Zeybek - Harmandalı Zeybeği - Hantuman Zeybeği

ZEYBEK (EFE)

Ege denilince akla Zeybek gelir Mert, cesur, atılgan, mazluma dost, haksızlığa düşman olarak tanınırlar Türk köylüsünün tipik bir örneğidir Kurtuluş savaşında gösterdikleri başarılar ünlerine ün katmıştır Bugün Zeybeklik tarihi bir anı olarak yaşatılmaktadır

Bölgenin oyun türü Zeybektir Batı Anadolu'nun hemen hemen her, yerinde ''Zeybek'' türündeki oyunlar,*görülür Afyon, Antalya, Isparta, Burdur, Sakarya çizgisinin batı tarafında kalan illerimizde bu tür oyunun büyük etkileri vardır

Yörede kadınların oynadığı oyunlara ''Kadın Zey*bek'', erkeklerin oynadığı oyunlara ''Erkek Zeybek" denil*mektedir Kadınların oynadığı oyunlar erkeklerin oynadığı oyunlara göre daha yürüktür Erkek oyunlarının yöredeki bir diğer adı da "Ağır Zeybek" tir Ege nin bir çok yerinde oynanan bu tür oyunların en ağırlarına İzmir, Aydın, Muğla, Manisa illerinde rastlamak mümkündür Zeybek oyunlarının diğer oyunlara (Bar, Halay, Horon vb) göre en büyük özelliği tek olarak serbest oynanmasıdır Toplu olarak oynanan Zeybek oyunlarında oyuncular arasında müzik ve ritim hariç hiçbir bağ bulunmaz Oyunu oynayan kişi hiçbir kurala bağlı kalmadan tamamen içinden geldiği gibi oynarZeybek oyunları toplu olarak oynandığında, yöresel olarak daire formu kullanılır

Efe, Zeybek gruplarının başıdır Zeybekler arasında kahramanlık yapmış cesur ve mert kişiler arasından seçilir Efe olmak için Zeybekler arasında yaşça büyük olmak önemli değildir Zeybek, Kızanlara göre daha çok kahramanlık yapmış cesur kişilerdir Zeybekler efenin Emriyle kızanları yetiştirirler Zeybekler, efelerin yanında birer kol beyi görevi görürlerdi Zeybekler iyi silah kullanan cesur kişilerdir


Zeybeklerin maiyetindeki gençlere ''Kızan'' denilir

Söz konusu oyunlar kendi içinde türlere ayrılmaktadır:

Ağır Zeybek

Kaşıklı Zeybek

Teke (kıvrak)Zeybeği

Kırık Zeybek

Bey Zeybek

Zeybek oynayan dansçı, kollarını omuz hizasında, elleri başıyla aynı hizada olacak şekilde iki yana doğru açar ve bazı oyunlarda kollarını dirseklerden hafifçe kırar Büyük adımlar atarak ağır ağır hareket eder Ara sıra yere doğru eğilip bir dizin yere dokundurulması, bu dansın belirgin hareketlerindendir Bu tarz zeybekler İzmir, Aydın, Manisa taraflarında görülen zeybek türleridir Buna Muğla'nın kuzey tarafları, Denizli'nin batı tarafları, Balıkesir'in Ege sahilleri ile Çanakkale'de eklenebilir

Kütahya, Uşak ve Afyon daha çok kaşıklı zeybek etkisindedir Yine Balıkesir'in doğu kısımları ile Bursa, Eskişehir, Bilecik, Ankara taraflarında oynanan oyunlar da kaşıklı zeybek kategorisine girer

Burdur, Isparta, Antalya ile Muğla ve Denizli'nin güney kısımları teke zeybekleri içine girer ve kıvrak ezgileri vardır

Balıkesir'in iç ve güney kısımlarında ise kırık zeybek oyunlarına rastlanır

Bir türkünün zeybek formunda olabilmesi için 9 zamanlı olması gerekirYani müzik diliyle bir ölçü içerisinde dokuz eşit vuruş olması gerekir Yapısal anlamda dörde ayrılırlar

1- Çok Ağır Zeybekler: Bu tür zeybeklere aydın ve izmir yöresinde rastlanır çoğu sözsüzdür düğünlerde ve eğlencelerde yaşını geçmiş, büyük diye saygı gösterilen kimselerce ve erkekler tarafından oynanır 9/2'lik ve 9/4'lük ölçülere sahiptir örn: koca arap zeybeği, ötme bülbül zeybeği gibi

2- Ağır Zeybekler: Ana zeybek yörelerinde (aydın, izmir, muğla, manisa ve denizli) bulunur sözlü ve sözsüz icra edilirler genellikle erkeklerin oynadığı bu zeybekler, halk oyunlarımızda yeni yeni yer alan karma sunum (kız ve erkeğin birlikte oynaması) sonucu kadınlar tarafından da benzer figürler ile oynanabilmektedir 9/4'lük ölçülere sahiptir örn: harmandalı zeybeği, çandarlı zeybeği vb

3- Kıvrak Zeybekler: Kadınlar ve erkekler tarafından orjinal figürleri ile oynanabilen zeybeklerdir hemen hemen her zeybek yöresinde rastlanır 9/4'lük ve 9/8'lik ölçülere sahiptir örn: kerimoğlu zeybeği, kordon zeybeği vb

4- Çok Kıvrak Zeybekler: Ana zeybek yörelerinde genellikle kadınların oynadığı, yardımcı zeybek yörelerinde (kütahya, burdur, balıkesir, uşak, çanakkale) erkekler ve kadınlar tarafından oynanan, zeybekten tekeye geçiş yörelerinde (denizli) daha sık rastlanan zeybeklerdir örn: serenler zeybeği, arpazlı zeybeği

Zeybek aynı zamanda halk oyunlarımızda da bir türdür Azeri türü ile beraber türk halk oyunlarında tavır temelli oyunlara sahiptir Ritmlerinde, ezgilerinde ve oyunlarında kendine has bir coşkuya sahiptirHer oyunumuz gibi zeybek oyunları da topluma ait karakterin bir bölümünü yansıtır tek başına oynanabileceği gibi toplu halde belli bir sahne düzenlemesi içerisinde de sunum edilebilir

ÜYELİK >>>

ÜYELİK >>>

ÜYELİK >>>

ÜYELİK >>>

ÜYELİK >>>

Harmandalı Zeybeği

Bu Harmandalı, zeybek çeşitlerinin epey zamandır en yaygını ve en çok oynanılanı olarak tanınıyor Türkünün tam çıkış yeri bilinmemekle birlikte Çanakkale-Balıkesir tarafları olduğu görüşü yaygındır Şimdiki Harmandalı oyun havasını 1916'da Çanakkale'de Ahmet Yekta Madran yazmıştı Sözleri Kurtuluş Savaşı'nda o havaya benimsetilerek "Harmandalı Zeybek Oyun Havası" diye gün gördü Rahmetli Ahmet Yekta Madran meraklı bir musikîci ve eski muzikalılardandı Egeli halk çocuklarından olmasıyla zeybek oyunları konusuna çekirdekten itibaren ömrü boyunca güven ve gururla bağlı yaşamıştı Oyunun bilenlerce daima onun adı anılarak tutunabilişi yerinde bir kadirbilirlik eseri olmuştur Bu itibarla ve "Eski Harmandalı"ndan ayırt edilmek üzere oyunun "Madran Zeybeği" diye ayrıca adlandırılması en doğru bir hareket olacaktır

Eski ve yeni Harmandalı çeşitleri arasında figür unsurları bakımından "Üç başlangıcı" gibi müşterek (ortak) taraflar yok değildir Yeni Harmandalı da Ege yöresinde az çok farklarla oynanır Belli başlı tertibe göre havasının temposu üç sayılıp beş oynanır

Harmandalı çoğu zaman tek oynanmakla beraber 2 4 ve daha çok kişiyle yürütülmesi de mümkündür Sekiz figürü vardır Bergama'nın Kaşıkçı köyünde görülebilen dörtlü Harmandalının eskisine en yakın kaldığı anlaşılır

Oyuna Kalkış: Harmandalına kalkan oyuncu, sol ayak önde, sağ ayak yarım adım geride olmak üzere efece durur ve kendi ed'sı dairesinde haykırır; bu "esas duruş"tur

Duruş, yürüyüş, kolların sallanışı, havaya kaldırılması ve ağır ağır indirilmesi, sağ elle silâhlıktan (yani belden) tabancaya davranır gibi yapış, bütün bunlar oyuncunun elinde olan tavırlardır, sanatla yapılabilirler

Harmandalı Ege yöresinde oynanır
1 Yürüyüş: Havayı alma sırası gelince "üç yapılarak" oyun başlar Yerinde olmak üzere sol ayak bir karış kadar kalkar ve iner Sağ ve sol ayaklar böylece kalkıp inerler Üç yapılmış olur Bu hareket sırasında kollar iniktir

Üçler, oyunun düzenli yürümesi için yapılır Her figürün başında ya bu "Üç", yahut onun yerine soldan dönme yapılır Sırası gelince "soldan dönme" de anlatılır Tarifler sırasında, "üç yapılır" denildiği zaman bu sol, sağ ve yine sol ayakların yerinde kalkıp inişi anlaşılmaktadır

Üç yapıldıktan sonra durulmadan beş yapılır "Beş yapmak" şöyle olur: Kollar aşağıda ağır ağır sallanır Sağ ayak bir adım ileri atar (bir) Sol ayak bir adım ileri atılır (iki), Sağ ayak bir adım ileri (üç), sol ayak bir adım ileri (dört) ve sağ ayak tekrar bir adım ileri atılır (beş), durulur Bu gezinti daha ziyade daire çizer gibi yapılıp beşte daire içinde dönmüş olur

Harmandalının havası bu 3 ve 5 yani "sekiz" esası içinde döner Sekiz figür, bu esasa göre düzenlidir

İlk figür, yani (gezinti", bir - iki veya üç defa yapılabilir Oyunun kısa veya uzun sürmesi hareketlerin sayısına (tekrarına) bağlıdır

2 Kollu Yürüyüş: Esas duruşta, sol ayak önde sağ ayak yarım adım geridedir Kollar ağır ağır kalkarken oyun başlar ve beş yapılır

Birinci figürün aynıdır, fakat beşte kollara havada oynatılır Bir, iki veya üç defa yapılabilir

3 Çarpma: Esas duruştadır, üç yapılır Bundan sonra sağ ayak sol ayak üstüne atılır (bir), yarım adım kadar sağa açılır (iki), yine sol ayak üstüne atılır (üç), yarım adım sağa açılır (dört), beşinci de sağ ayak bir adım ileri atılır, sol diz üstüne çökülür (fakat diz yere değmez) ve sağ kol belden bıçak çeker gibi bir davranış yaparken yukarı kalkılır (beş), kollar ağır ağır inerken sağ ayak üstünde durulur Üç sayı kadar bu vaziyette yerinde durulduktan sonra aynı hareket yürütülür Sıra beş sayısına gelince sol ayakla tekrarlanır Yani, sol ayak iki sefer de sağ ayak üstüne çarpılıp açılır Beşte soy ayak bir adım geriye atılarak sol diz üstüne çökülür gibi yapılmak suretiyle kalkılır

Üçüncü figür bir defa oynanır İstenirse ikinci figür bir veya iki defa tekrarlanır

4 Ağır Atlama: Esas duruş Üç yapılır Sağ ayak sol ayak üstüne atılıp üç sayı kadar durulur Sağ ayak burnu bir karış önden yere değdirilir ve bir adım kadar ileri atılır (dört); sol ayak bir adım ileri atılarak biraz çökülür ve kalkılır (beş); ayağa kalkılırken kolları ağır ağır iner

5 Diz Üstü: Soy ayak önde, sağ ayak yarım adım geridedir "Üç" yerine "soldan dönme" yapılacaktır Soldan geri şöyle dönülür Sol ayak kaldırılıp bir karış açıkta yarım sola doğru basılır (bir); sağ ayak gövdeyle birlikte yarım daire çizerek sola döner (iki) sol ayak yerinden kalkıp bir karış öne basar (üç) sola dönülmüş olur Dönme sonunda yine sol ayak önde, sağ ayak yarım adım geride kalmıştır

Sağ ayak sol ayağın dizi üstüne atılır (bir); aynı ayak arkaya atılır (iki), gene sağ ayak bir adım ileri atılır (üç), sol ayak arkada kalmak üzere çökülür Sol diz üstüne gelinerek sol diz bir kere yere vurur (dört); yerde yarım sola dönülüp sağ diz de bir kere yere vurulur (beş) Sol ayak üstünde ayağa kalkılırken kollar ağır ağır aşağıya iner

Sol ayak üstünde ayağa kalkıldıktan sonra istenilirse esas duruşta sağ ayak üstüne basılarak "soldan dönme" yapılır Kollar aşağıdadır ve ağır ağır sallanır, sonra kaldırılırlar İkinci figür gibi oynanır

6 Atik Hareket: Esas duruş ve üçü yerine "soldan dönme" yapılır

Sol ayak sol ayak üstüne doğru hızla gider ve sağa gelir (bir); sağ ayak bir adım ileri atılır, çökülür ve hemen ayağa kalkılır (iki); sol ayak diz üstüne atılır (üç), bir adım ileri basılır (dört); sol ayakla bir defa sekilirken sağ ayak öne atılıp çökülür gibi yapılarak kalkılır (beş) Kollar da ağır ağır indirilmiştir İstenilirse beşinci figürün sonundaki gibi oynanır

7 Diz Çökme: Üç yerine "soldan dönüş" yapılır Dönüşten sonra; sağ ayak arkada kalıp yarım adım öndeki sol ayağın üstüne basılır Sağ ayak hızla bir adım ileri atılır (bir); çökülür (iki); sol diz iki kere yere vurulur (üç): sonra ayaklar yerde kımıldamaksızın yarım sola dönülür, sağ diz bir defa yere dokundurulur (dört), sağ ayak üstüne basılarak kalkılır ve kalkılırken kollar ağır ağır iner (beş) İstenilirse birinci figürün sonundaki gibi oynanır

8 Çapraz - Bağlantı: Sol ayak ilerde, sağ ayak geride durulur, soldan dönülür

Sağ ayak az sola çaprazlama bir adım atılır yere basılır (bir); sol ayak da yerinde bir miktar kalkıp yine basar (iki); sağ ayak yarım sağa döndürülürken bir adım ileri atılır (üç); sol ayak sağın yanına gelip ucu yere basar (dört); tekrar sol yana bir adım kadar açılarak burnu hafifçe yere basılırken sağ kol yukarda ve sol kol inik bulunur; böylece bir miktar kaykılı durulup sel'm verilmiş olur ve oyun biter (beş) Harmandalı zeybeği; İzmir, Denizli, Balıkesir, Çanakkale, Manisa, Aydın köylerinde sıklıkla oynanmaktadır
Hantuman Zeybeği
İzmir Menemen ilçesi ve köylerinin geleneksel zeybek oyunudur1977 Halk Oyunları Eğitmeni tarafından derlenmiştirAynı yıl Menemen Lisesi İzmir Yöresi Zeybek Oyunları ekibi tarafından yarışmada sergilenmiştirHantuman zeybeği bir söyleme göre Kurtuluş Savaşında bacaklarını kaybeden bir kimsenin oynadığı bir zeybektirHantumana yörede Kazazedede denmektedir

Oyunun adımları : 1- Sürünme 2- Diz Vurma