Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?

Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?
Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?
MANTARLARIN YAPISI

Bildiğiniz gibi bizim mantar olarak topladıklarımız mantarın meyveleridir Mantar esas olarak yer altında yada kütük veya benzerlerinin içinde yaşayan ince iplikçiklerden oluşur (miselyum) Miselyum çoğu kez bir yıldan uzun ömürlüdür Ancak meyvelerinin çoğu birkaç gün/hafta ömürlü olurlar

Mantarların tanınmasında rol alan özellikler nelerdir:

• Mantar şapkasının biçimi
• Şapkanın alt yüzü
• Lamelli mantarlarda, lamellerin konumu ve özellikleri
• Ayakların biçimi
• Mantar ayaklarında halka (yaka), kase veya çorap olup olmaması
• Mantar sapının gevrekliği
• Mantar şapkasının, sap ile bağlantısı
• Mantarın rengi
• Mantarın kokusu
• Mantarın tadı
• Mantar sporlarının rengi

Şimdi bunları sırasıyla ele alacağız:

A- ŞAPKANIN ŞEKLİ:

Mantarların tanınmasında şapka biçimleri önemli rol oynarlar Esas olarak yandaki dört biçim söz konusudur
Ayrıca kremit biçimi, dalgalı, ortası çökük vb gibi çok değişik biçimler de bulunur
Bunun yanısıra şapka zarının kolaylıkla soyulabilmesi, zarın altında şapka etinin rengi, pulların varlığı, renk hareleri, radyal yada dairesel çizgiler, şapka yüzeyinin kıvrımlılığı, şapka kenarlarında püskül yada saçaklar, şapka üzerinde kubbe yada memeler de mantarın cins ve türünün belirlenmesinde rol oynarlar

B- ŞAPKANIN ALT YÜZÜ:

Mamantarlar, şapkalarının alt yüzünün görünüşüne göre üçe ayrılırlar:
1-Dikenli alt yüz
2-Borulu alt yüz (Süngerimsiler) Bazı mantarlarda borucuklar gözenek şeklindedir
3-Lamelli alt yüz (radyal ve düşey plaklar şeklinde)

C- LAMELLERİN KONUMU:

Lamelli mantarlarda lamellerin mantar ayağı ile bağlantı biçimi mantarların belirlenmesinde oldukça yardımcı olurlar
Resimde dört ana biçimin değişik varyasyonları da söz konusu olabilir
Ayrıca lamellerin sık yada seyrek oluşu, mantar şapkasının uçlarından taşmaları, uçlarının düz yada çatallı oluşu, renkleri, kalınlıkları, kırılgan yada balmumu gibi oluşları vb de mantarların cins ve türlerini belirlemede yardımcı olmaktadır
Not: Serbest lamelli mantarlarda şapka ile ayak birbirinden ayrılabiliyor Bitişik ve inişli tiplerde ise bu ayrılma hayli zor yada olanaksızdır

D- AYAKLARIN ÖZELLİKLERİ:
Ayaklarının şekli de mantarı belirlemede rol oynar Ana şekiller aşağıda görülüyor:

a- Silindirik
b- Mekik biçimli
c- Karınlı
d- Şişkin
e- Kök uzantılı
f- Soğan biçimli
g- Tokmak tipi

E- MANTAR AYAĞINDAKİ HALKA/(YAKA/YÜZÜK), KASE/KIN veya ÇORAP:

Mantarların önemli özelliklerinden birisi de zar kalıntılarıdır Bilindiği gibi mantar genel olarak ufak bir yumru olarak ortaya çıkmakta ve zamanla sporları oluşurken şekli de değişmekte ve tanıdığımız mantar halini almaktadır (solda)
Mantar yumrusunu çevreleyen bir dış zar bulunur Mantarın boyutlarının büyümesiyle bu zar bir süre sonra parçalanmaktadır Bu parçalanma değişik biçimlerde olabilir: Tüm çevre boyunca, üst yarıdan, alt yarıdan yada üst yada alt uçtan Bir başka zar ise mantar sporlarının oluşma sürecinde, sporların içinde oluşacağı humeniumu örterek sporları korumaya yarıyan iç zardır Buna humenium zarı adı verilir
İşte bu zarların parçalanması sonucunda bir kısım zar artıkları yok olmayıp, şapka üzerinde yada kenarlarında pulcuklar yada püsküller (saçak) şeklinde, ayak uçlarında yada çevresinde kase yada çorap olarak, ayak çevresinde ise yüzük (yaka) yada kemer biçiminde kalmayaı sürdürürler
Aşağıda dış ve iç zarların parçalanışı şamatik olarak gösterilmiştir
a- Dış zar üst yarıdan parçalanıyor; şapka üzerinde değişik boyutlarda pulcuklar oluşur (Solda)

Bunlar gerçek mantar pulları değildirler ve şapka yüzeyinden kolaylıkla ayrılabilirler Amanita türü mantarlar böyledir ve bu özellikleri nedeniyle sinek mantarları olarak adlandırılırlar Bu tür mantarlar genellıkle zehirlidirler Yağmurla ayırt edici bu pullar yokolduğundan bazan deneyimli mantar toplayıcılar için bile karıştırma tehlikesi söz konusu olur Sağ yukarıda Amanita pantherina sinek mantarı görülüyor


b-İç zar parçalanarak, kolaylıkla ayrılabilen yüzük yada ayağa yapışık yaka şeklini alıyor

Bazı durumlarda üst kısım da şapka kenarında saçak biçiminde kalır İç zar, Cortinariuslarda örümcek ağı şeklinde olduğundan, kalıntılar, yapışık, kahverengi iplikcikler şeklindedir(sporlarının renginden dolayı belirleyici özellik) Bunlara bu nedenle
c- Dış zar şapka ve ayak üzerine sabitlendiğinden kopma yanlardan oluyor

Bu durumda kalıntı ayak boyunca bir puldan bir çorap şeklindedir
Yaka ise çorabın ucunda ve yukarıya yönelmiştir Çoğu kez aynı pul pul yapı şapka üzerinde de oluşur Pholiota türü (püsküllü) mantarların pek çoğunda bu özellik görülmektedir
Fotoğrafta Phoilota squarrosa püsküllü mantarı görülüyor (Sağ yukarıda)

F- MANTAR AYAĞININ/SAPININ GEVREKLİĞİ:

Mantarların dokusal yapısı, uzunlamasına lifcikler şeklindedir Herhangi bir mantarın sapını -kurumuş durumda değil ise- ortadan kırdığınızda şekilde görüldüğü gibi (solda) boylamasına liflerle karşılaşırsınız
Ancak bu durumun iki istisnası bulunmaktadır Russula ve Lactarius türü mantarlarda yapı lifli değil gevrek olduğundan, bunlar kırılıp parçalanırlar (sağda) Bu mutlak belirleyici özellikleri ile bu iki tür mantarı kesin olarak saptamak olanaklıdır

İki türü birbirinden ayıran ana özellik ise -başka bazı tali özelliklerin yanında- Lactarius mantarlarda, mantarın kırılan yada kesilen yüzeyinde "süt" adı verilen renksiz yada renkli bir sıvının oluşmasıdır (Sağda-Lactarius volemus) Bu özellik, russulalarda asla yoktur (Solda-Russula vesca)

G- MANTAR ŞAPKASININ SAP İLE BAĞLANTISI:
Lamelli mantarlarda şapkanın sap ile bağlanma biçimi lamelli mantar cinslerinin tanınmasında oldukça belirleyicidir Bu açıdan bakıldığında lamelli mantarlar iki gruba ayrılabilir:
1-Şapka ile ayak birbirinden kolayca ayrılabilir

Lamellerin serbest, yani ayaktan ayrık olduğu durumlarda, humenium, şapkanın ayrı bir bölümünü oluşturur ve bu nedenle ayaktan rahatlıkla ayrılabilmektedir Bazan şapka ile ayak arasında net bir ayrım çizgisi gözlenebilirken çoğu zaman bu ayrımı gözleyebilmek icin büyüteç kullanmak gerekmektedir
Aşağıda bu türden olan mantarlara örnekler verilmiştir:

a-Amanita türleri (Gelin mantarı, Padişah mantarı vb)
b-Lepiota türleri /Pullu mantarlar (Şemsiye mantarı, Söbelen/pösteki mantarı vb)
c-Agaricus türleri/ Şampinyonlar (Kültür mantarı, çayır mantarı vb)



2-Şapka ile ayak birbirine sıkıca bağlıdır
Lamellerin bitişik yada inişli olduğu mantarlarda, şapka ile ayak üst üste çakışmışlardır, dolayısıyla onları birbirlerinden ayırmak oldukça zor yada imkansızdır

H- MANTARI RENGİ:
Bir mantar türünde dahi renk farklılığı oldukça büyüktür Bu nedenle mantarların rengi, tür belirlemede büyük önem taşımaz
Renk özelliği genetik bir karakterdir, ancak mantarın yaşlılığı ve nemliligi de renk üzerinde önemli rol oynarlar
Bazı türler neme karşı çok daha hassastır ve nemlilik arttıkça renkleri koyulaşırken, nemliliğin azalmasıyla renkleri de açılır
Bazı mantarların renkleri de, örneğin Russula türleri, suda çözülen renk maddeleri içerdiklerinden, yağışlı havalarda, suyla birlikte akıp gider

I- MANTARIN KOKUSU:

Pekçok mantarın çok özel bir kokusu vardır Bu nedenle koku, mantarın tanınmasında önemlidir Ancak bir başka açıdan da koku, kişilere bağlı bir duyudur, yani kişiden kişiye değişir Bu nedenle başkaları için koku tanımlamak oldukça zordurMantarın kokusu, en iyi şapkasının altından alınır Bazı kokular ancak mantarı kırdığınızda hissedilir, bazılari ise çok ucucudurlar Bu nedenle mantarı kırar kırmaz koklamak en doğru yöntemdir
Ayrıca, soğuk havada iyi koku alınmaz Onun için koklarken, mantarı avuç içine alıp ısıtmak yada oda sıcaklığına getirip koklamak en iyisidir

J- MANTARIN TADI:
Mantarın tadının -mantar pişirilmeden yenmeyeceği icin- çig durumda hiçbir anlamı yoktur
Ayrıca zehirli mantarları tadarak tanımak da olanaksızdır Biliniyor ki pek çok zehirli mantarın tadı oldukça leziz(!)dir
Mantar tatmanın gerekli oduğu, işe yarar tek bir istisnai durum vardır: Russula cinsi mantarların yenen türlerini saptamak
(Bak: Tat Yoklaması)

K- MANTAR SPORLARININ RENGİ:
Bir lamelli mantarın türünü belirlemede önemli bir yardımcı da, o mantarın sporlarının rengidir Genel olarak mantarın gelişmesinin başlangıc evresinde, mantarın sporları oluşmadığı için, genç mantarları bu yoldan tanımak olanaklı değildir Mantar gelişip sporlar olgunlaştığı zaman, sporlar şapkanın alt yüzüne renklerinin damgasını vururlar Pek çok mantarın lamellerinden bu renk kolaylıkla izlenebilir Ama daha güvenli olması için asağıda açıkladığımız SPOR İZİ deneyine başvurulur
Spor İzi Deneyi:[*] Spor rengi araştırılacak mantarın sapını, şapkaya yakın bir yerden keserek, şapkayı sapından ayırın (en az iki adet)[*] Şapkalardan birini beyaz, diğerini de siyah bir kağıdın üzerine, lamelleri yere bakacak şekilde yerleştirin[*] Şapkaların üzerine bir kase kapatın[*] Bir kaç saat sonra, yada bu denemeyi akşamdan yaptıysanız, ertesi sabah, kaseyi ve ardından mantar şapkasını dikkatlice kaldırın Kağıt üzerinde sporları, merkezden çevreye radyal sıralar halinde, rahatlıkla göreceksiniz Tabii ki renklerini de Not: Bu iz deneyi, çok kuru mantarlarda da iyi netice vermeyebilir
Asağıda dört renk spor izi fotoğrafı görülüyor
Beyaz spor izi Kırmızı spor izi Kahverengi spor izi Siyah spor izi



-Şemsiye mantarı
-Köy göçüren
-Horoz mantarı Clitopilus prunulus Örümcek mantarları
- Cortinarius orellanus
- Cortinarius rubellus - Kültür mantarı
- Söbelen
(Pösteki mantarı)

Bir mantarın türünü belirlemekte, başka özellikler de önemli rol oynarlar:
Sap ile şapkanın göreli bağlantı biçimi:

Merkezi, eksantrik veya yandan bağlı
Büyüme biçimi:

Tek tek, deste biçiminde, gruplar halinde, öbek öbek vb

MANTARLAR NASIL YAŞIYORLAR
Daha önce de bahsettiğimiz gibi mantarlar bitki olmadıklarından yaşamaları için gerekli besin maddesini (hidro karbonlar) oluşturamazlar Dolayısı ile organik maddeleri başka organizmalardan sağlamak zorundadırlar Bu besin maddelerinin yardımıyla hem kendi bünyelerini inşa ederler hem de onları yakarak elde ettikleri enerji ile yaşamları için gereken işlemleri yapabilirler Bu besin maddelerini diğer organizmalardan elde ediş biçimlerine göre

mantarlar üç ana gruba ayrılırlar:

Grup 1: SAPROFİT (Çürükçül)
Gerekli besin maddelerini ölü bitki ve hayvanlardan sağlayanlar Bu mantarlar, bakterilerle birlikte doğadaki ölü, organik maddeleri parçalayıp ayrıştırırlar Böylece ölü bitki ve hayvanlarda birikmiş bulunan inorganik maddeler tekrar doğaya geri dönmüş olur Pekçok çayır mantarları, gübrelerde, çürümekte olan bitki ve ağaç kütüklerinde yaşayan mantarlar bu gruptadırlar

Grup 2: PARAZİT (Asalak)Gereksinmelerini canlı organizmaların sırtından sağlayanlar Bu mantarlar bu nedenle canlı organizmalara zarar verir, çoğu zaman da ölümlerine neden olur Meyve küfleri, ayak mantarları bu gruba girerler

Grup 3: MİKORHİZA (Ortak yaşar) Gereksinimlerini canlı bitkilerle ortaklaşa oluşturan mantarlar Bu mantarlar ot ve ağaçlar ile karşılıklı yarara dayanan özel bir yaşam biçimi (sembiyoz) kurmuşlardır Bu yaşam biçiminde mantarın iplikçikleri (miselyum), bitkilerin en ince kök uçları ile bağlantı kurarlar (mikorhiza) Mantarlar suda çözülmüş mineral tuzlarını bitkiye verirken bitkiden de organik besinleri, herşeyden önce karbonhidratları alırlar Bizim çayır ve ormanlarda meyvelerine rastladığımız mantarlarin (büyük mantarlar) büyük bir bölümü bu gruba dahildirler Bunların ayrıştırıcılık görevleri yoktur, ancak bitkilerin daha iyi gelişmesinde önemli katkıları bulunmaktadır

MANTARLARIN ÜREMELERİ ve SPORLAR:
İlk başta da belirlediğimiz gibi mantarlar sporla üreyen canlılardır (organizmalar) Üremeleri için gereken sporları oluşturmak için bizim mantar dediğimiz meyveleri oluştururlar Sporlar işte bu meyvelerin içerisinde oluşurlar Mantarlarda sporlar belli bir yapı içinde oluşurlar Bu yapılara "humenium" adı verilmektedir Bu yapılar değişik mantarlarda farklı biçimdedirler ve sporların oluşma biçimleri de farklı farklıdır Esas olarak sporlar iki ana biçimde oluşurlar [*] Basidie mantarlar Bu türlerde sporlar "basidium" adı verilen memeciklerin uçlarında oluşurlar Sayıları genel olarak dört tanedir (nadiren 2, yada 6-8) Bu basidiumlar, mantar şapkalarının yapısına bağlı olarak şapkanın altındaki lamellerin, dikenlerin yada çıkıntıların dışında yada borucukların içerisinde "humenium" adı verilen ince bir yapı oluştururlar Bunlarda yapı aşağıya yönlenmiştir ve sporlar genel olarak meyvanın alt yüzeyinde oluşurlar, ağırlıkları nedeniyle de doğrudan yere üşerler Bazı istisna türlerde ise sporlar meyvanın üst yüzeyindedirler Örneğin, Jelemantaları (Phragmobasidiemycetes sınıfı mantarlar)[*] Sporkeseli Mantarlar Bu türlerde sporlar, spor keseleri denilen boru biçiminde yada yuvarlak keseciklerin içinde bulunurlar Her kesenin içinde sekiz tane (nadiren 4) spor bulunur Bu tür mantarlarda yapı (hümenium) yukarıya doğru yönlenmiştir ve olgunlaşan sporlar direk yukarı doğru savrulurlar Bu nedenle dış görünüşlerinden bu tür mantarları saptamak olanaklıdır Sporkeseli mantarlardan "Geoglossaceae" familyası ile basidie mantarlarından "Clavariaceae" familyalarında ise şakuli yapılar ve tokmak biçiminde meyveler söz konusudur Kural olarak mantarların dış görünüşleri onların "humenium"lerinin yer alış biçimlerini yansıtır Sporların, meyvaların içinde oluştuğu grup (humenium)
Bu yapılarda meyva, küre, armut yada tokmak biçimindedir Bu mantarların sapları (ayakları) olabilir veya olmayabilir Bu tür mantarlarda meyva eti, zamanla kremsi, jelantinsi yada toz bir kitleye dönüşür Sporların olgunlaşması ile birlikte sporlar değişik biçimlerde meyvadan dışarı atılırlar Örneğin, meyvanın üsünde açılan bir delikten Sporların, meyvaların dış yüzeyinde oluştuğu, ancak bir şapka tarafından korunmadığı grup
Bu mantarlar çok değişik şekillerde olabilir Bir temel yüzey üzerindeki ince bir zardan oluşan mantarlardan, kase, eyer, bulaşık süngeri, arı peteği, tokmak, çalı yada mercan biçimindeki mantarlara kadar Sporların, meyvaların altında yada dış yüzeyinde oluştuğu, ancak bir şapka ile korunmuş olduğu grup
Mantarın ilk oluşum evresinde, humenium, mantarın içerisindedir, ancak sporların olgunlaşması ile birlikte serbest kalırlar Mantarın türünün belirlenmesinde meyvanın şekli önemlidir ancak diğer özellikler de önemli rol oynarlar

• Meyvenin sapının olup olmaması ve sapın konumu: a) Merkezi b) Eksantirik c) Yandan bağlı
• Yetişme tarzı: a) Tek olarak b) Salkım şeklinde c) Gruplar halinde d) Öbek öbek e) Değişik konumlarda
• Hümeniyenin biçimine göre: a) Düzgün b) Damarlı c) Hafif çukurlu d) Boru yada deliklerin içinde e) Dikencikler şeklinde f) Merkezcil plaklar

Mantar sporlarının şekil ve yapıları: Basidie mantarlarda sporlar genel olarak bir ucunda sivri çıkıntıları olan oval biçimdedirler Bu çıkıntı onların basidiumun ucuna tutunma noktalarını oluşturur(basidiespor) Sporkeselilerde ise sporların bu şekilde tutunma noktaları yoktur, kese içindeki protoplazmada serbest halde bulunurlar (ascospor) Sporların büyüklükleri ise çok değişkendir Ancak büyüklük her tür için sabit olarak kalır Basidie mantarlarda büyüklük 3-25 mikrometre iken, sporkeseli mantarların, iplikcik şeklindeki sporlarında 300-400 mikrometreyi bulur Yandaki resimde sporkeseli mantarlar ile basidie mantarlarda spor biçimleri ve humeniumda yer alışları görülmektedir:
a-Sporkesesi
b-Basidium
c-Basidiespor (Basidie mantarların sporu)
d-Ascospor (sporkeseli mantarların sporu)
e-Basidieli bir lamelin kesiti
ba-Basidieler
Basidie mantarlarda esas olarak humeniumda hatta ayak ve/veya şapkada da yeralan "Cystider" denilen bir tür hücre vardır Başka bazı niteliklerin yanında bu hücrelerin varlığı/yokluğu yada biçimi, tür belirlemede çok önemli rol oynar Örneğin Mycena ve Inocybe türlerinde
pl-Pleurocystider (lamellerin yan tarafında bulunanlar)
ch-Cheilocystider (lamellerin - sivri kenarlarında- bulunanlar)