazıka, Moskva 1952 (G D Sanceyeva)
98 • TÜRK
YAT ARASTIRMALARI DERG
S

BİBLİYOGRAFYA
Almanca-Türkçe Sözlük; TDK Yay, II Cilt, Ankara 1993
BAAYANSAN, C-ODONTÖR, Ş; Hel şincleliyn ner tom’yöonı Züylçilsen Taylbar Tol’,
Ulaanbaatar 1995
GÖZ, İlyas; Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı, TDK Yay, Ankara 2003
İLERİ, Esin; “Türkçedeki Fiillerin Birleşim Değeri”, VIII Uluslar arası Türk Dilbilimi
Konferansı Bildirileri 7–9 Ağustos 1996, s 157–165, Ankara 1997
KAHRAMAN, Tahir; Çağdaş Türkiye Türkçesindeki Fiillerin Durum Ekli Tamlayıcıları,
TDK yayınları, Ankara 1996
KARAHAN, Leylâ; “Fiil-Tamlayıcı İlişkisi Üzerine”, Türk Dili, Eylül 1997, s 209–
213
KULLMANN, R- TSERENPİL, D; Mongolian Grammar, China 2001
Orçin Tsagiyn Mongol Hel Züy (Komisyon), Ulaan Baatar 1966
Orçin Tsagiyn Mongol Hel Züy (Komisyon), (İlgili Bölüm: P Byambasan),
Ulaanbaatar 1997
ÖNÖRBAYAN, Ts; Orçin Tsagiyn Mongol Hel, Ulaanbaatar 2004
Redhouse Sözlüğü (İngilizce-Türkçe), İstanbul 1998
SEV, Gülsel; Etmek Fiiliyle Yapılan Birleşik Fiiller ve tamlayıcılarla Kullanılışı, TDK Yayınları,
Ankara 2001
TSERENÇUNT, L, LEUTHY, S; Sayn Bayna uu? ,Ulaanbaatar 2002
Türkçe Sözlük, TDK Yay, Ankara 1998
UĞURLU, Mustafa; “Türk Lehçelerinin Aktarımında Valenz Sözlüklerinin Önemi”,
Doğu Akdeniz Üniversitesi, Uluslar arası Sözlükbilim Sempozyumu Bildirileri (Yayımlayan:
N Demir-E Yılmaz), Gazimağusa, s 197–206
UZUN, N Engin; Dilbilgisinin Temel Kavramları, Ankara 1998
VARDAR, Berke; Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul 2002