Türkiyenin Yerşekilleri/lise 3 Sınıf

TÜRKİYENİN YERŞEKİLLERİ
Türkiye genel olarak yer şekilleri ve jeolojik bakımdan çeşitlilik gösteren bir ülke ol-ması yanında ortalama yükseltisi (1131 m) fazla olan bir ülkedir Yerküre üzerinde Türkiye'nin bulunduğu alan bütün jeolojik devirler içinde en hareketli olan sahadır Palezoikden (birinci zaman) kuaternere kadar geçen süre içinde Anadolu yarıma-dasıçok farklı oluşumlara sahne olmuştur Türkiye'de bugün görülen reliyef şekil-leri dördüncü zamanda Pleistosende oluşmuştur Bu dönemde dikkati çeken Alpin hareketler sonucu Anadolu bloku bütünü ile yükselmiş kıvrımlar yanında yer yer kırılmalar, çanaklaşmalar ve volkanizma olayları neticesinde lav platoları, volkan konileri meydana gelmiştir Bu bakımdan ülkemizdeki temel yer şekillerini (Dağlar, platolar, ovalar) olmak üzere üç grupta toplayabiliriz


TÜRKİYE’NİN DAĞLARI

TÜRKİYENİN YERŞEKİLLERİ

Türkiye’deki dağlar orojenik hareketlerle ve volkanik olaylar sonucu oluşmuştur
1) OROJENİK HAREKETLERLE MEYDANA GELEN DAĞLAR:
(Oro-Dağ, Jenez-Oluşum Orojenez > Dağ oluşum hareketleri ) Sıra dağlar genellikle derin denizlerde biriken tortulların, yan basınç oluşturan kıta hareketleri sonucu, kıvrılarak yükselmesi ile oluşmuştur Ya da kırılarak yükselmesi sonucu oluşmuştur
a-Kıvrım Dağları: Bu dağlar esnek tabakaların kıvrılarak yükselmesi sonucunda oluşmuşlardır Türkiye’deki kıvrım dağlarını Apl-Himalaya kıvrım sistemi içinde düşünüyoruz
Türkiye’nin bulunduğu yerde Tetis Jeasanklinali vardı Bu deniz küçülerek 3 zaman ortalarına kadar varlığını devam ettirmişdir Bu jeosanklinal, etraftan dış kuvvetlerin getirdiği materyallerle dolmuş ve kalın tortul tabakalar oluşturmuş,daha sonra bu tortul tabakalar kıvrılarak yükselmiş, böylece Alp-Himalaya kıvrım sistemi oluşmuştur Ülkemizdeki Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslarda, bu kuşak içersinde olup, kalker tabakalarının kıvrılmasıyla oluşmuştur
Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar; Van gölünün kuzeyinde birleşirler Bunlar oluşumlarını 3 zaman sonlarında, bugünkü şekillerini de 4 zaman başlarında Anadolu’nun toptan yükselmesiyle kazanmıştır
b-Kırık Dağları: Kıvrılma özelliğini kaybetmiş olan tabakalar kırılmaya uğrarlar Böylece fay hatları oluşur Fay hatları boyunca, bazı kısımlar çökerken, bazı kısımlarda, yüksekte kalırlar Çöken kısımlara GRABEN, yükselen kısımlara HORST denir Bunlara örnek Ege’deki Horst-Graben hattı verilebilir Kazdağı, Kozak D Yunt Buzdağlar, Aydın D, Menteşe D horstlara örnektir
2) VOLKANİK DAĞLAR
Volkanik dağlar, yerin derinliklerinde bulunan kızgın, erimiş ve basınç altındaki magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşur Ülkemizdeki volkanik faaliyetler III Zamanda yoğun olarak görülmüştür Bu faaliyetler sonucu kırıklar boyunca magma yeryüzüne akmış ve volkanik araziyi oluşturmuştur Volkanik dağları şu şekilde sıralayabiliriz
a) Doğu An Bölgesi Volkanları: Bu dağlar Van gölünün kuzeyinde bir fay hattı üzerinde yer almıştır Türkiye’nin en yüksek dağı olan Ağrı dağı bu dağ sırasının kuzeydoğu ucunda yer alır
Ağrı Dağı: 1203km2’lik alan içersinde kuruludur İki kütle halindedirKüçük Ağrı 3896cm yükBüyük Ağrı ise 5137m yüksekliğe sahiptir
Tendürek Dağı: Yüksekliği 3533 m’dir Çaldıran ilk Doğu beyazıt arasında bulunur
Süphan dağı: Yüksekliği 4058 m’dir (Bitlis)
Nemrut Dağı: Bitlis de yer alır Van gölü varlığını bu dağa borçludurNemrut Dağı şimdiki görünümünü son volkanik patlama ve çökmeden sonra kazanmıştırson patlama sonucunda dağın tepe noktası yok olmuş ve krater olmuştur Birkaç kraterin birleşmesiyle Kalderalar oluşmuştur
Ayrıca Kargapazarı, Dumlu ve Bingöl dağları volkanik yapılı dağlardır
B)İç Anadolu bölgesi Volkan Dağları :
Erciyes: 3917m dir Bu dağ, İç Anadolu’nun en yüksek dağıdır Erciyes dağının oluşumu birkaç aşamalıdır Yamaçlardan merkezden çevreye doğru yayılan kırık hatları vardır Doruk kesimlerinde sirkler ve buzullar vardır Erciyes Kayseri ve Develi için su deposu görevini görürYurdumuzun başlıca kayak ve kış turizmi merkezleri arasındadır
Hasan Dağı:
Aksaray da yer alan bu dağ bir volkan konisidir Ayrıca: yine Aksaray’da yer alan
Melendiz Dağı, Karapınar yakınlarında
Karacadağ ve Karadağ genç volkan konileridir
İç Anadolu’da Ürgüp-Nevşehir çevresinde tüfler ve tüflerin sıkışmasıyla oluşan kayaçların yer aldığı bir volkanik arazi yer alır Bunların üzerinde Peribacaları bulunur Karapınar (Konya) çevresinde volkanik arazi üzerinde oluşmuş göller vardır Bunların en tanınmışı Meke Tuzlası dır

C) Ege Bölgesi Volkanları:
Kula çevresinde yoğunlaşmıştır Genç Kula volkanlarının 70 kadar konisi vardır Bunlar fazla yüksek değildirler Koyu renkli volkanik materyallerin yaygın olmasından dolayı yöreye halk arasında yanık arazi de denir
D) Güneydoğu Anadolu Bölgesi Volkanları:
Bunlardan en tanınmışı 1957 m yüksekliğindeki Karacadağ’ dır Karaca dağdan lavlar geniş bir alana yayıldığından yayvan biçimine sahip olan bu dağ halk arasında kalkan biçimli volkan olarak adlandırılıyor
Bunlardan başka ;Köroğlu Dağı, Işık Dağı,diğer volkan dağlarıdır
DAĞLARIN TÜRKİYE’DEKİ COĞRAFİ DAĞILIŞI
Kuzey Anadolu Dağları: Bu dağlar Alp sisteminin Türkiye’deki kuzey kanadını oluşturur KAn Dağ, Karadeniz Bölgesinde iki sıra halinde uzanır Kıyı yakınındaki sıra dağlar Küre, Canik, Giresun, Gümüşhane, Kalkanlı, Trabzon ve Rize dağlarıdır Giresun, Rize dağlarına Doğu Karadeniz dağları da denir Doğu Karadeniz dağları dik yamaçlı yüksek dağlardır Bu nedenle ulaşım iç kesimlerle Kalkanlı ve Kop geçitleriyle sağlanır
Bu sıra dağlar kuşağının gerişimde batıdan doğuya doğru ikinci kuşak vardır Bunlar Köroğlu, Ilgaz,Deveci, Yıldız,Çimen,Kop, Mescid ve yalnız Çam dağları
Güney Anadolu Dağları :

Bunlara Toros dağları da denir Alp kıvrım sisteminin güney kanadına dahildir Üç kısımdan oluşur
1) Batı Toroslar: Antalya körfezinin her iki tarafına doğru iki kuşak halinde uzanır Batıda Ak dağlar, ve Boz dağlar, doğuda Sultan, Dedegöl ve Geyik dağları
2) Orta Toroslar:Antalya körfezinin doğusunda kıyıya paralel uzanır Bolkar Dağları,Aladağlar, Tahtalı Dağları, Binboğa Dağları
İskenderun körfezinin hemen doğusunda Nur(Amanos) dağları uzanır
Güneydoğu Anadolu Dağları:
Torosların uzantısı olduğundan bunlara Güneydoğu Toroslar denir Bu kuşak üzerinde Malatya Dağları, Genç D, Bitlis D, Hakkari D bulunur En yüksek noktayı Cila D(Uludoruk) (4135)
Doğu Anadolu Dağları:
Bu bölgedeki dağların büyük bir kısmı Orta Torosların devamı olan sıradağlardır Bunlar: Tahtalı D, Mercan D, Karasu D, Aras Dağı’dır Allahu’ekber Dise KAn Dağlarının uzantısıdır Ayrıca Şerafettin Dağı Bingöl D, Şakşak Dağı ve Kargapazarı D bulunur
Ayrıca volkanik dağlar vardır: B ve K Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut
İç Anadolu Dağları: Bölgede sıradağlar azdır Sundiken ve Sultan Dağları sıradağlara örnektir En dağlık kasım bölgeleri doğu kısmıdır Tecer, Çamlıbel, Hınzır ve Akdağlar buradadır Ayrıca Ankara ve çevresinde İdris D Elmadağ ve Ayas Dağı volkanik Dağları; Erciyes, Melendiz, Hasan D Karadağ ve Karacadağ
Batı Anadolu Dağları:
Horst şeklindeki dağlardır Kuzeyden güneye doğru Madra D Yunt D Bozdağlar ve Aydın Dağlardır
Muğla yöresinde KB-GD yönünde uzanan dağ sıralarından oluşan Menteşe Dağları yer alır Kuzeyde Kaz dağları ve Biga Dağları bulunur İç kesimlerde, Sandıklı, Eğrigöz ve Murat D gibi yükseltiler bulunur Bursa’daki Uludağ eski bir volkanik kütlenin yüzeye çıkmasıyla oluşmuştur Ülkemizin en önemli kış turizmi merkezlerindendir
Dağların Doğal Ortam ve Ek Faaliyetler üzerindeki Etkileri
Dağlar: İklim, toprak oluşumu, bitki örtüsünün dağılışı, yerleşme ve ekonomik faaliyetler üzerinde etkili olmaktadır
Yükseklere çıkıldıkça, iklimin soğumasına bağlı olarak bitki örtüsü farklılıklar gösterir Vadilerin iç kesimleri ile kuzeye ve güneye bakar yamaçları arasında farklı bitki toplulukları bulunmaktadır
Yüksek ve engebeli olan dağlık sahalar genel olarak tarımın yapılmasını, yerleşmenin kurulmasını ve yol yapımını güçleştirirFazla yağış alan dağlık sahalar, önemli ölçüde akarsuların beslenmesini sağlar
Dağlarda bulunan yerleşme şekilleri ve buralardaki insanların tarımsal faaliyetleri, ovalara göre farklıdır
TÜRKİYE’NİN PLATOLARI

PLATO:Akarsularla derince parçalanmış hafif engebeli, çoğunlukla geniş saha kapsayan yüzey şekline plato denir

İÇ ANADOLU :

Tuz gölü ve Konya ovası arasında OBRUK

Tuz gölünün batısında CİHANBEYLİ
Tuz gölünün kuzeybatısında HAYMANA
Eskişehir ve Afyon arasında YAZILIKAYA
Kızılırmak yayında BOZOK(Kızılırmak)
Yukarı Kızılırmak bölümünde Yozgat-Akdağmadeni arsında yükseklikleri 1000-1500 m arasında, tortul tabakalar arasında platolar bulunur
DOĞU ANADOLU:
Doğu Anadolu Bölgesinde bazalt lavları üzerinde 1500-2000 m arasında Erzurum-Kars ve Ardahan Platoları vardır Ayrıca 2000-2500 m aralığında Alahuekber ve Yalnızçam dağları üzerinde platolar bulunur
EGE : İç Batı Anadolu eşiğinde özellikle Uşak dağları üzerindeki platolar
AKDENİZ: Orta Toroslarda Taşeli
KARADENİZ: Orta Karadeniz’de Canik-Giresun Dağ üzerinde ayrıca Fatsa-Şebinkarasihar arasında Perşembe yaylası
GDOĞU ANADOLU: Gaziantep ve Şanlıurfa platoları
Not: Ülkemizdeki platolar, ya yatay tabakalı yapılar üzerinde ve lavların yayıldığı alanlarda yada aşınma sonucu düzleşmiş değişik araziler üzerinde bulunur Platolardaki tarımsal faaliyetleri, iklim koşulları ve yükseklik durumu belirler

TÜRKİYE’NİN OVALARI OVA: Vadilerle parçalanmamış çevrelerine göre alçakta olan geniş düzlüklere ova denir Ülkemizde ovalar iki gruba ayrılır Kıyılarda delta ovaları ve iç kesimlerdeki ovalar
1-KIYI OVALARI: Kıyı ovaların oluşmasında akarsuların taşıdığı alüvyonların miktarı, kıyılardaki akıntı ve dalga faaliyetleri ve kıyıların derinliği etkili olmuştur
Bafra Ovası: Kızılırmak oluşturmuştur Çok verimli bir ovadır Deltada kıyı gölleri bulunur En büyüğü Balık gölüdür
Çarşamba Ovası: Yeşilırmak’ın taşıdığı alüvyonlarla oluşmuştur
Sakarya Ovası: Delta ovasında ziyade bir taban seviyesi ovası özelliği taşır
Meriç Deltası: Küçük bir oluk içende oluşmuş olup Meriç nehrinin getirdiği alüvyonlarla meydana gelmiştir
Gediz Ovası: Gediz nehri oluşturmuştur İzmir Körfezi’nin dolma tehlikesi durumunda nehrin yatağı değiştirilmiştir
Küçük Menderes Ovası: Faylanma sonucu çöken sahalara zamanla alüvyonların dolmasıyla oluşmuştur
Büyük Menderes Ovası: Büyük Menderes ırmağının getirdiği alüvyonla oluşmuştur Ovada Çamiçi gölü yer almaktadır
Çukurova: Seyhan ve Ceyhan nehri oluşturmuştur Türkiye’nin en büyük delta ovasıdır
2-İÇ BÖLGELERDEKİ OVALAR: iç bölgelerdeki ovalarımızın büyük bir bölümü, tektonik çanaklar içinde göl ve akarsu depolarının birikmesi sonucu meydana gelmiştir İç bölgelerde yer alan ovalar, fay kuşaklarındaki çöküntü sahaları boyunca görülür
Doğu Anadolu Fay Kuşağındaki Ovalar:
Muş ovası: karasu ve Murat nehirleri, menderesler çizerek akarlar
Bingöl ovası, Murat nehri tarafından oluşturulmuştur
Elazığ ve Uluova: Bu ovalar bir yerleşme ve tarım alanıdır
Antakya-KMaraş Ovası: Nur Dağı doğusunda bir graben içinde yer alır
Amik ovası: Asi nehrinin oluşturduğu bir çöküntü ovasıdır
Kuzeydoğu Anadolu’da çökme sonucu oluşmuş olukların içerisinde geniş ovalar bulunur Bunlar:
Göle ovası: Daha çok çayır ve bataklıklar yaygındır
Ardahan ovası: Ovayı, Kura nehri sular
Erzurum ovası: Türkiye’nin en yüksek ovalarından biridir (2000m)
Pasinler-Horasan Ovası: Aras nehrinin oluşturduğu bir ovadır
Iğdır ovası: Etrafı dağlarla çevrilidir Yüksekliği azdır Sebze meyve ve yetiştirilir
Kuzey Anadolu Fay Kuşağındaki Ovaları
Bu kuşak üzerinde doğu da Erzincan ile batıda İzmit Körfezi arasında Suşehri, Erbaa, Niksar, Taşova, Ladik Merzifon, Suluova ,Tosya, Kargı, Kurşunlu, Çerkeş, Vezirköprü, Taşköprü, Bolu, Düzce, Adapazarı ve Sapanca olukları bulun ur
İç Anadolu ovaları: İç Anadolu’da eski bir göl tabanı durumunda bulunan ve Türkiye’nin en büyük ovası olan Konya Ovası önemli yer kaplar
Akşehir-Eber Ovası: Kuzeyde Emirdağları ile güneyde Sultan Dağları arasında bitişik halde bulunur Bu ovalar üzerinde aynı zamanda göllerde bulunur Ayrıca, Kayseri ve Develi ovaları ,Aksaray ovası, Ankara’da Akıncı ovası ve Çubuk ovası ve Eskişehir ovası bulunur
Güney Doğu Anadolu Ovaları:
Türkiye’nin en büyük ovalarından biri olan ve Urfa’nın Suriye sınırında Altınbaşak, (Ceylanpınar) ovası bulunur Ayrıca burada GAP kapsamında bulunan ovalar (Suruç, B Antep, Klis) geniş yer kaplar
Batı Anadolu Ovaları: Denizden başlayarak 200m yüksekliği kadar ulaşan ve kuzeyden güneye sıralanan Bakırçay, Gediz, K ve B Menderes ovaları bulunur Ayrıca iç kısımlarda Bornova, Simav, Sandıklı, Afyon, Bursa,İnegöl,Karacabey,ve Balıkesir, ovaları yer alır

OVALARIN ÖNEMİ :
1-Ovalar tarım ürünlerinin yetiştirildiği çok sayıda yerleşmelerin bulunduğu ve ulaşımın kolaylıkla sağlandığı sahalardır
2-Ovalarımız önemli tarım sahalarıdır
3-Ovalarımız önemli kentlerin kurulduğu sahalardır
4-Ulaşım kolaylığı ve ucuz maliyetle konut ve sanayi tesisi inşaatı ovaları cazip hale getirmektedir
TÜRKİYE DE AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER

Akarsuların oluşturduğu yüzey şekilleri aşındırmadan ve biriktirmeden oluşan şekiller olmak üzere iki gruba ayrılır
1-AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ: Akarsular dağlık alanlarda hızının etkisine bağlı olarak aşındırma yaparlarÜlkemizde akarsuların aşındırma ve birleştirme faaliyetleri 3 jeolojik zamanın başlarına kadar dayanmaktadırAkarsuların derin aşındırması sonucunda derin vadiler ve boğazlar oluşturmuşturBazı akarsular çökme sonucunda oluşan blokları arasındaki olukları takip etmektedir
Vadi şekilleri: Akarsuyun geçtiği sahanın eğimine,debisine ve jeolojik yapıyı oluşturan kayanın aşınmaya karşı gösterdiği dirence göre önemli değişme gösterir
Akarsuyun yukarı çığırında “V” şeklinde Çentik vadiler oluşur Paralel dağlar arasında geniş tabanlı Boğaz vadiler oluşur Eğimin azaldığı akarsular sık sık yatak değiştirerek büklümler yaparak akarlar ve menderesler oluşur Kalkerli arazilerde basamak şeklinde Kanyon vadiler oluşur
2-BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ:Akarsuyun biriktirme yapabilmesi için ya akarsuyun eğitimin azalması ya da yükünün artması gerekmektedir Akarsular dağ eteklerinde biriktirme yaparak birikinti konilerini ve onlarda dağ eteği ovaları ile dağ içi ovalarını oluştururlar Denizlere oluşan akarsular eğilimin az olduğu yerlere biriktirme yaparak deltaları oluştururlar Biriktirme şekilleri şunlardır:
1-Birikinti konileri <