Cumhuriyet

Cumhuriyet, hükümet başkanının, kamu tüzel kişiliğini temsil eden bir heyet tarafından belli bir süre için ve belirli yetkilerle seçildiği yönetim biçimidir Egemenlik hakkının belli bir kişi veya aileye ait olduğu oligarşi kavramının zıttıdır Aynı zamanda, "Türkiye Cumhuriyeti" örneğinde olduğu gibi, cumhuriyetle yönetilen ülkelere de cumhuriyet adı verilir



Cumhuriyetin 10 yılı kutlamaları


Cumhuriyet millet tarafından seçilen parlamentoya dayanan ve başında cumhurbaşkanı olan siyasî bir rejim şekli Hemen bütün ülkelerde tek ortak yanı, devlet başkanlığı makâmının babadan oğula veya âile yakınlarına mîrâs kalmamasıdır

Cumhurbaşkanı (ya da reisicumhur) Cumhuriyet ile yönetilen ülkelerdeki devletin başkanını temsil eder

Aristo, cumhûriyeti; “Umûmun menfaatini gözeten halk idâresi” diye târif eder Montesquieu ise, cumhûriyet rejiminde üç ana kuvvet (yasama, yürütme, yargı) bulunduğunu; bunların birbirine karşı bağımsız ve denetleme esâsına göre işleyen, başında seçimle gelmiş yöneticilerin olduğu siyâsî rejim olarak ifâde etmiştir Aristoteles MÖ 384 - MÖ 7 Mart 322 tarihleri arasında yaşamış Yunanlı filozof ve bilim adamı Platon ile birlikte Batı düşüncesini en çok etkileyen en önemli iki kişiden biri olarak düşünülür

1789 yılında 1789 yılı olayları, ölümler, doğumlar ve diğer önemli gelişmeler

Fransa’da gerçekjleşen ihtilalle Fransa Cumhuriyeti (Fransızca:République Française) ya da kısaca Fransa, Belçika, Lüksemburg, Almanya, İsviçre, İtalya, Monako, Andorra ve İspanya ile komşu olan, Batı Avrupa'da ülke Avrupa Birliği'nin kurucu üyesidir

Avrupa’daki zâlim krallık rejimlerine tepki olarak doğmuş bulunan cumhûriyet rejimi, zamanla cumhûriyete tamâmen zıt rejimler tarafından, gerçek yüzleri örtmek için kullanılmıştır

Sosyalist ülkeler isim olarak “cumhûriyet” kelimesini benimsemişler, fakat “halka rağmen halk için” düstûrunu uygulamışlardır

Tarihçesi

Cumhuriyet kelimesi Arapça kökten 18 yüzyılda Osmanlı Türkçesinde türetilmiş bir isimdir Arapça ''CMHR'' kökü "bir araya toplanma, topluluk oluşturma", bu kökten türeyen ''cumhūr'' ise "cemiyet, toplum, kamu" anlamına gelir 18 yüzyıl Avrupa'sında monarşi ile yönetilmeyen Hollanda, İsviçre (ve 1789 Devrimi sonrasında Fransa) gibi ülkeleri tanımlayan Latince ''respublica'' > Fransızca ''république'' sözcüğünün Türkçe çevirisi olarak benimsenmiştir

Latince ''respublica,'' klasik kullanımda "Devlet" anlamındadır Toplumun bütünü namına kamu otoritesini kullanan tüzel kişiliği ifade eder Avrupa siyasi düşüncesinde ''respublica'' Avrasya olarak bilinen eski dünya kıtasının batısındaki büyük yarımada olan Avrupa, Sami dillerde Erep (yahut Irib) Güneşin Battığı taraf anlamına gelir Fenikelilerden Yunanlılara geçen bu ad, Yunanca'da Europa olmuş ve Ege Denizi'ne göre batıda bulunan ülkelere bu ad verilmiştir

Jean Bodin'den (1530-1596) itibaren, egemenlik hakkını kullanan hükümdardan ayrı olarak "devletin soyut kişiliği" anlamında kullanılmış, 1640'lı yıllardan itibaren de popüler kullanımda "hükümdarsız devlet biçimini" ifade etmiştir

Osmanlı Devletinde cumhuriyet fikri ilk kez 1870'li yıllarda 1530-1596 yılları arasında yaşamış Fransız iktisatçısı ve politik filozofu Temel eserleri: Methodus ad Facilem Historiarum Cognitonem Tarihi Kolay Kavramanın Yöntemi; Six Livres de la Republique Cumhuriyet Üzerine Altı Kitap

Genç Osmanlılar ve bkz Genç Osmanlı

Mithat Paşa tarafından (açıkça savunulmaksızın) tartışılmıştır

Cumhuriyet ilk olarak Mithat Paşa (1822 - 1884)

18 Ekim 1822'de İstanbul'da doğdu Çocukluğunu İstanbul'da ve babasının naip olarak bulunduğu Vidin ve Loveç'te (Lofça) geçirdi Özel eğitim gördü 1834'te Divan-ı Humayün kaleminde görev aldı Burada kendisine Midhat mahlası verildi Daha sonra Arapça ve Farsça öğrendi Divan-ı Humayün'ün görevlerini üstlenen Meclis-i Vükela'nın katipleri arasında yer aldı 1840'ta Sadaret Mektubi Kaleminde yer aldı 1842-46 arasında tahrirat katibi yardı

ABD’de ABD Amerika Birleşik Devletleri'nin kısaltması

4 Temmuz 4 Temmuz Gregorian Takvimine göre yılın 185 günüdür Sonraki sene için 180 (Artık yıllarda 181) gün var

1776’da, Fransa’da ise 1789’da îlân edilmiştir

Demokratik düşünürler cumhûriyetin en ideâl şeklini; çok partili bir siyâsî hayata, genel seçimlerle işbaşına gelmiş ve bu seçilen kişilerin çıkardığı kânunlarla idâre edilen, tarafsız ve hiçbir zümreye imtiyaz tanımayan bir idâreye sâhib, hür ve demokratik bir devlet şeklinde telakkî ederler Fakat ülkeler ve iktidârlar, cumhûriyet rejimini tatbikte değişik uygulamalar gösterirler Meselâ 1990 öncesi Sovyetler Birliği’nde ve ABD’de olduğu gibi İkisi de cumhûriyet olmasına rağmen, biri komünist, diğeri kapitalisttir 1776 yılı olayları, ölümler, doğumlar ve diğer önemli gelişmeler

Türkiye’de “Cumhûriyet” 1921 Anayasası'nın getirdiği millî egemenlik ilkesi ile padişah iradesi ortaya bir çelişki çıkardı Saltanat makamı boşlukta kalmıştı 1 Kasım 1922'de TBMM aldığı kararla saltanatı kaldırdı Padişahlık lağvedilmiş, kişisel egemenlik hukuken tarihe karışmıştı Bu kararın doğal sonucu, Cumhuriyet rejiminin kurulması olacaktı

13 Ekim 1923'de Ankara'nın başkent olması kararı alındı

29 Ekim 1923'de Atatürk ve arkadaşlarının, Anayasanın bazı maddelerini değiştiren teklifi TBMM'de

29 Ekim 29 Ekim Gregorian Takvimine göre yılın 302 günüdür Sonraki sene için 63 (Artık yıllarda 64) gün var

1923’te îlân edilmiş ve

1924 Anayasası’nın 1 maddesinde ifâdesini bulmuştur 1961 Anayasası da devlet şeklinin cumhûriyet olduğunu belirtmiştir (madde 1) Ayrıca bunun değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğini de hükme bağlamıştır (madde 9) 1982 Anayasası başından beri cumhûriyet rejiminin kesinlikle benimsenmiş olduğunu beyanla 1 maddesinde “Türk Devleti bir Cumhûriyettir”, 4 maddesinde de; “Anayasa’nın birinci maddesindeki devletin idâre şeklinin Cumhûriyet olduğu hakkındaki hüküm ile 2 maddesindeki Cumhûriyet’in nitelikleri ve 3 maddesi hükümleri değiştirilemez Teklif edilemez” hükümlerini vâzetmektedir Ayrıca milletvekilleri (madde 81) ve Cumhurbaşkanı (madde 103) vazîfelerine başlarken cumhûriyet ilkesine bağlı kalacaklarına dâir ant içerler

Cumhuriyet Nedir?

Cumhuriyet, başta TBMM'nin 1921 tarihli ilk anayasası sadece 3 yıl yürürlükte kalabildi Gelişmelerin gerisinde kalmış ve önemli eksiklikleri vardı, yetersizdi Bütünüyle bir yeni anayasa hazırlıklarına girişildi Cumhuriyet döneminin anayasası, 20 Nisan 1924'de TBMM'de büyük bir çoğunlukla kabul edildi Yeni anayasa, cumhuriyet rejimi içinde güçler birliği esasına dayandırıldı105 maddeden oluşmuştu1924 Anayasası, Türk siyasî yaşamının gelişmesinde önemli rol oynadı Siyasî partilerin kurulmasına ve dolayısıyla

devlet başkanı olmak üzere, devletin başlıca temel organlarının belli aralıklarla yinelenen Başkanlık sistemi uygulanan devletlerde, devleti yöneten kişiye "devlet başkanı" denir Genelde demokratik bir şekilde seçilir Yönetim şekli cumhuriyet olan ülkelerdeki "Cumhurbaşkanı" ile "Başbakan" yetkilerini, başkanlık sisteminde devlet başkanı kendi üzerinde toplar

seçimlerle göreve getirildiği bir “yönetim biçimi”dir

Cumhuriyet adı verilen yönetim biçimleri, yöneticilerin göreve getirilmesinde veraset yöntemini reddetmiştir

Cumhuriyet adı verilen yönetim biçimlerinde halk, yönetimini beğenmediği yöneticileri, belli aralıklarla yinelenen seçimlerde değiştirebilmek olanağına sahiptir Bu nedenle yöneticiler, toplumu keyfi biçimde yönetemezler; halkın isteklerini ve beğenilerini gözönünde tutmak zorunda kalırlar Bir başka deyişle, yöneticilerin iradesi mutlak değil, halk iradesi ile sınırlıdır

Cumhuriyetlerde bu özellikler, yönetenleri siyasal bakımdan halka “sorumlu”duruma getirir: yönetilenleri tebaa, kul olmaktan çıkarıp vatandaşlık konumuna yüceltir

Yönetilenler, “hükümdarlık (Kendilerine memuriyet, temsil yetkisi veya bir vekalet verilecek, kanuni şartlara uygun kişilerin, bir kısım veya bütün vatandaşlar tarafından tercih ve tespit edilmesi işlemi; intihab Toplu bir iradenin birden fazla aday arasında tercihte bulunması Tayin etme, atama işleminin zıddı Milletvekili, herhangi bir meclis veya encümen üyelerinin, dernek yöneticileri vs’nin seçimi Demokratik ülkelerde çeşitli seçim sistemleri, değişik usûllerle uygulanmaktadır

monarşi)” adı verilen yönetim biçimlerinde tebaa veya kul durumundadırlar “Tebaa” veya “En yüksek güç ya da iktidarın tek bir kişide toplandığı yönetim tarzı, devlet modeli

kul” olmak, hükümdarın iktidarına ve tüm buyruklarına baş eğmekle yükümlü olmak demektir “Tebaa” veya “kul”, hiçbir zaman hükümdarın iktidarını sınırlayıcı veya denetleyici bir rol oynamaz “Tebaa” veya “kul” hükümdarı seçimle değiştirmek olanağına sahip olmadığı için, hükümdarın “tebaa”ya karşı hiçbir siyasal sorumluluğu da yoktur

Türkiye'de Cumhuriyet Nasıl İlân Edildi?


Cumhuriyetin ilanı, 1923 TBMM


Türkiye'de Cumhuriyet yönetimine, 29 Ekim 1923 tarihinde geçilmiştir; ancak 23 Nisan 23 Nisan Gregorian Takvimine göre yılın 113 günüdür Sonraki sene için 252 gün var (Artık yıllarda 253)
Detaylı bilgi için linke tıklayınız
1920 tarihinin, Cumhuriyet yönetiminin de fiilî başlangıcı olduğunu söylemek gerekir

23 Nisan 1920'de “egemenliğin kayıtsız şartsız ulusa ait olduğu” ilân edilmiş; ulusun seçtiği TBMM'nin denetimindeki hükümet, ulusun kaderini belirlemek üzere çalışmaya başlamıştır

Bu gelişmelere karşın, Padişahlık ve Saltanatın hukuken kaldırılması için 1922 yılına kadar beklemek gerekmiştir



TBMM, 1 Kasım 1922 gecesi verilen bir kararla, “Halifelik”le “Saltanatı” birbirinden ayırmış; Saltanatı kaldırmıştır

Halifeliğin ise, bir süre daha korunması uygun bulunduğu için, TBMM Türkiye Cumhuriyeti parlementosu Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kısaltması

İngiltere'ye sığınmış olan Vahdettin'in yerine, Osmanlı Ailesi'nden Abdülmecit, Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı, İngiltere Avrupa’nın kuzeybatı kıyısında yer alan Britanya Adalar Topluluğu üzerinde, dört ülkeden müteşekkil bir devlet Bu adalar topluluğu Büyük Britanya ve İrlanda Adalarıyla birlikte, 5000 küçük adadan meydana gelmiştir Batısında İrlanda Denizi, doğusunda Kuzey Denizi, kuzeyi, güneybatısı ve kuzeybatısı Atlas Okyanusu ile çevrilidir

Halife seçilmiştir

Halifelik, Müslümanlarda baş imamlık, göreviydi Hz Muhammed sağlığında imamlara kendi adına namaz kıldırmak yetkisini vererek kendisi baş imam olmuştu Peygamber, Müslümanların din ve dünya işlerinin başkanı idi Hz Muhammed ölünce, Müslümanlar kendilerine Halife adı verilen ve Peygamberin vekili sayılan bir başkan seçtiler

Cumhuriyet'in ilânından sonra, Halife'nin, iktidar odağı haline getirilmesi için çalışmalar başlayınca, 3 Mart 1924 tarihinde de Halifelik kaldırılmıştır

Bu aşamalardan geçilerek kurulmuş olan Türkiye Cumhuriyeti, tarihimizdeki en önemli dönüşümdür

“1921 Anayasası'nın getirdiği millî egemenlik ilkesi ile padişah iradesi ortaya bir çelişki çıkardı Saltanat makamı boşlukta kalmıştı 1 Kasım 1922'de TBMM aldığı kararla saltanatı kaldırdı Padişahlık lağvedilmiş, kişisel egemenlik hukuken tarihe karışmıştı Bu kararın doğal sonucu, Cumhuriyet rejiminin kurulması olacaktı

13 Ekim 1923'de Ankara'nın başkent olması kararı alındı

29 Ekim 1923'de Atatürk ve arkadaşlarının, Anayasanın bazı maddelerini değiştiren teklifi TBMM'de

Hukuk devleti” ilkesinin ve “

hukukun üstünlüğü” kavramının da Türkiye'de, Cumhuriyet yönetiminin getirileri arasında olduğu söylenebilir

“Cumhuriyetçilik” Ne Demektir?

Özelliklerine kısaca değindiğimiz cumhuriyet adlı yönetim biçiminin yönetime egemen kılınmasını; devlet iktidarının ve yönetiminin kişilerin, ailelerin, grupların tekeline bırakılmamasını; vatandaşların yönetime etkin bir biçimde katılmasının sağlanmasını amaçlayan anlayışa “cumhuriyetçilik” denilmektedir

Atatürk, cumhuriyetçiliği, yalnız hükümdarlık ve veraset yöntemlerinin reddi olarak anlamamış; aynı zamanda demokrasi kavramı ile birlikte düşünmüş; demokratik bir cumhuriyetçilik anlayışını benimsemiştir