|
Prof. Dr. Sinsi
|
Obesite ( Şişmanlık ) Ve Tedavisi
Şişmanlık (Obezite) ve Tedavisi
Hazırlayan: Uzman Diyetisyen Şeniz Ilgaz
Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü
Şişmanlık (obezite); vücut yağ miktarının sağlığı bozacak düzeyde artmasıdır Enerji alımının enerji tüketiminden daha fazla olduğu durumlarda ortaya çıkar Şişmanlık sadece estetik açıdan değil bazı hastalıkların ortaya çıkışını kolaylaştırması, yaşam süresini olumsuz yönde etkilemesi gibi nedenlerle önemli bir sağlık sorunudur
Şişmanlık; kalp hastalıkları, yüksek tansiyon, şeker hastalığı, kolesterol yüksekliği, solunum rahatsızlıkları, eklem hastalıkları, safra kesesi hastalıkları ve bazı kanser türleri ile ilişkisi olan, insan yaşamını kısaltan ve yaşam kalitesini bozan bir hastalıktır
Şişman kişilerin zayıflamak için gösterdikleri çabalar çoğunlukla sonuçsuz kalmakta ve verilen kiloların zaman içinde geri alındığı gözlenmektedir Genellikle şişmanlamak kolay, zayıflamaksa güçtür Bu nedenle şişmanlığın tedavisinden önce, önlenmesi doğrudur Şişmanlığın önlenmesinde en önemli kural, küçük yaştan itibaren yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması ve enerji dengesine uygun bir beslenme alışkanlığının kazandırılmasıdır
Şişmanlığa Neden Olan Risk Faktörleri
Fiziksel aktivite
Beslenme alışkanlıkları
Yaş
Cinsiyet (Kadın)
Irksal faktörler
Eğitim düzeyi
Evlilik
Doğum sayısı
Sigarayı bırakma
*****
Psikolojik bozukluklar
Metabolik ve hormonal bozukluklar
Şişmanlığın Belirlenmesi
Bir kişinin şişman olup olmadığının belirlenmesinin en iyi yolu, Beden Kitle İndeksi (BKİ) veya Body Mass Index (BMI) olarak bilinen ve kolaylıkla hesaplanan bir yöntemin kullanılmasıdır
Beden Kitle İndeksi Nasıl Hesaplanır ?
Vücut ağırlığının (kg olarak), boy uzunluğunun (metre cinsinden) karesine bölünmesiyle hesaplanır
Örneğin : Vücut ağırlığı 70 kg, boyu 1 60 m olan bir kişinin beden kitle indeksi ;
70/1 602 = 70/1 60×1 60 = 70/2 56 = 27 34 kg/m2 dir
Beden Kitle İndeksi Nasıl Değerlendirilir?
BMI DEĞERİ DURUM
18 5 kg/m2 nin altında ise zayıf
18 5-24 9 kg/m2 arasında ise normal kilolu
25-29 9 kg/m2 arasında ise hafif şişman (fazla kilolu)
30-34 9 kg/m2 arasında ise orta derecede şişman (I Derece)
35-39 9 kg/m2 arasında ise ağır derecede şişman (II Derece)
40 kg/m2 üzerinde ise çok ağır derecede şişman (III Derece)
Buna göre yukarıdaki örneğimizdeki kişi beden kitle indeksine göre hafif şişmandır
Kişinin beden kitle indeksinin 25- 29 9 kg/m2 arasında olması, o kişinin şişmanlık sınıfına aday olduğunu gösterir Bu durum, özellikle bazı hususlara dikkat edilmesi gerektiğinin göstergesidir Beden kitle indeksi bu değerler arasında olan kişi;
Fazla yağlı yemeklerden kaçınarak (kızartmalar, kavurmalar, yağlı etler, salam, sosis, soslar, mayonez, tahin, çukulata gibi)
Dengeli ve sağlıklı bir şekilde beslenerek
Fiziksel aktivitesini artırarak (yürüyüş yapmak gibi) beden kitle indeksinin 30kg/m2 nin üzerine çıkmasını önlemiş olur
Beden kitle indeksinin 30kg/m2 nin üzerinde olması şişmanlık olarak kabul edilmiştir Bu değere ulaşan kişilerin önemli sağlık riskine sahip oldukları bilinmektedir Beden kitle indeksi değerinin 30kg/m2 nin üzerinde olması ile bireylerin vücut yağ miktarlarının da çok fazla olabileceği tahmin edilmektedir
Şişmanlığa Neden Olabilen Hatalı Davranışlardan Bazıları
Hızlı yemek, büyük lokmalar almak, az çiğnemek
Öğün atlamak, öğün aralarında sürekli bir şeyler atıştırmak,
Sıkıntılı veya stresli durumlarda aşırı yemek,
Ziyaret ve davetlere sık sık katılmak ve bütün ikramları kabul etmek
Akşam yemeğinden sonra yatıncaya kadar sürekli yemek,
Su içmemek veya az içmek,
Özellikle çalışan kişilerde, akşam eve geldikten sonra yemek zamanına kadar atıştırmak ve sonra tekrar yemek yemek
Şişmanlığın tedavisinde kullanılan yöntemler :
Diyet
Fiziksel aktivitenin artırılması
Davranış değişikliği
İlaç
Cerrahi yöntemlerdir
Bu yöntemlerden, özellikle ilk üçü; düşük enerjili diyet, fiziksel aktivitenin artırılması ve davranış değişikliğinin sağlanması birlikte uygulandığında, hem ağırlık kaybını sağlamada hem de kaybedilen ağırlığın korunmasında büyük başarı sağlanmaktadır
Diyete başlarken ve belirli aralıklarla vücut ağırlığının ve kan basıncının ölçümü yapılmalı, kan ürik asit, trigliserit, kolesterol, glikoz, T3 ve T4 gibi hormon düzeyleri saptanmalıdır
Bireyin günlük kalori alımı, harcadığından daha az düzeyde olmalı , zayıflama diyeti haftada 0 5-1 kg ağırlık kaybına neden olacak şekilde düzenlenmelidir Kalıcı bir zayıflama sağlayabilmek ve yağ kitlesinin daha çok kaybedilmesi için yavaş zayıflama önerilmektedir
Şişmanlıkta Diyet Tedavisinin Amaçları Nelerdir?
Şişmanlık tedavisinde kullanılacak diyet örnekleri ile ilgili bir çok yayın, magazin, kadın dergileri, televizyon programları, kitaplar mevcuttur Bu tür yayınlar günümüzde geniş bir izleyici kitlesine sahiptir Diyet tedavisinde bilimsel ilkelere uyulması sağlıklı bir zayıflamanın sağlanmasında en güvenli yoldur Enerji kısıtlı dengelenmiş bir diyet tedavisinin ana ilkeleri şunlardır :
Vücut ağırlığını olması gereken düzeye indirilmesi ve bu düzeyin korunması sağlanmalıdır Beden kitle indeksinin 18 5-24 9 kg/m2 arasında olmasını sağlayan vücut ağırlığı değerleri bireyin normal kilolu olduğunu gösterir Normal kiloya ulaşıldıktan sonra bunun korunması önemlidir
Bireyin gereksinim duyduğu temel besin ögeleri yeterli ve dengeli olarak sağlanmalıdır Tek bir besinle yapılan veya belirli birkaç besinin kullanıldığı, çok düşük enerjili diyetler sakıncalıdır Zayıflama diyetinde enerji kısıtlanır ancak bireyin gereksinimi olan protein, karbonhidrat, yağ, vitamin, mineral ve sıvının sağlanması gerekir
Zayıflama diyeti bireyin alışkanlıklarına, yaşam biçimine, inançlarına, sosyo-ekonomik koşullarına uygun olmalıdır
Diyet tedavisi ile uzun sürede hastaya yeterli ve dengeli beslenme alışkanlığını kazandırılmalıdır
Diyette yeterli posa sağlanmalıdır Posa açlık hissini geciktirir, yemek yeme süresini uzatır, mide boşalma hızını geciktirir, barsak hareketlerini artırır ve böylece ağırlık kaybına neden olur
Öğün sayısını düzenlemelidir Öğün sayısı belirli aralıklarla ve düzende, 6-8 öğün gibi olmalıdır Böylece aşırı yemek yeme, acıkma hissi, atıştırmalar önlenir
Diyetten gelen enerjinin dengesi sağlanmalıdır Günlük kalori alımı harcadığından daha az düzeyde olmalı , enerji kısıtlaması haftada 0 5-1 kg ağırlık kaybına neden olacak şekilde düzenlenmelidir
Şişmanlığa yol açan yiyeceklerin neler olduğu belirtilerek tüketilmesi yasaklanmalıdır
Zayıflama Diyetlerinde Egzersizin Önemi
Genel olarak sağlıklı yaşam için egzersizin önemi tartışılmaz Birçok şişman kimseye göre; egzersizin anlamı jimnastik salonları, yüzme havuzları, koşu alanları veya benzer yerlerde yapılan hareketlerdir Oysa günlük yaşamda bazı alışkanlıklar da egzersiz yerine geçebilir Örneğin kısa mesafelerde taşıt kullanmamak, asansöre binmemek, hızlı tempoyla yürümek, ev işlerini kendi kendine yapmaya çalışmak gibi
Ciddi şişmanlık olgularında nefes problemleri, eklemlerle ilgili sorunlar ve denge güçlükleri söz konusudur Buna bağlı olarak seçilecek aktivite düzeyi bireyin kapasitesine uygun olmalı ve yavaş yavaş artırılmalıdır Kilo kaybı başladıktan sonra egzersiz programları süresi ve güçlüğü kademeli olarak artırılmalıdır
Zayıflama Diyetini Uygularken Uyulması Gereken Öneriler
Alışverişte
Alışverişi tok karnına yapmak, yenmemesi veya az yenmesi gereken besinleri satın almamak
Alışverişe liste hazırlayıp çıkmak
Yanına yapılan listeye yetecek kadar para almak
Yenmeye hazır besinleri almamak
Satın alırken aynı gruptaki besinlerin enerjisi düşük olanını seçmek (örn: yağlı peynir yerine yağsız peynir almak gibi)
Yenmemesi gereken besinlerin olduğu reyonlara uğramamak 
Evde ve İşte
Boş zamanlarda yiyecek atıştırmak yerine egzersiz yapmak Ev veya iş yerinde egzersiz için belirli bir alan ayırmak
Sabah kalkınca, her öğün öncesi, sırası ve sonrasında 1 bardak ılık su içmek
Önerilen yiyecekleri planlanan zamanlarda yemek (5-6 öğün şeklinde) Öğün atlamamak
Başkalarının ikramlarını kabul etmemek ve bunu kabalık olarak nitelendirmemek Çevredeki insanlara yemek için ısrar etmeleri yerine, yememek için teşvik etmelerinin daha iyi olacağını anlatmak 
Düzenli dışkılama alışkanlığı edinmek (her gün sabah kalkınca)
Her hafta, sabah aç karnına, aynı kıyafetlerle ve aynı terazide tartılmak ve ağırlığı kaydetmek
Yemek Hazırlarken ve Yemek Yerken
Göz önünde yiyecek bulundurmamak
Mutfağa fazla zaman ayırmamak
Şişmanlamaya neden olan besinleri evde bulundurmamak, uygun besinleri buzdolabının ön tarafında bulundurmak
Yemek için en küçük, yağsız salata için büyük tabak kullanmak Servis yapılan kepçenin küçük boy olmasına dikkat etmek
Yemeğin servis kabını masaya koymamak
Yemek biter bitmez masadan kalkmak
Tabakta yemek bırakmaktan çekinmemek, hatta tabakta bir miktar yemek bırakmayı alışkanlık haline getirmek ve kalanı ara öğünde yemek
Mümkün olduğunca iyi çiğnemek ve yavaş yiyerek lokmaların tadına varmak
Lokmalar arasında çatalı kaşığı elinden bırakmak
Yemek yerken başka aktiviteler (TV seyretmek, okumak gibi) yapmamak
Akşam yemeğinden sonra (saat 20 00-21 00 den sonra) bir şey yememek (şekersiz çay, ıhlamur vb içilebilir)
Doyulmazsa tekrar alma şansı olduğunu düşünerek tabağa mümkün olduğu kadar az yemek koymak, bir miktar yedikten sonra bir süre bekleyip tokluk hissinin geldiğini görmek
Yemek pişirirken düşük enerjili yemekler pişirmeye gayret etmek (etli yemeklere yağ koymamak, yemeklerdeki yağ miktarını azaltmak, kızartma yerine haşlama, ızgara veya fırında pişirmek vb )
Yemek yemeye yönlendiren riskli durumları tespit etmek ve bu durumlardan uzak kalmaya çalışmak Zengin soslar ve süslemelerden kaçınmak
Özel Günlerde
Kalorisiz ve düşük kalorili içecekleri tercih etmek
Her koşulda diyet listesine uygun besinleri seçmeye özen göstermek
Çok aç olunduğunda gitmeden önce düşük enerjili besin (salata, meyve, ayran, çorba gibi) yemek
Kendini besin tekliflerini reddetmeye hazırlamak, aksilikler karşısında cesareti kırmamak Eğer fazla yenirse sonraki öğünü sadece salata ve biraz peynirle geçiştirmek
TÜM BU ÖNERİLERİN BAŞINDA UNUTULMAMASI GEREKEN İSE ;
KİLO VERME KONUSUNDA
KENDİNE GÜVENMEK,
SABIRLI OLMAK,
SIKINTILARI YİYEREK GİDERMEK YERİNE BAŞKA FAALİYETLERDE BULUNMAKTIR (KİTAP OKUMAK GİBİ)
|