Ozon Tabakasının İncelmesi - Ozon Tabakasının İncelmesinin Nedenleri

Ozon Tabakasının İncelmesi - Ozon Tabakasının İncelmesinin Nedenleri
Ozon Tabakasının İncelmesi - Ozon Tabakasının İncelmesinin Nedenleri

Ozon Tabakasının Incelmesi Nedir?

Ozon Tabakasının incelmesi Ozon (03) üç oksijen atomundan oluşan, atmosferdeki diğer temel gazlara göre çok az miktarda bulunan ama iklim ve canlıların yaşamı üzerinde büyük etkisi olan bir gazdırOzon atmoserin iki ayrı katmanında (troposfer, stratosfer) iki ayrı şekilde bulunurOzon Tabakasının incelmesi Ozon (03) üç oksijen atomundan oluşan, atmosferdeki diğer temel gazlara göre çok az miktarda bulunan ama iklim ve canlıların yaşamı üzerinde büyük etkisi olan bir gazdır

Ozon atmoserin iki ayrı katmanında (troposfer, stratosfer) iki ayrı şekilde bulunur Stratosfer katmanında 19 ile 45 kilometreler arasında ozonosfer deni+len bölümde doğal olarak bulunan ve atmosferdeki toplam ozonun %90 kadarı+nı oluşuran ozon, iyi huylu ozon olarak adlandırılır Çünkü bunlar güneşten ge+len zararlı ultraviole radyasyonu tutmaları nedeniyle hem yeryüzündeki çalıla+rı korumakta, hemde yeryüzünün fazla ısınmasına engel olmaktadır

Troposferde yaklaşıkyerden 10 kilometreye kadar görülebilen ve atmosfer+deki toplam ozonun%10'unu oluşturan, insanların çeşitli etkinlikleri sonucu oluşan ozon'a ise kötü huylu ozon denilmektedir Çünkü bunlar endüstri atık+ları, eksoz gazları ve azotoksit (NOx)türevlerinin güneş radyasyonu ile tepki+meye girmesi sonucu ortayaçıktığından insan ve diğer canlılar için zararlı ol+maktadır

Stratosferik ozon doğalmekanizmalarla oluşmaktadır Güneşten gelen ult+raviole radyasyonununetkisiyle atmosferdeki oksijen (02) parçalanarak iki ser+best oksijen atomu (O) haline dönüşmektedir Daha sonra serbest halde bulu+nan bu oksijen atomlan (O) yine oksijen molekülleriyle(Oz) birleşerek ozon moleküllerini (03) oluşturmaktadır Bu doğalmekanizma sonucu Oksijen ozona, ozon da oksijene dönüşmekte, böylecedoğal bir denge kurulmaktadır Ancak son yıllarda insanların çeşitlifaaliyetleri sonucu troposferik ozonda bir artış olurken stratosferik ozonda bir azalma gözlenmektedir

Bu azalma günlük yaşamın bir parçası olan ve içerisinde ozon'u parçalayan klor, brom gibi zararlı kimyasalları bulunduran buzdolapları, klimalar, deodo+rant ve sanayide temizleyici olarak kullanılan kimyasal çözücülerin, insanlar ta+rafından kullanıldıkça, atmosfere floroklorokarbon (CFCs) ve bunların türev maddeleri salıverilmesinden kaynaklanmaktadır Yine fabrikalardan, otomobil ve ozon seviyesinde uçan süper sonik uçak eksozlarından, gübre ve ilaç sana+yi tesislerinden atmosfere verilen, karbondioksit, metan ve azot bileşikleri gi+bi gazlar da ozonun azalmasına neden olan gazlardır Bu zararlı gazlar ve klor bileşikleri atmosferdeki dikey faaliyetlerle ozon tabakasına kadar ulaşabilmek+tedir Burada ultraviole radyasyonun dakatkısıyla ozon molekülü (03) kolayca parçalanarak, oksijen molekülü(02) ve oksijen atomunu (O)na dönüştürmekte+dir Bunun sonucundaozonosfer, ozon yoğunluğundaki azalma, nedeniyle gü+neşin tehlikeliışınlarına karşı olan süzgeç görevini yerine getirememektedir

Ozonosfer içinde ozonun en yoğun olarak bulunduğu bir bölge vardır 19ile 23 km'ler arasında bulunan ve maksimum 10 ppm ozon yoğunluğunasahip olan bu katmana ozon tabakası adı verilmektedir Bu tabakanın kalınlığı nor+mal atmosfer basıncı ve sıcaklığına göre hesap edildiğinde 03 cm (3 mm, 300 dobson birimi) olarak bulunmuştur
Atmosferik ozonda bir azalmadan söz edildiğinde kastedilen, butabakada+ki ozon miktarındaki azalmadır Ancak yaygın olarak kullanılanozon deliği (ozon hole) ifadesi yanlıştır Burada söylenmek istenilen ozon tabakasındaki in+celme (ozon depletion)dır

Ozon tabakasındaki incelme, kutuplarda, daha çok da güney kutbunda gözlenmektedir Bunun nedeni kutuplarda daha etkili olan farklı fizikokimya-sal tepkimelerle ilgilidirBunlardan en bilineni ve kabul göreni kutup bölgele+rinde görülen çokdüşük sıcaklıklar nedeniyle o seviyeye yükselen klor ve brom moleküllerinin, ozon (03) müleküllerini daha kolayca parçalamalarıdır

Kuzey yanm kürede 1973-1997yılları arasında toplam stratosferik ozon miktarında %29'luk birazalma gözlenmiştir Halbuki 1926-1973 yılları arasında %01'lik birazalma olmuştur Kuzey kutbunda da ölçümlere başlandığı günden berilokal düşüşler görülmüştür Ancak bu düşüşler süre ve miktar yönünden Güney kutbundaki kadar büyük ve etkili olmamıştır Düşüşlerin daha çok gö+rüldüğü dönem ise kış-ilkbahar dönemleridir

Güney kutbu (Antarktika) üzerindeki ozon kaybı çok fazladır Buralar dünyanın en fazla ozon bulunduran bölgesidir Ozonun buraya, tropikal bölge+lerden stratosferik rüzgarlarla taşındığı bilinmektedir Ancak Antarktika at+mosferinde oluşan alçak basınç yapısı (vortex) nedeniyle görülen ve -80 °C'den düşük sıcaklığa sahip kutbi stratosferik bulutlan azot, hidrojen, clorin ve bro-min bileşiklerininreaksiyona girmesini ve ozonun parçalanmasını kolaylaştır+maktadırAyrıca bu basınç yapısından dolayı da orta enlemlerden rüzgarlarlataşman ozonun bu alanlara girememesi nedeniyle ozon tabakasıbeslenememek-te ve incelme olmaktadır

Buralarda ozon tabakasında görülen bu incelme Eylül ayı ortasında başla+makta ve Ekim ayının ilk haftasında ozonun en düşük seviyeye ulaşmasıyla iyi+ce belirginleşmektedir Kasım ayından itibaren orta enlemlerden gelen, ozon yö+nünden zengin havanın etkisiyle incelme yavaşlamakta, yoğunluk artmakta ve Aralık ayında kalınlık normale dönmektedir

VVMO (Dünya Meteoroloji Teşkilatı) ve NASA uydu örüntülerinden fayda+lanarak, Antarktika üzerindeki incelmenin 283 milyon km2 genişliğindeki bir alanda tehlikeli boyutta olduğunu saptamıştır

Ozon yeryüzündeki bütün canlılar için son derece önemli bir gazdır Çün+kü yaşam için çok zararlı olan, çok kısa dalgalı güneş ışınlarını (morötesi) süze-
rek büyük bir kısmını tutmakta ve yeryüzündeki canlılara optimumdüzeyde göndermektedir Bugün özellikle Güney Kutbu üzerinde ozontabakasında gö+rülen incelme, tehlikeli boyutlara ulaşmış, bununzararlı sonuçlan dünyanın her yerinde hissedilmeye başlanmıştır Bütüncanlıların yaşamı için bir sigorta olan ozon tabakasındaki bu incelmedevam ettiği takdirde, bugün bile yaşanan aşa+ğıdaki sorunlargelecektede bir afet şeklini alacak, bazı hastalıklarda artış olacakbüyük can kayıpları, dolaylı olarak da ekonomik kayıplaryaşanabilecektir Ozondaki incelmenin tehlikeli boyutlara ulaşmasıhalinde neden olabileceği zararlar bugün de hissedilebilen aşağıdakişekilde özetlenebilir

Canlıların hücrelerinde bulunan kalıtım maddeleri (DNA) tahrip olur

Tüm canlıların bağışıklık sistemi bozulur

Deri kanseri ve bazı göz hastalıklarında artışlar görülür

Bitki ve hayvan yaşamı üzerindeki olumsuz etkileri sonucu biyolojikçe+şitlilikte azalmalar, denizel ve karasal ekosistemlerde bozulmalarolur

Atmosferin sera etkisi artacağından küresel sıcaklıkta artış görülebilir