Canlıların Yeryüzünde Dağılışını Etkileyen Faktörler Nelerdir?

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-25-2012

Canlıların Yeryüzünde Dağılışını Etkileyen Faktörler Nelerdir?

FİZİKİ FAKTÖRLER
•İklim
•Yer şekilleri
•Toprak
BİYOLOJİK FAKTÖRLER
•İnsan
•Diğer Canlılar
PALEOCOĞRAFYA
•Kıtaların Kayması
•İklim Değişiklikleri
CANLILARIN YERYÜZÜNE DAĞILIŞINDA
Fiziki Faktörler
1-İKLİM
Canlıların yer yüzüne dağılışını etkileyen en önemli faktör iklimdir

Bitkilerin büyümesi ve gelişmesi için belirli bir sıcaklığa ihtiyaç vardır

Sıcaklık bitki çeşitliliği ve bunların yayılış alanı üzerinde etkilidir

Sıcaklık isteği fazla olan bitkiler Ekvator çevresinde yer alırken

soğuğa dayanıklı olanlar Kutuplara yakın yerlerde bulunur

Su bitkiler için hayati önem taşır

Bitkiler ihtiyaç duydukları suyu yağış

hava ve toprağın neminden elde eder

Bitkilerin çoğunun bünyesinde bulunması gereken su miktarı belli bir oranın altına düştüğünde bitkiler yaşamsal faaliyetlerini kaybeder

Bu sebeple yeryüzünün kurak ve yarı kurak bölgelerinde bitki örtüsü cılızdır

Bitkilerin yer yüzüne dağılışı

hayvanların coğrafi dağılışını doğrudan etkiler

Genel olarak sıcak iklimlerin etkili olduğu alanlarda hayvan türleri

soğuk iklim bölgelerine göre daha fazladır

Örneğin Kanada’da 15 memeli hayvan türü varken bu sayı Orta Amerika’da 150’ ye ulaşır

Bitki ve hayvan türleri yaşmalarını devam ettirebilmek için bulundukları yerin iklim şartlarına uyum sağlamak zorundadır

Buna adaptasyon denir

ADAPTASYONA ÖRNEKLER
TROPİKALYAĞMUR ORMANLARI
Tropikal ormanlar uzun boylu

geniş yapraklı ve sık ağaçlardan meydana gelir

Yağmur ormanlarının varlığı sürekli yağış ve yüksek sıcaklıkla ilgilidir

Ekvatoral yağmur ormanları dünyanın en zengin doğal yaşam alanlarıdır

Bitki ve hayvan türlerinin %50-70’ini bu ormanların barındırdığı tahmin edilmektedir

ÇÖLLER
Çöller iklim özelliklerine göre sıcak ve soğuk çöl diye ayrılmaktadır

Sıcak çöllerde suyun azlığı bitki ve hayvanlar için önemli sorundur

Bu nedenle çöl bitkilerinin bir kısmı suyu bulduğu zaman onu en yüksek düzeyde kullanarak kısa sürede filizlenir

meyve verir ve tohum saçar

Tohumlar da su buluncaya kadar bekler

Bazı çöl bitkileri su kaybını azaltmak için toprağın üstündeki bölümleri çok küçüktür

Bunların toprak altında yaygın kökleri vardır

Bazıları ise güneş ışığının etkisini en aza indirecek kadar ince ve uzundur

Kaktüs gibi bitkiler suyu gövdelerinde depolar

Yaprakların yerini alan dikenler nem kaybını azaltır

Bir çok çöl hayvanının rengi başka bölgedeki hayvanlara kıyasla daha açıktır

Soğuk çöller buzullarla kaplı olduğu için kıyı kesimleri dışındaki yerlerde yaşam pek mümkün değildir

Burada yaşayan penguen

fok

kutup tilkisi

beyaz ayı gibi hayvanlar besinlerini genellikle denizden sağlarlar
Kutuplarda yaşayan hayvanlar

düşük sıcaklık ve besin yetersizliği gibi şartlara uyum sağlamak zorundadır

Fokların derilerinin altında kalın bir yağ tabakası vardır

Bu tabaka soğuk sularda yaşayan fokların vücut ısısının çabuk düşmesini önler

2-YER ŞEKİLLERİ
Bitki örtüsünün hem dağılışında hem de büyümesinde yükselti

eğim-bakı

dağların uzanış yönünün önemli etkileri görülmektedir

Yükselti arttıkça sıcaklık azaldığından bitki örtüsü de değişik katmanlar oluşturur

Dağların denize bakan yamaçlarında ılıman iklim şartlarına bağlı olarak tür çeşidi fazla iken iç kesimlerde azdır

Örnek; Kuzey Anadolu dağları ile Toroslar’ın kuzey ve güney yamaçlarında farklı bitki örtüleri yetişmektedir

Kara ve denizlerin dağılışı da canlıların dağılışını etkiler

Denizler karada yaşayan canlılar için

karalar da denizde yaşayan canlılar için yayılmaya engeldir

Bundan dolayı okyanuslardaki adalarda büyük kara parçalarında olmayan bitki ve hayvan türleri vardır

Örneğin; Kangurunun Avustralya dışında başka yerlerde olmaması

Doğal yada doğal olmayan etkenler sonucunda meydana gelen bazı değişimler kara ve denizler arasında canlı geçişine neden olabilir

Örneğin

Süveyş Kanalı açıldıktan sonra Akdeniz

Kızıldeniz ve Hint Okyanusu arasında bitki ve hayvan türü geçişleri olmuştur

3-TOPRAK
Bitki ve hayvanlar yaşamlarını sürdürebilmek için toprağa ihtiyaç duyarlar

Bitkiler ihtiyacı olan su ve mineralleri kökleriyle topraktan almaktadır

Toprağın fiziksel yapısı

kimyasal özellikleri

nem

sıcaklık ve canlı organizmalar bitki hayvanların yer seçiminde etkili olur

Biyolojik Faktörler
1-İNSAN
Biyoçeşitliliği tehdit eden insan kaynaklı birçok faktör vardır

İnsan

sanayi ve tarımsal faaliyetlerle çevresini önemli ölçüde değiştirmektedir

Bu durum canlıların yaşam alanlarını da etkiler

Günümüzde Dünya nüfusunun hızla artması

sanayi ve teknolojideki gelişmeler ekosistemdeki tür kayıplarını artırmıştır

Tür kayıpları ekosistemdeki bütün canlıların yaşamını doğrudan etkiler

Biyolojik çeşitliliği tehdit eden insan kaynaklı faktörler
Nüfus artışına bağlı olarak şehirlerin yayılım alanının genişlemesi

fabrikalardan çevreye bırakılan gazlar

sanayi atıklarının meydana getirdiği kirlilik

sanayileşme ile ortaya çıkan asit yağmurları
çayır ve meraların aşırı otlatılması

erozyon

heyelan

barajların kurulması

yol yapım çalışmaları
canlı yaşamını olumsuz etkilemektedir

2-DİĞER CANLILAR
Ekosistemdeki canlılar karşılıklı etkileşim içinde olduklarından birbirlerinin dağılışını etkilerler

Bir bölgedeki ot oburların varlığı bitkilere

et oburların varlığı da ot oburlara bağlıdır

Paleocoğrafya
1-KITALARIN KAYMASI
Yeryüzünde

tek kara parçası olan Pangea’dan bugünkü görünümünü alana kadar geçen süre boyunca kara ve denizlerin dağılışında büyük değişiklikler olmuştur

Kıtaların yaklaşması veya uzaklaşması bitki ve hayvanların göç yollarının değişmesine

daha önce bir arada bulunmayan türlerin birbiriyle karşılaşarak etkileşmelerine neden olmuştur

2-İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ
İklim değişiklikleri bazı türlerin yok olmasında

bazı türlerin çevreye uyum sağlamasında veya göç etmesinde önemli etkendir

İklim değişikliklerine bağlı olarak deniz seviyesinde meydana gelen değişimler

kıyılarda yaşayan bazı türlerin kitlesel olarak yok olmasına neden olmuştur

Kıtaları birbirine bağlayan geçitlerin sular altında kalması ve zaman zaman kara haline geçmesi hayvanların göçlerini etkilemiştir

Örneğin

Bering Boğazı’nın kara haline geçmesi Sibirya’dan Kuzey Amerika’ya olan göçleri meydana getirmiştir

Bu durum her iki kıtadaki hayvan türlerinin birbirine benzemesinde etkili olmuştur

08-25-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Canlıların Yeryüzünde Dağılışını Etkileyen Faktörler Nelerdir? Canlıların Yeryüzünde Dağılışını Etkileyen Faktörler Nelerdir? FİZİKİ FAKTÖRLER •İklim •Yer şekilleri •Toprak BİYOLOJİK FAKTÖRLER •İnsan •Diğer Canlılar PALEOCOĞRAFYA •Kıtaların Kayması •İklim Değişiklikleri CANLILARIN YERYÜZÜNE DAĞILIŞINDA Fiziki Faktörler 1-İKLİM Canlıların yer yüzüne dağılışını etkileyen en önemli faktör iklimdir Bitkilerin büyümesi ve gelişmesi için belirli bir sıcaklığa ihtiyaç vardır Sıcaklık bitki çeşitliliği ve bunların yayılış alanı üzerinde etkilidir Sıcaklık isteği fazla olan bitkiler Ekvator çevresinde yer alırken soğuğa dayanıklı olanlar Kutuplara yakın yerlerde bulunur Su bitkiler için hayati önem taşır Bitkiler ihtiyaç duydukları suyu yağış hava ve toprağın neminden elde eder Bitkilerin çoğunun bünyesinde bulunması gereken su miktarı belli bir oranın altına düştüğünde bitkiler yaşamsal faaliyetlerini kaybeder Bu sebeple yeryüzünün kurak ve yarı kurak bölgelerinde bitki örtüsü cılızdır Bitkilerin yer yüzüne dağılışı hayvanların coğrafi dağılışını doğrudan etkiler Genel olarak sıcak iklimlerin etkili olduğu alanlarda hayvan türleri soğuk iklim bölgelerine göre daha fazladır Örneğin Kanada’da 15 memeli hayvan türü varken bu sayı Orta Amerika’da 150’ ye ulaşır Bitki ve hayvan türleri yaşmalarını devam ettirebilmek için bulundukları yerin iklim şartlarına uyum sağlamak zorundadır Buna adaptasyon denir ADAPTASYONA ÖRNEKLER TROPİKALYAĞMUR ORMANLARI Tropikal ormanlar uzun boylu geniş yapraklı ve sık ağaçlardan meydana gelir Yağmur ormanlarının varlığı sürekli yağış ve yüksek sıcaklıkla ilgilidir Ekvatoral yağmur ormanları dünyanın en zengin doğal yaşam alanlarıdır Bitki ve hayvan türlerinin %50-70’ini bu ormanların barındırdığı tahmin edilmektedir ÇÖLLER Çöller iklim özelliklerine göre sıcak ve soğuk çöl diye ayrılmaktadır Sıcak çöllerde suyun azlığı bitki ve hayvanlar için önemli sorundur Bu nedenle çöl bitkilerinin bir kısmı suyu bulduğu zaman onu en yüksek düzeyde kullanarak kısa sürede filizlenir meyve verir ve tohum saçar Tohumlar da su buluncaya kadar bekler Bazı çöl bitkileri su kaybını azaltmak için toprağın üstündeki bölümleri çok küçüktür Bunların toprak altında yaygın kökleri vardır Bazıları ise güneş ışığının etkisini en aza indirecek kadar ince ve uzundur Kaktüs gibi bitkiler suyu gövdelerinde depolar Yaprakların yerini alan dikenler nem kaybını azaltır Bir çok çöl hayvanının rengi başka bölgedeki hayvanlara kıyasla daha açıktır Soğuk çöller buzullarla kaplı olduğu için kıyı kesimleri dışındaki yerlerde yaşam pek mümkün değildir Burada yaşayan penguen fok kutup tilkisi beyaz ayı gibi hayvanlar besinlerini genellikle denizden sağlarlar Kutuplarda yaşayan hayvanlar düşük sıcaklık ve besin yetersizliği gibi şartlara uyum sağlamak zorundadır Fokların derilerinin altında kalın bir yağ tabakası vardır Bu tabaka soğuk sularda yaşayan fokların vücut ısısının çabuk düşmesini önler 2-YER ŞEKİLLERİ Bitki örtüsünün hem dağılışında hem de büyümesinde yükselti eğim-bakı dağların uzanış yönünün önemli etkileri görülmektedir Yükselti arttıkça sıcaklık azaldığından bitki örtüsü de değişik katmanlar oluşturur Dağların denize bakan yamaçlarında ılıman iklim şartlarına bağlı olarak tür çeşidi fazla iken iç kesimlerde azdır Örnek; Kuzey Anadolu dağları ile Toroslar’ın kuzey ve güney yamaçlarında farklı bitki örtüleri yetişmektedir Kara ve denizlerin dağılışı da canlıların dağılışını etkiler Denizler karada yaşayan canlılar için karalar da denizde yaşayan canlılar için yayılmaya engeldir Bundan dolayı okyanuslardaki adalarda büyük kara parçalarında olmayan bitki ve hayvan türleri vardır Örneğin; Kangurunun Avustralya dışında başka yerlerde olmaması Doğal yada doğal olmayan etkenler sonucunda meydana gelen bazı değişimler kara ve denizler arasında canlı geçişine neden olabilir Örneğin Süveyş Kanalı açıldıktan sonra Akdeniz Kızıldeniz ve Hint Okyanusu arasında bitki ve hayvan türü geçişleri olmuştur 3-TOPRAK Bitki ve hayvanlar yaşamlarını sürdürebilmek için toprağa ihtiyaç duyarlarBitkiler ihtiyacı olan su ve mineralleri kökleriyle topraktan almaktadır Toprağın fiziksel yapısı kimyasal özellikleri nem sıcaklık ve canlı organizmalar bitki hayvanların yer seçiminde etkili olur Biyolojik Faktörler 1-İNSAN Biyoçeşitliliği tehdit eden insan kaynaklı birçok faktör vardır İnsan sanayi ve tarımsal faaliyetlerle çevresini önemli ölçüde değiştirmektedir Bu durum canlıların yaşam alanlarını da etkiler Günümüzde Dünya nüfusunun hızla artması sanayi ve teknolojideki gelişmeler ekosistemdeki tür kayıplarını artırmıştır Tür kayıpları ekosistemdeki bütün canlıların yaşamını doğrudan etkiler Biyolojik çeşitliliği tehdit eden insan kaynaklı faktörler Nüfus artışına bağlı olarak şehirlerin yayılım alanının genişlemesi fabrikalardan çevreye bırakılan gazlar sanayi atıklarının meydana getirdiği kirlilik sanayileşme ile ortaya çıkan asit yağmurları çayır ve meraların aşırı otlatılması erozyon heyelan barajların kurulması yol yapım çalışmaları canlı yaşamını olumsuz etkilemektedir 2-DİĞER CANLILAR Ekosistemdeki canlılar karşılıklı etkileşim içinde olduklarından birbirlerinin dağılışını etkilerler Bir bölgedeki ot oburların varlığı bitkilere et oburların varlığı da ot oburlara bağlıdır Paleocoğrafya 1-KITALARIN KAYMASI Yeryüzünde tek kara parçası olan Pangea’dan bugünkü görünümünü alana kadar geçen süre boyunca kara ve denizlerin dağılışında büyük değişiklikler olmuştur Kıtaların yaklaşması veya uzaklaşması bitki ve hayvanların göç yollarının değişmesine daha önce bir arada bulunmayan türlerin birbiriyle karşılaşarak etkileşmelerine neden olmuştur 2-İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ İklim değişiklikleri bazı türlerin yok olmasında bazı türlerin çevreye uyum sağlamasında veya göç etmesinde önemli etkendir İklim değişikliklerine bağlı olarak deniz seviyesinde meydana gelen değişimler kıyılarda yaşayan bazı türlerin kitlesel olarak yok olmasına neden olmuştur Kıtaları birbirine bağlayan geçitlerin sular altında kalması ve zaman zaman kara haline geçmesi hayvanların göçlerini etkilemiştir Örneğin Bering Boğazı’nın kara haline geçmesi Sibirya’dan Kuzey Amerika’ya olan göçleri meydana getirmiştir Bu durum her iki kıtadaki hayvan türlerinin birbirine benzemesinde etkili olmuştur