Vezir Tonyukuk

Vezir Tonyukuk

Adı bilinen ilk Türk yazar ve tarihçisidir Göktürk Devleti'nin kurucusu Kutlug Kağan başta olmak üzere Kapağan Kağan ve Bilge Kağan'a danışmanlık yapmış, meclis başkanlıklarını yürütmüştür

Tonyukuk'un, kendi adına diktirdiği kitabesinden; Göktürkler, Juan Juan Devleti'nin elinde esir iken doğduğu anlaşılıyor Esaretten Kutlug Kağan ile birlikte kurtulmuş ve Göktürk Devleti'nin kuruluşunda görev almıştır

Bilge Kağan'a vezirlik yapmanın yanı sıra, ona kızını vererek kayınpederi de oldu

İyi bir stratejist ve taktik ustası olmasından ötürü, batılı Türkologlar onun için Türkler'in Bismarcı ifadesini kullanır

Tonyukuk, kendisi adına diktirdiği kitabesinde kendini şöyle anlatıyor:

Tanrı yarlığadığı (nasip ettiği) için Türk Budun içinde silahlı düşmanı gezdirmedim Damgalı atı koşturmadım İlteriş Kağan çalışmasaydı; ona uyarak ben kendim çalışmasaydım, il de millet de yok olacaktı Çalıştığım için il, il oldu; millet de millet oldu Kendim artık kocadım Şimdi Bilge Kağan, Türk Budununu iyi idare ederek tahtında oturuyor

Türklerin Budizm dinine girmesini engelleyen Vezir Tonyukuk, aynı zamanda Türk milletinin surlarla çevrili şehirlere yerleşerek, Çinliler tarafından yeniden köle edilmesini de engellemesiyle bilinmektedir Milletine her zaman yol gösterici olan Tonyukuk, açlıktan tokluğa, kölelikten bağımsızlığa erişen milletinin yaşayışını şöyle anlatıyor:

Karakurum'da tavşan yiyerek, geyik yiyerek oturuyorduk Budunun boğazı tok idi Düşmanımız çevrede ocak gibi idi Biz ateş idik

Doğum tarihi bilinmese de, Tonyukuk'un ölümü 726 yılına rastlar Tonyukuk'un hatırası, ölümünden sonra Bilge Kağan tarafından Bain-Cokto adlı mevkide yaşatıldı

Bilge Tonyukuk

Bilge Tonyukuk (pinyin: tūnyùgǔ, Çince adı: Ashide Yuan-zhen ; pinyin: āshǐdé yuánzhēn; 646-724), [1] adı bilinen ilk Türk yazar, tarihçi ve büyük devlet adamıdır[2] Tonyukuk, Göktürk Kağanlığı'nın yabgu'sudur[1] 646 yıllarında Çin'de doğmuştur Göktürk Devleti'nin kurucusu Kutlug Kağan başta olmak üzere Kapağan Kağan ve Bilge Kağan'a danışmanlık yapmış, meclis başkanlıklarını yürütmüştür[3]
Tonyukuk kelimesi, "giysisi yağlı" manasına gelmektedir O dönemde, lekeli bir giysi, zenginlik ve cömertlik belirtisiydi[4][1] Orhun Yazıtlarında ismi, olarak yazılmıştır[1] İyi bir stratejist ve taktik ustası olmasından ötürü, batılı Türkologlar onun için “Türkler'in Bismarc'ı” ifadesini kullanır[3]
Bilge Tonyukuk, "Aşina" ailesinin akrabalarından Göktürk "Aşide" ailesindendir Asena, Türk mitolojisinde dişi bir kurt adıdır O, "tamamen şaman simgesi" olup, bir Göktürk milli söylencesiyle birleştirilir[5][1] Göktürkler ve diğer Türk göçebe imparatorluklarını kurucusu ve yönetenleri, Aşina sülalesindendir[6][1] Milattan sonra 8 asırda Göktürkler devrinde yaşamış İlteriş (Kutluk) Kağan, Kapağan Kağan, Böğü Han ile Bilge Kağana baş vezirlik yapmış, bazı savaşlarda başkomutan olarak vazife görmüştür[2] Kağanlara her konuda danışmanlık yapan Tonyukuk, "bilge" bir kişiydi Bilgelik kağanlar için olduğu kadar, vezirler için de önemli bir özellikti Bilgeliği ve ileri görüşlülüğü ile kağanların zaman zaman yapmayı düşündükleri hatalı işleri engellemiştir[7]
Gök-Türk tarihinin 50 yıllık fetret devrinin sonunda, kitabeler yolu ile çok iyi tanınan, Aşına soyundan, Kutlug (Çince'de Ku-to-lo) istiklal savaşına girişti (680) Türk Milleti'nin eski hür ve müstakil hakanlık çağının hasreti içinde olduğunu sezen Kutlug, kendinden önceki mücadeleleri de takip ediyordu: Çin'deki bazı Türk zümrelerinin aynı maksatla başa geçirdikleri Ni-şu-fu davayı kaybederek kesilen başı Çin başkenti Lo-yang'a götürülmüş (679), mücadeleye devam eden, yine Aşına soyundan Fu-nien kalabalık Çin kuvvetleri karşısında yenilerek 53 arkadaşı ile birlikte Lo-yang çarşısında idam edilmişti (Ağustos 681) Bu sırada Kuzey Çin'de bulunan ve Türk kütlelerinin derin istiklal arzusunu gerçekleştirmek azmi ile ortaya atılan Kutlug, gizlice teşkilat kurarak etraftaki Gök-Türk ileri gelenlerini ve halkını vazifeye çağırdı Süratle yayılan harekete katılanların sayısı kısa zamanda 5 bine yükseldi Davete koşanlar arasında, II hakanlık devrinde Gök-Türkler'in ünlü devlet adamı ve kumandanı Tonyukuk da vardı

Kutlug ile Tonyukuk önce, 681'de Kuzey Çin'deki Yün-çu eyaletine baskın yaparak 30 bin civarında at, koyun, deve elde ettiler ve yeni gelenlerle kuvvetlenerek Göbi çölü ile Orhun ırmağı arasına çekildiler Çugay Kuzı (Çince Çung-tsai, Ötüken'in güneyinde)'yı yazlık ve daha Güneydeki Kara Kurum'u kışlık merkezi yaparak hazırlıklarını tamamladılar İlk hedefleri Ötüken idi
İlteriş öldüğü zaman biri 8 yaşında (Bilge), diğeri 7 yaşında (Kül Tegin) olmak üzere iki oğul bırakmıştı Kardeşi 27 yaşındaki Kapagan (veya Kapgan), hakan oldu (692-716) Çin kaynaklarında adı Mo-ç'o (Türkçe aslı, Bekçor) diye geçen Kagan, Türk tarihinin büyük fatihlerinden biridir Tonyukuk devlet müşavirliği vazifesini yapıyor, kardeşi, yeğenleri ve oğulları yavaş-yavaş Gök-Türk hakanlığının seçkin simaları olarak beliriyorlardı[8]
Tonyukuk Çin'de doğmuş büyümüş olduğundan Çin'in Türklerle ilgili amaçlarının neler olduğunu çok iyi biliyordu Bu nedenle Göktürklerin Çin ile olan ilişkilerinde dikkatli olunmasını istiyordu[9]
Bilge Kağan Çin ile iyi geçinmek arzusunda idi Bunun lüzumuna, Tonyukuk'un da Çin'in kuvvetli, Gök-Türklerin ise yorgun ve ihtimama muhtaç oldukları hususundaki kanaati neticesinde inanmıştı Fakat sığıntı Gök-Türk prensi ile etrafındakileri Bilge'ye karşı silahla mücadeleye teşvik eden Çin, Türklerin durumunu istismar hevesi ile Gök-Türk barış teklifine (721) 300 bin kişilik bir ordu hazırlamakla cevap verdi Aynı zamanda Ki'tanlar ve Tatabılar'ın askerî desteğini elde eden Çin, Beş-balık'taki Basmıllar ile de anlaşmıştı Nazik durum büyük devlet adamı ve stratejist Tonyukuk tarafından kurtarıldı

Onun planları, sevk ve idaresi altında önce Basmıllar mağlup edilip Beş-balık kuşatıldı K'i-tanlar ve Tatabılar safdışı edildi (722-723), sonra yalnız başına kalan Çin şiddetli bir darbe ile baskı altına alındı: Santan (Kan-su'da) savaşında Çin ordusu bozguna uğratıldıktan ve Beş-balık zapt edildikten sonra Liang-çu, Kan-çu, Yuan-çu bölgeleri 10 sefer yapılarak ele geçirildi Hakanlık eski zindelik ve itibarını kazanmıştı Bütün doğu ve Tarbagatay'a kadar batı, hakanlık idaresinde idi Hatta Bilge 717 karışıklığında Ötüken ile alakasını kesip kendi başına bir devlet durumuna girmiş olan Turgiş hakanlığını bile kendisine tabi saymakta idi

Bu başarılar, üç Gök-Türk büyüğünün: Tonyukuk, Bilge, Kül Tegin'in azim ve gayreti ile elde edilmişti Çin de şüphesiz durumun farkında idi İmparator Hüang-sung'un başkanlığında yapılan bir toplantıda şöyle konuşuluyordu:
“ Gök-Türklerin ne zaman, ne yapacakları bilinmez Kagan Bilge iyidir, milletini sever, Türkler'de ondan memnundurlar Kül Tegin harp sanatının ustasıdır, ona karşı koyacak kuvvet güç bulunur Tonyukuk ise otoriter ve bilgedir, niyetleri, kurnazlığı çoktur İşte bu üç “barbar” aynı anlayışta olarak bir aradadırlar” [8]
Bilge Kağan'a vezirlik yapmanın yanı sıra, ona kızını vererek kayınpederi de oldu[3] Bilge, Kağan olduğunda, 705 yılından beri yüksek mahkeme üyeliği yapmakta iken ve Bilge'nin kayınbabası olduğu için ihtilal sırasında dokunulmayan Tonyukuk da tekrar eski vazifesi olan “Ayguçı”lığa (devlet müşaviri) getirildi Fakat umumi bir yorgunluk, bezginlik vardı[8]

Bilge Tonyukuk, kendi adına dikilen abideye yazdırdıklarından anlaşıldığına göre; Çin'de doğmuş, Çin esaretinden İlteriş (Kutluk ) Kağanla birlikte kurtularak Türklerin Çin esaretinden kurtuluş savaşını idare etmiş, gençlik yıllarında ataklık ve cesaretiyle, yaşlılığında da tecrübe ve bilgisi ile devletine hizmet vermiştir Damadı Bilge Kağanın Türk milletini yerleştirmek ve Budist tapınakları açmak gibi fikirlerini reddetmiştir Bu sebeple milleti her an at sırtında harbe hazır tutmuş ve Türklüğün İslamiyet'e girmesine zemin hazırlamıştır[2]
Tonyukuk öldükten sonra, hatırasına Orhun'da Bayın-çokto mevkiinde bir kitabe dikilmiştir (herhalde 726-727'lerde) Yalnız Türkler'den kalma bir milli tarih kaynağı olarak değil, aynı zamanda Türk dili ve edebiyatının uzun ve kolayca okunabilen ilk abidesi olarak da kültür tarihinde mühim yer tutan bu kitabe metninin bizzat Tonyukuk tarafından kaleme alınmış olması ihtimali, Aygucı, Bilge Tonyukuk'a Türk edebiyatının adı ve şahsiyeti bilinen ilk siması olmak şerefini de kazandırmaktadır[8] Politikayı iyi bilen, halk ruhunu derinlemesine kavramış olan bu meşhur Göktürk vezirinin kendi adına MS 720-725 yıllarında dikilen kitabesi, Moğolistan'ın Bayın Çoktu mevkiindedir

Sade ve sanatsız bir dille yazılan bu kitabede; Çin esaretinin çilesinden, Çinlilerin hile ve zulümlerinden bahsedilerek halka öğütler verilir Bazı bölümlerde de kendi hayatından bahisler vardır

Bilge Tonyukuk kitabesinden:

“Tanrı yarlığadığı için Türk milleti içinde silahlı düşmanı gezdirmedim Damgalı atı koşturmadım İlteriş Kağan çalışmasaydı ona uyarak ben kendim çalışmasaydım, il de millet de yok olacaktı Çalıştığı, çalıştığım için il, il oldu Millet de millet oldu Kendim artık kocadım Şimdi Türk Bilge Kağan, Türk müstakil milletini, Oğuz milletini iyi idare ederek tahtında oturuyor" [2]
Türklerin Budizm dinine girmesini engelleyen Vezir Tonyukuk, aynı zamanda Türk milletinin surlarla çevrili şehirlere yerleşerek, Çinliler tarafından yeniden köle edilmesini de engellemesiyle bilinmektedir Milletine her zaman yol gösterici olan Tonyukuk, açlıktan tokluğa, kölelikten bağımsızlığa erişen milletinin yaşayışını şöyle anlatıyor:

“Karakurum'da tavşan yiyerek, geyik yiyerek oturuyorduk Budunun boğazı tok idi Düşmanımız, çevrede ocak gibi idi Biz, ateş idik”

Doğum tarihi bilinmese de, Tonyukuk'un ölümü 726 (Kimi kaynaklarda 725) yılına rastlar Tonyukuk'un hatırası, ölümünden sonra Bilge Kağan tarafından Bain-Cokto adlı mevkide yaşatıldı[3] Gök Türk istiklal savaşı hazırlıklarından itibaren, İlteriş, Kapağan, Bilge zamanlarında devlete 46 yıl hizmet eden, savaşlarında hiç başarısızlığa uğramayan, “Boyla Baga Apa Tarkan” ünvanlarını taşıyan “bilge” ve stratejist Tonyukuk, hakanlığın ordusunu, maliyesini, adliyesini tanzimde başta geliyordu
Çin kaynaklarında bile Tonyukuk'un bu meziyetleri belirtilmekte ve “Aygucı” olarak hakanlar üzerindeki tesirini, aynı zamanda o çağın dini kültürel cereyanlarını nasıl yakından takip edip Türk milleti açısından değerlendirdiğini gösteren deliller verilmektedir: Bilge Kağan, Çin'de olduğu gibi, Türk ülkesinde de şehirleri surlarla çevirtmek, hisarlar yaptırmak istiyordu Tonyukuk, şöyle itiraz etmiştir:

“Bunlar olmamalı Biz ömrünü sulu ve otlu bozkırlarda geçiren bir milletiz Hayat tarzımız bizi daima harp egzersizi içinde tutmaktadır Gök-Türklerin sayısı Çinlilerin yüzde biri bile değildir Başarılarımız yaşayış tarzımızdan ileri gelir Kuvvetli zamanlarımızda ordular sevk eder, akınlar yaparız Zayıf isek, bozkırlara çekilir, mücadele ederiz Eğer kale ve surlar içine kapanırsak, T'ang orduları bizi kuşatır, ülkemizi istila eder” [8]
Tonyukuk Bengü Taşı

1 Taş, 1 Yüz (Batı yüzü)[*]Bilge Tonyukuk'um Kendim Çin ülkesinde doğdum Türk bodunu Çin'e bağlı idi[*]Türk bodunu (bir) baş bulamadan Çin'den ayrıldı, (bir) baş buldu (O) başı bırakıp Çin'e yine döndü Teñri şöyle demiş beliğ: "Baş verdim,[*]Başını bırakıp geri döndün Döndüğün için Teñri öldürmüştür beliğ" Türk bodunu öldü, eridi, yok oldu Türk Sir bodununun yurdunda[*]boy kalmadı Uzakta, dışarıda kalmış(lar) toparlanıp yediyüz oldu(lar) İki bölüğü atlı, bir bölüğü yaya idi Yediyüz kişiyi[*]yöneten büyükleri şad idi "Katıl" dedi, katılanı ben oldum:Bilge Tonyukuk Kağan mı kılayım dedim Düşündüm Sıska boğa (ile), semiz boğa arkaya[*]tekme atsalar, semiz boğa mı, sıska boğa mı attı diye bilinmez imiş deyip çokça düşündüm Ondan sonra Teñri bilgi verdiği için, özüm, kendim kağan kıldım Bilge Tonyukuk, Boyla Bağa Tarkan[*]ile İlteriş kağan olunca Güney'de Çin'i, Doğu'da Kıtayn'ı, Kuzey'de Oğuz'u pek çok öldürdü Bilgesi, çavuşu ben kendim idim Çoğay'ın Kuzeyi'nde Kara Kumuğ'da oturur idik 1 Taş, 2 Yüz (Güney yüzü)[*]Geyik yiyerek, tavşan yiyerek oturur idik Bodunun boğazı tok idi Yağımız çevrede ocak gibi iken (biz) ateş gibi idik Öylece otururduk Yörük Oğuzlarından tanık geldi[*]Tanığın sözü şöyle: "Dokuz Oğuz bodunu üzerine kağan oturdu" der Çin yönüne Konı Paşa'yı göndermiş Kıtayn yönüne Toñra Esim'i göndermiş Söz böyle: "Azıcık Türk bodunu[*]yürüyor imiş Kağanı alp imiş Danışmanı bilgili imiş O iki kişi var olursa seni (de), Çin'i (de) öldürecek derim Doğu'da Kıtayn'ı öldürecek derim Beni, Oğuz'u[*]öldürecek derim Çin Güney'den yana değsin, Kıtayn Doğu'dan yana değsin, ben Kuzey'den yana değeyim Türk Sir bodunu yerinde dursun (Onun) ilerlemesi dahi dursun, (onu) yok edelim[*]derim" O sözü işitip gece uyuyasım gelmedi, gündüz oturasım gelmedi Ondan ötürü kağanıma açıldım Şöyle açıldım:"Çin, Oğuz, Kıtayn, bu üçü birleşirse[*]biz kala kalacağız Kendi içi dışarıdan tutulmuş gibiyiz Yufka gücündekinin delinmesi ucuz imiş İnce gücündekini kırmak kolay Yufka kalın olsa delinmesi çetin imiş İnce[*]yoğun olsa kırmak çetin imiş Doğu'da Kıyayn'dan, Güney'de Çin'den, Batı'da Batılı'lardan, Kuzey'de Oğuz'dan iki üç bin erimiz gelecek var mı ki? Böyle konuştum[*]Kağanım, ben Bilge Tonyukuk konuştuk (Kağan) Konuştuğumu işiti verdi Gönlünce yönlendir dedi Kök Öñ'ü aşıp Ötüken Ormanı'na yöneldim İnig Köklük (denilen yer)'ün Toğul (denilen yer)'da Oğuz geldi[*]Eri üç bin imiş Biz iki bin erdik Savaştık Teñri öyle istedi dağıttık Irmağa düştü Dağıttıklarımız yolda yine öldü hep Ondan sonra Oğuz'un tümü (bize katılmak için) geldi[*]Getirdim bütün Türk bodunu'nu Ötüken Yeri'ne Ben kendim Bilge Tonyukuk Ötüken Yer'e konmuş diye işitip Güney'deki bodun, Batı'daki, Kuzey'deki, Doğu'daki bodun (bize katılmak için) geldi 1 Taş, 3 Yüz (Doğu yüzü)[*]İki bin erdik biz İki ordu(muz) oldu Türk bodunu kılındığından, Türk Kağanı oturduğundan beri Şantuñ kentine, Taluy ırmağına ulaşmış yok imiş Kağanıma söyleyip ordu ilettim[*]Şantuñ kentine, Taluy ırmağına değdirdim Yirmi üç kenti kırdı Usu yıprandı Otağda yatıp kalırdı Çin kağanı yağımız idi On Ok kağanı yağımız idi[*]Dahası Kırkız'ın güçlü kağanı yağımız oldu O üç kağan sözleşip "Altun ormanı üstünde buluşalım" demiş Öyle anlaşmışlar "Doğu'da Türk Kağanı'na saldıralım" demiş "Ona doğru saldırmazsak nice ne eder o bizi[*]Kağanı alp imiş Danışmanı bilge imiş Nice ne edip kesinlikle öldürecektir Üçümüz birleşip sü salalım Onu yok kılalım" demiş Türgiş Kağanı öyle demiş "Benim bodunun oraya ulaşır" demiş[*]"Türk bodunu yine karışıktır" demiş "Oğuz'u yine sıkıntıdadır" demiş O sözü işitince gece yine uyuyasım gelmez idi Oturasım gelmez idi Orada düşündüm[*]İlk Kırgız'a salmamız iyi olur dedim Kögmen'in yolu bir imiş, (ama) kapalı imiş diye işitip bu yolu yürür isek yaramayacak dedim kılavuz istedim Çölüg İz eri buldum[*]Kendim az yerim, onu beslerim imiş Bir at yolu imiş Onun (ile) gitmiş Ona söyleyip bir atlı gitmiş diye o yolu yürürsek iyi olur dedim Düşündüm Kağanıma 1 Taş, 4 Yüz (Kuzey yüzü)[*]söyledim Ordu yürüttüm "Attan in" dedim Aktermil'i geçince yorgalattım At üstüne bindirerek karı söktüm Yukarıya at yedekleyip yaya ağaç(lara) tutunarak çıkarttım Öndeki er[*]geçince Ibrık (ırmağı)'ı aştık Yobul (dağı)'u indik On gecede yanındaki Tuğ'un berisine vardık Kılavuz yeri şaşırıp boğazlandı Bunalan Kağan "koşturu verin" demiş,[*]"Anı suyuna varalım" O suyun yanına vardık Aş yemeğe attan indirdik At(lar)ı iyice dinlendirdik Gündüz de gece de koşturup vardık Kırgız'ı uykuda bastık[*]Süngüyle açtık Ka(ğa)nı, ordusu derlenmiş Savaştık, sançtık Ka(ğa)nını öldürdük Kağan'a Kırkız bodunu tutsak oldu, baş eğdi Geri döndük Kögmen ormanına beri geldik[*]Kırkız'dan döndük Türgiş kağanın(ın yanın)dan gözcü geldi Sözü şöyle: "Doğu'dan kağana doğru ordu yürütelim demiş Yürütmezsek o bizi [(ki) kağanı alp imiş, danışmanı bilge imiş] ne çağda, nerede olsa[*]bizi kesin öldürür demiş Türgiş kağanı dışarılamış" dedi "On Ok bodunu eksiksiz dışarılamış" der Çin ordusu (da) var imiş O söz(ler)ü işitince kağanım: "Ben, eve geri döneyim" dedi[*]Katun, yok olmuş idi "Onu yoğlatayım" dedi "Ordu gönderin" dedi "Altun ormanında oturun" dedi "Sü başı İnel Kağan, Tarduş Şad gitsin(ler)" dedi Bilge Tonyukuk'a, bana söyledi[*]"Bu orduyu yönelt" dedi "Buyruğunu gönlünce söyle Ben sana ne söyleyeyim" dedi "Gelirse yiğitçe toparlanır, gelmezse dilini sözünü alır oturursunuz" dedi Altun ormanında oturduk[*]Üç çaşıt geldi Sözleri bir: "Kağan ordu çıkardı On Ok ordusu eksiksiz çıktı" der(ler) "Yarış ovasında buluşalım" demişler O sözü işitince Kağan'a o söz(ler)i ilettim Kağan'dan (bu) söze karşılık[*]geldi "Oturun" diye demiş "Öncüyü, gözcüyü iyice vur Baskın yaptırtma" demiş Bög (kapağan) Kağan bana öyle söylemiş Apa Tarkan'a içre (gizli) söz göndermiş: "Bilge Tonyukuk korkar, o kendisi o yanılır[*]Ordu yürütelim derse onamayın" O sözü işitince ordu yürüttüm Altun ormanını yol aramadan aştım İrtiş ırmağını geçitsiz yerinden geçtik Gece de gittik Bolçu'ya tan atmadan değdik (ulaştık) 2 Taş, 1 Yüz (Batı yüzü)[*]Ulak getirdiler Sözü şöyle: "Yarış ovasında on tümen er toplandı" der O sözü işitince beğlerin hepsi[*]"Dönelim, arı uslu olmak iyidir" dediler Ben şöyle derim; ben Bilge Tonyukuk: "Altun ormanını aşıp geldik, İrtiş ırmağını[*]geçip geldik Gelmiş(ler)i alp dedi, duymadı Teñri, Umay, Iduk Yer Su bası verdi beliğ Niye kaçıyoruz?[*]Çok diye niye korkuyoruz? Azız diye neden (kendimizi) aşağılayalım Akın edelim" dedim Akın ettik Yayıldık İkinci (kez) çok geldi(ler)[*]Yanar gibi kızıp geldi(ler) Savaştık Bizim iki üç katımız artık idi(ler) Tañrı bağışladığı için, çok(turlar) diye biz[*]korkmadık, savaştık Tarduş Şadar'a kadar yayıldık Kağanını tuttuk Yabgusunu, şadını[*]orada öldürüldü Elli kadar er tuttuk O aynı gece bodununa bilgi gönderdik O sözü işitip On Ok beğleri, bodunu hep[*]geldi, baş eğdi Gelen beğlerini, bodununu eğitip, düzenlettim Az bir bodun kaçmış idi On Ok ordusunu yolladım[*]Biz de ordu saldık Anı'ya erdik Yinçü Irmağı'nı geçip Tinsi Oğlu denilen kutsal Ek dağına erdirdim 2 taş, 2 yüz (Güney yüzü)[*]Temirkapı'ya doğru eriştik Oradan döndük İnelkapı'ya, up dağa Tezik, Tokursın'(a)?[*]oradan, Yirük'i aşıp başlayarak Ardak bodunu hep geldi, o gün (içinde) değdi Türk bodunu Demirkapı'ya, Tinsi Oğlu[*]Tinsi Oğlu denilen dağa ulaşmışlığı yok imiş O yere de ben Bilge Tonyukuk ulaştırdığım için[*]kızıl altun, ak gümüş, kızıl uduz?, gerit? kazancı uğraştırmadan getirdi İlteriş Kağan bilgesi [*]İli için Çin ile onyedi (kez) savaştı Kıtayn ile yedi (kez) savaştı Oğuz ile beş (kez) savaştı Bun(lar)da danışmanı[*]yine ben kendim idim Danıştığı yine ben kendim idim İlteriş Kağan öldü Türk Bögi (Kapağan) Kağan'a, Türk Bilge Kağan'a 2 Taş, 3 Yüz (Doğu yüzü)[*]Kapağan Kağan yirmiyedi yaşında idi Kapağan Kağan oturdu Gece uyumadı,[*]Gündüz oturmadı Kızıl altun (para) döktü, ak gümüş (para) döktü İşi, gücü ona kendim verdim Uzaklara öncü(leri) ben gönderdim[*]Savunmayı, gözleme yerlerini kendim büyüttüm Yağıya bağırdığımda, kaçırır idim Kağanımla (birlikte) savaştık Teñri bağışladı(ğı için)[*]bu Türk bodunu'na pusatlı yağıyı yaklaştırtmadım Damgalı atı yürüttürmedim İlteriş Kağan kazanmasaydı[*]ve de ben kendim kazanmasaydı il yine, budun yine yok olacak idi Kazandığı için ve de kendim kazandığım için[*]il yine il, bodun yine bodun oldu Kendim yaşlı oldum, ulu oldum Hangi yerde kağanlı boduna[*] böylesi var ise ne sıkıntısı var olur imiş[*] Türk Bilge Kağan ilinde yazdırdım Ben Bilge Tonyukuk 2 Taş, 4 Yüz (Kuzey yüzü)[*]İlteriş Kağan kazanmasaydı, yok olsa idi, ben kendim Bilge Tonyukuk kazanmasaydım, ben yok olsa idim,[*]Kapağan Kağan'ın Türk Sir bodun'u yerinde boy da, bodun da, kişi de yok olacak idi[*]İlteriş Kağan, Bilge Tonyukuk kazandığımız için, Kapağan Kağan'ın Türk Sir bodun'unun yürümesi bundandır[*]Türk Bilge Kağan'ı, Türk Sir bodun'unu, Oğuz bodun'unu besleyip oturuyor[10] Vizier Tonyukuk (English)

He is the first known Turkish writer and historian He worked as a counselor for Kutlug Khan, the founder of Gokturk State as well as Kapagan Khan and Bilge Khan, and conducted the post of their council chairman

It is understood from the epitaphs he erected in his name, that he was born in times when Gokturks were under captivity by Juan Juan State He escaped captivity together with Kutlug Khan and took part in establishment of Goktur State

He not only served as vizier to Bilge Khan but also married his daughter to him and became his father-in-law Since he was a good strategist and tactician, western Turkologists call him as the "Bismarc of Turks"

Tonyukuk talks about himself as follows in his epitaph:
"Since God vouchsafed, I did not let armed enemy walk around in Turkish Budun I did not run marked horse If Ilteriş Khan did not work and I did not work obeying him, this nation was to be eliminated Since I worked, it became provinces and nations Now I am old Now Bilge Khan leads his nation governing Turks well"

Vizier Tonyukuk, who prevented Turks' conversion into Buddhism also prevented Turks' settling down in cities surrounded by ramparts and being enslaved by Chinese again Tonyukuk who always guided his nation, explains as follows the life of his nation which reached comfort from hunger, and independence from slavery: We were eating rabbits and deers in Karakurum The nation was full Our enemies were like furnace nearby We were fire Although his date of birth is not known, his death is in 726 His memory was reminded in a place named Bain-Cokto by Bilge Khan[11][12]