Şeyhülislam Nedir ? Osmanlılar'da Şeyhülislam

-Şeyhülislam Nedir ?

-Osmanlılar'da Şeyhülislam



II Abdülhamit döneminde (1891-1907) yılları arasında 16 yıl şeyhülislamlık yapmış olan Cemaleddin Efendi

Şeyhülislam ya da Şeyh-ül İslam dini konularda en yüksek derecede bilgi ve yetkiye sahip olan kimse anlamına gelir Osmanlı Devleti zamanında şeyhülislam dini konularda en yüksek yetkiye sahip devlet görevlisiydi Gerektiği zaman dini sorunlarla ilgili görüşlerini fetva yayınlayarak açıklardı Bu fetvalar kanun niteliği taşırlardı 1920 yılında Ankara'da kurulan Meclis Hükümetinde bu makam Şeriye ve Evkaf Vekaleti adıyla "Bakanlık" olarak yer aldı Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra 1924 yılında laiklik ilkesinin kabul edilmesi sonucu bu bakanlık kaldırıldı Yerini Diyanet İşleri Başkanlığı aldı

1424'de Molla Fenârî'ye bu unvanın verilmesiyle, son Osmanlı Şeyhülislâmı Medenî Nuri Efendi'nin 1922'de kabinesiyle birlikte istifa etmesi arasındaki 498 yıl boyunca sürmüştür

1424-1922 yılları arasında 131 şeyhülislam 175 defa bu makama tayin edilmiştir Ebu's-Suud Efendi 29 ylla en fazla; Memikzade Mustafa Efendi de 13 saatle en az bu makamda kalan şeyhülislamdır

131 şeyhülislamın yalnızca 9'u Türk asıllı değildir (Arap, Boşnak Gürcü, Çerkez, Arnavut'tur) Şeyhülislamlar içinde müstesna bilginler, yazarlar, şairler, hattatlar, bestekârlar ve hukukçular vardı Bir çok şeyhülislam verdikleri fetvaları toplayarak hem İslamî ilimler, hem de Osmanlı hukuk tarihi bakımından değerli eserler bırakmışlardır

I Selim zamanında (1512-1520) şeyhülislamdan Ahmed ibni Kemal Paşaya Müftî-yüs-sekaleyn (insan ve cinlere fetvâ veren) unvanı verilmiştir I Süleyman zamanına (1520-1566) kadar şeyhülislamlık tercihinde uyulması zorunlu bir yasa ya da kural yokken, Ebu's-Suud Efendi'nin hazırladığı bir kanunla Rumeli Kazaskerliği'nden sonra terfi edilen bir makam haline getirildi Pek nadir olarak Anadolu kazaskerlerinden de şeyhülislamlar görüldü



Şeyhülislam Çelebizade Hüseyin Hüsnü Efendi (1910)

II Mehmet, kanunnamesinde şeyhülislamı ve padişah hocalarını vezirlerden üstün tutmaktaydı Bu kanunnameye göre ulemanın reisi kabul edilmekle beraber şeyhülislamın, ilmiye sınıfının başı sayılması 16 asrın ortalarına doğru gerçekleşmiştir 16 asırda Zenbilli Ali Cemâlî Efendi, İbn-i Kemal Paşazâde ve Ebu's-Suûd Efendi gibi kudretli alimlerin bu makama gelmesiyle şeyhülislamlık daha da önem kazandı Bilhassa bu üç şahsiyetin Osmanlı Devleti'nin yükselmesinde önemli katkıları olmuştur

Başlangıçta kadıaskerlik ve muallim-i sultanî vazifelerine göre ikinci derecede bulunan şeyhülislamlığın, bilhassa İbn-i Kemal (1525-1533) ve Ebu's-Suud Efendi (1545-1574)'ye geçmesi ile daha bir önem kazandığı ve kadıaskerliğin üstünde bir görev olarak kabul edildiği anlaşılmaktadır

Osmanlılar'da Şeyhülislam, ilmiye sınıfının başı sayılıyordu Klasik Osmanlı devrinde devlet görevlileri kalemiye, seyfiye ve ilmiye olmak üzere üç sınıfa ayrılıyordu İlmiye sınıfı, günümüzün Adalet ve Milli Eğitim Bakanlıkları ile Diyanet İşleri Başkanlığı'nın görevlerini üstlenmiş durumdaydı

Osmanlı tarihinde sadrazam olmak için eğitim aranmazdı ama şeyhülislam olmak hatta bunun ilk basamağı olan kadılık, müftülük ve müderrislik için bile, medreselerin en yükseğini bitirmiş olmak gerekirdi Bu durum; Osmanlının, şeyhülislamlığa verilen değeri göstermesi açısından oldukça önemlidir

Osmanlı tarihinde bu kurum aynı zamanda görev alan üç şeyhülislamının bizzat mason olmasıylada oldukça dikkat çekicidir; Şeyhülislam Musa Kazım Efendi, Şeyhülislam İzzettin Efendi, Şeyhülislam Hayri Efendi vs

Osmanlı şeyhülislamları listesi

1 Molla Şemsüddin-i Fenari (1424 - 1431)

2 Molla Yegan (1431 - 1436)

3 Molla Fahrettin Acemi (1436 - 1460)

4 Molla Hüsrev (1460 - 1480)

5 Molla Gurani (1480 - 1488)

6 Molla Abdülkerim (1488 - 1495)

7 Alaettin Çelebi (1495 - 1496)

8 Efdalzade Hamidettin (1496 - 1503)

9 Zenbilli Ali Efendi (1503 - 1526)

10 Kemalpaşazade Ahmet Şemsettin Efendi (1526 - 1534)

11 Sadullah Sadi Efendi (1534 - 1539)

12 Çivizade Muhittin Mehmet Efendi (1539 - 1542)

13 Hamidi Abdülkadir Efendi (1542 - 1543)

14 Fenerizade Muhittin Efendi (1543 - 1545)

15 Ebussuut Efendi (1545 - 1574)

16 Hamit Mahmut Efendi (1574 - 1577)

17 Kadızade Ahmet Şemsettin Efendi (1577 - 1580)

18 Malulzade Mehmet Efendi (1580 - 1582)

19 Çivizade Hacı Mehmet Efendi (1582 - 1587)

20 Müeyyetzade Abdülkadir Efendi (1587 - 1589)

21 Bostanzade Mehmet Efendi (1589 - 1592)

22 Bayramzade Hacı Zekeriya Efendi (1592 - 1593)

23 Bostanzade Mehmet Efendi (1593 - 1598)

24 Hoca Sadettin Efendi (1598 - 1599)

25 Hacı Mustafa Sunullah Efendi (1599 - 1601)

26 Hocasadettinzade Mehmet Çelebi Efendi (1601 - 1603)

27 Hacı Mustafa Sunullah Efendi (1603)

28 Ebülmeyamin Mustafa Efendi (1603 - 1604)

29 Hacı Mustafa Sunullah Efendi (1604 - 1606)

30 Ebülmeyamin Mustafa Efendi (1606)

31 Hacı Mustafa Sunullah Efendi (1606 - 1608)

32 Hocasadettinzade Mehmet Çelebi Efendi (1608 - 1615)

33 Hocasadettinzade Mehmet Esat Efendi (1615 - 1622)

34 Zekeriyazade Yahya Efendi (1622 - 1623)

35 Hocasadettinzade Mehmet Esat Efendi (1623 - 1625)

36 Zekeriyazade Yahya Efendi (1625 - 1632)

37 Ahizade Hüseyin Efendi (1632 - 1634)

38 Zekeriyazade Yahya Efendi (1634 - 1644)

39 Esatpaşazade Ebu Sait Mehmet Efendi (1644 - 1646)

40 Muid Ahmet Efendi (1646 - 1647)

41 Hacı Abdürrahim Efendi (1647 - 1649)

42 Bahai Mehmet Efendi (1649 - 1651)

43 Karaçelebizade Abdülaziz Efendi (1651)

44 Esatefendizade Ebu Sait Mehmet Efendi (1651 - 1652)

45 Bahai Mehmet Efendi (1652 - 1654)

46 Esatefendizade Ebu Sait Mehmet Efendi (1654 - 1655)

47 Hüsamzade Abdurrahman Efendi (1655 - 1656)

48 Memikzade Mustafa Efendi (1656)

49 Hocazade Mesut Efendi (1656)

50 Hanefi Mehmet Efendi (1656)

51 Balizade Mustafa Efendi (1656 - 1657)

52 Bolevi Mustafa Efendi (1657 - 1659)

53 Esiri Mehmet Efendi (1659 - 1662)

54 Sunizade Seyit Mehmet Emin Efendi (1662)

55 Minkarizade Yahya Efendi (1662 - 1674)

56 Çatalcalı Ali Efendi (1674 - 1686)

57 Ankaravi Mehmet Emin Efendi (1686 - 1687)

58 Debbağzade Mehmet Efendi (1687 - 1688)

59 Hacı Feyzullah Efendi (1688)

60 Debbağzade Mehmet Efendi (1688 - 1690)

61 Ebusaitzade Feyzullah Feyzi Efendi (1690 - 1692)

62 Çatalcalı Ali Efendi (1692)

63 Ebusaitzade Feyzullah Feyzi Efendi (1692 - 1694)

64 Sadık Mehmet Efendi (1694 - 1695)

65 İmam Mehmet Efendi (1695)

66 Hacı Feyzullah Efendi (1695 - 1703)

67 Paşmakçızade Seyit Ali Efendi (1703)

68 Yekçeşm Hüseyin Efendi (1703)

69 İmam Mehmet Efendi (1703 - 1704)

70 Paşmakçızade Seyit Ali Efendi (1704 - 1707)

71 Sadık Mehmet Efendi (1707 - 1708)

72 Ebezade Abdullah Efendi (1708 - 1710)

73 Paşmakçızade Seyit Ali Efendi (1710 - 1712)

74 Ebezade Abdullah Efendi (1712 - 1713)

75 Mehmet Ataullah Efendi (1713)

76 İmam Mahmut Efendi (1713 - 1714)

77 Mirza Mustafa Efendi (1714 - 1715)

78 Menteşzade Abdürrahman Efendi (1715 - 1716)

79 Ebu İshak İsmail Naim Efendi (1716 - 1718)

80 Yenişehirli Abdullah Efendi (1718 - 1930)

81 Mirzazade Şeyh Mehmet Efendi (1730 - 1731)

82 Paşmakçızade Abdullah Efendi (1731 - 1732)

83 Damatzade Ebulhayr Ahmet Efendi (1732 - 1733)

84 Ebuishakzade İshak Efendi (1733 - 1734)

85 Dürri Mehmet Efendi (1734 - 1736)

86 Seyit Mustafa Efendi (1736 - 1745)

87 Pirizade Mehmet Sahip Efendi (1745 - 1746)

88 Hayatizade Mehmet Emin Efendi (1746)

89 Seyit Mehmet Zeynelabidin Efendi (1746 - 1748)

90 Ebuishakzade Mehmet Esat Efendi (1748 - 1749)

91 Mehmet Sait Efendi (1749 - 1750)

92 Seyit Murtaza Efendi (1750 - 1755)

93 Abdullah Vassaf Efendi (1755)

94 Damatzade Feyzullah Efendi (1755 - 1756)

95 Dürrizade Mustafa Efendi (1756 - 1757)

96 Damatzade Feyzullah Efendi (1757 - 1758)

97 Mehmet Salih Efendi (1758 - 1759)

98 Çelebizade İsmail Asım Efendi (1759 - 1760)

99 Hacı Veliyettin Efendi (1760 - 1761)

100 Tirevi Ahmet Efendi (1761 - 1762)

101 Dürrizade Mustafa Efendi (1762 - 1767)

102 Hacı Veliyettin Efendi (1757 - 1768)

103 Pirizade Osman Sahip Efendi (1768 - 1770)

104 Mirzazade Seyit Mehmet Sait Efendi (1770 - 1773)

105 Şerifzade Seyit Mehmet Şerif Efendi (1773 - 1774)

106 Dürrizade Mustafa Efendi (1774)

107 İvazpaşazade İbrahim Bey Efendi (1774 - 1775)

108 Salihzade Mehmet Emin Efendi (1775 - 1776)

109 Vassafzade Mehmet Esat Efendi (1776 - 1778)

110 Mehmet Şerif Efendi (1778 - 1782)

111 Seyit İbrahim Efendi (1782 - 1783)

112 Dürrizade Seyit Mehmet Ataullah Efendi (1783 - 1785)

113 İvazpaşazade İbrahim Bey Efendi (1785)

114 Arapzade Ahmet Ataullah Efendi (1785)

115 Dürrizade Seyit Mehmet Arif Efendi (1785 - 1786)

116 Müftizade Ahmet Efendi (1786 - 1787)

117 Mekki Mehmet Efendi (1787 - 1788)

118 Seyit Mehmet Kamil Efendi (1788 - 1789)

119 Mehmet Şerif Efendi (1789)

120 Hamitzade Mustafa Efendi (1789 - 1791)

121 Seyit Yahya Tevfik Efendi (1791)

122 Mekki Mehmet Efendi (1791 - 1792)

123 Dürrizade Seyit Mehmet Arif Efendi (1792 - 1798)

124 Mustafa Aşir Efendi (1798 - 1800)

125 Ömer Hulusi Efendi (1800 - 1803)

126 Salihzade Ahmet Esat Efendi (1803 - 1806)

127 Şerifzade Mehmet Ataullah Efendi (1806 - 1807)

128 Ömer Hulusi Efendi (1807)

129 Şerifzade Mehmet Ataullah Efendi (1807 - 1808)

130 Arapzade Mehmet Arif EFendi (1808)

131 Salihzade Ahmet Esat Efendi (1808)

132 Dürrizade Seyit Abdullah Efendi (1808 - 1810)

133 Ömer Hulusi Efendi (1810 - 1812)

134 Dürrizade Seyit Abdullah Efendi (1812 - 1815)

135 Mehmet Zeynelabidin Efendi (1815 - 1818)

136 Mekkizade Mustafa Asım Efendi (1818 - 1819)

137 Hacı Halil Efendi (1819 - 1821)

138 Yasincizade Abdülvehhap Efendi (1821 - 1822)

139 Sıtkızade Ahmet Reşit Efendi (1822 - 1823)

140 Mekkizade Mustafa Asım Efendi (1823 - 1825)

141 Kadızade Mehmet Tahir Efendi (1825 - 1828)

142 Yasincizade Abdülvehhap Efendi (1828 - 1833)

143 Mekkizade Mustafa Asım Efendi (1833 - 1846)

144 Ahmet Arif Hikmet Bey Efendi (1846 - 1854)

145 Meşrepzade Mehmet Arif Efendi (1854 - 1858)

146 Seyit Mehmet Sadettin Efendi (1858 - 1863)

147 Atıfzade Ömer Hüsamettin Efendi (1863 - 1866)

148 Hacı Mehmet Refik Efendi (1866 - 1868)

149 Hasan Fehmi Efendi (1868 - 1871)

150 Ahmet Muhtar Molla Bey Efendi (1871 - 1872)

151 Turşucuzade Ahmet Muhtar Efendi (1872 - 1874)

152 Hasan Hayrullah Efendi (1874)

153 Hasan Fehmi Efendi (1874 - 1876)

154 Hasan Hayrullah Efendi (1876 - 1877)

155 Kara Halil Efendi (1877 - 1878)

156 Ahmet Muhtar Molla Bey Efendi (1878)

157 Uryanizade Ahmed Esad Efendi (1878 - 1889)

158 Hacı Ömer Lütfi Efendi (1889 - 1891)

159 Mehmed Cemaleddin Efendi (1891 - 1909)

160 Mehmet Ziyaettin Efendi (1909)

161 Mehmet Sahip Molla Bey Efendi (1909)

162 Çelebizade Hüseyin Hüsnü Efendi (1910)

163 Musa Kazım Efendi (1910 - 1911)

164 Abdurrahman Nesip Efendi (1911 - 1912)

165 Mehmed Cemaleddin Efendi (1912 - 1913)

166 Mehmet Esat Efendi (1913 - 1914)

167 Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (1914 - 1916)

168 Musa Kazım Efendi (1916 - 1918)

169 Ömer Hulusi Efendi (1918)

170 Haydarizade İbrahim Efendi (1918 - 1919)

171 Mustafa Sabri Efendi (1919)

172 Haydarizade İbrahim Efendi (1919 - 1920)

173 Dürrizade Abdullah Efendi (1920)

174 Mustafa Sabri Efendi (1920)

175 Medeni Mehmet Nuri Efendi (1920 - 1922)