Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-11-2012

Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?
Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir?
MANTARLARIN YAPISI

Bildiğiniz gibi bizim mantar olarak topladıklarımız mantarın meyveleridir

Mantar esas olarak yer altında yada kütük veya benzerlerinin içinde yaşayan ince iplikçiklerden oluşur (miselyum)

Miselyum çoğu kez bir yıldan uzun ömürlüdür

Ancak meyvelerinin çoğu birkaç gün/hafta ömürlü olurlar

Mantarların tanınmasında rol alan özellikler nelerdir:

Mantar şapkasının biçimi
Şapkanın alt yüzü
Lamelli mantarlarda, lamellerin konumu ve özellikleri
Ayakların biçimi
Mantar ayaklarında halka (yaka), kase veya çorap olup olmaması
Mantar sapının gevrekliği
Mantar şapkasının, sap ile bağlantısı
Mantarın rengi
Mantarın kokusu
Mantarın tadı
Mantar sporlarının rengi

Şimdi bunları sırasıyla ele alacağız:

A- ŞAPKANIN ŞEKLİ:

Mantarların tanınmasında şapka biçimleri önemli rol oynarlar

Esas olarak yandaki dört biçim söz konusudur

Ayrıca kremit biçimi, dalgalı, ortası çökük vb

gibi çok değişik biçimler de bulunur

Bunun yanısıra şapka zarının kolaylıkla soyulabilmesi, zarın altında şapka etinin rengi, pulların varlığı, renk hareleri, radyal yada dairesel çizgiler, şapka yüzeyinin kıvrımlılığı, şapka kenarlarında püskül yada saçaklar, şapka üzerinde kubbe yada memeler de mantarın cins ve türünün belirlenmesinde rol oynarlar

B- ŞAPKANIN ALT YÜZÜ:

Mamantarlar, şapkalarının alt yüzünün görünüşüne göre üçe ayrılırlar:
1-Dikenli alt yüz
2-Borulu alt yüz (Süngerimsiler)

Bazı mantarlarda borucuklar gözenek şeklindedir

3-Lamelli alt yüz (radyal ve düşey plaklar şeklinde)

C- LAMELLERİN KONUMU:

Lamelli mantarlarda lamellerin mantar ayağı ile bağlantı biçimi mantarların belirlenmesinde oldukça yardımcı olurlar

Resimde dört ana biçimin değişik varyasyonları da söz konusu olabilir

Ayrıca lamellerin sık yada seyrek oluşu, mantar şapkasının uçlarından taşmaları, uçlarının düz yada çatallı oluşu, renkleri, kalınlıkları, kırılgan yada balmumu gibi oluşları vb

de mantarların cins ve türlerini belirlemede yardımcı olmaktadır

Not: Serbest lamelli mantarlarda şapka ile ayak birbirinden ayrılabiliyor

Bitişik ve inişli tiplerde ise bu ayrılma hayli zor yada olanaksızdır

D- AYAKLARIN ÖZELLİKLERİ:
Ayaklarının şekli de mantarı belirlemede rol oynar

Ana şekiller aşağıda görülüyor:

a- Silindirik
b- Mekik biçimli
c- Karınlı
d- Şişkin
e- Kök uzantılı
f- Soğan biçimli
g- Tokmak tipi

E- MANTAR AYAĞINDAKİ HALKA/(YAKA/YÜZÜK), KASE/KIN veya ÇORAP:

Mantarların önemli özelliklerinden birisi de zar kalıntılarıdır

Bilindiği gibi mantar genel olarak ufak bir yumru olarak ortaya çıkmakta ve zamanla sporları oluşurken şekli de değişmekte ve tanıdığımız mantar halini almaktadır (solda)

Mantar yumrusunu çevreleyen bir dış zar bulunur

Mantarın boyutlarının büyümesiyle bu zar bir süre sonra parçalanmaktadır

Bu parçalanma değişik biçimlerde olabilir: Tüm çevre boyunca, üst yarıdan, alt yarıdan yada üst yada alt uçtan

Bir başka zar ise mantar sporlarının oluşma sürecinde, sporların içinde oluşacağı humeniumu örterek sporları korumaya yarıyan iç zardır

Buna humenium zarı adı verilir

İşte bu zarların parçalanması sonucunda bir kısım zar artıkları yok olmayıp, şapka üzerinde yada kenarlarında pulcuklar yada püsküller (saçak) şeklinde, ayak uçlarında yada çevresinde kase yada çorap olarak, ayak çevresinde ise yüzük (yaka) yada kemer biçiminde kalmayaı sürdürürler

Aşağıda dış ve iç zarların parçalanışı şamatik olarak gösterilmiştir

a- Dış zar üst yarıdan parçalanıyor; şapka üzerinde değişik boyutlarda pulcuklar oluşur

(Solda)

Bunlar gerçek mantar pulları değildirler ve şapka yüzeyinden kolaylıkla ayrılabilirler

Amanita türü mantarlar böyledir ve bu özellikleri nedeniyle sinek mantarları olarak adlandırılırlar

Bu tür mantarlar genellıkle zehirlidirler

Yağmurla ayırt edici bu pullar yokolduğundan bazan deneyimli mantar toplayıcılar için bile karıştırma tehlikesi söz konusu olur

Sağ yukarıda Amanita pantherina sinek mantarı görülüyor

b-İç zar parçalanarak, kolaylıkla ayrılabilen yüzük yada ayağa yapışık yaka şeklini alıyor

Bazı durumlarda üst kısım da şapka kenarında saçak biçiminde kalır

İç zar, Cortinariuslarda örümcek ağı şeklinde olduğundan, kalıntılar, yapışık, kahverengi iplikcikler şeklindedir

(sporlarının renginden dolayı belirleyici özellik) Bunlara bu nedenle
c- Dış zar şapka ve ayak üzerine sabitlendiğinden kopma yanlardan oluyor

Bu durumda kalıntı ayak boyunca bir puldan bir çorap şeklindedir

Yaka ise çorabın ucunda ve yukarıya yönelmiştir

Çoğu kez aynı pul pul yapı şapka üzerinde de oluşur

Pholiota türü (püsküllü) mantarların pek çoğunda bu özellik görülmektedir

Fotoğrafta Phoilota squarrosa püsküllü mantarı görülüyor

(Sağ yukarıda)

F- MANTAR AYAĞININ/SAPININ GEVREKLİĞİ:

Mantarların dokusal yapısı, uzunlamasına lifcikler şeklindedir

Herhangi bir mantarın sapını -kurumuş durumda değil ise- ortadan kırdığınızda şekilde görüldüğü gibi (solda) boylamasına liflerle karşılaşırsınız

Ancak bu durumun iki istisnası bulunmaktadır

Russula ve Lactarius türü mantarlarda yapı lifli değil gevrek olduğundan, bunlar kırılıp parçalanırlar (sağda)

Bu mutlak belirleyici özellikleri ile bu iki tür mantarı kesin olarak saptamak olanaklıdır

İki türü birbirinden ayıran ana özellik ise -başka bazı tali özelliklerin yanında- Lactarius mantarlarda, mantarın kırılan yada kesilen yüzeyinde "süt" adı verilen renksiz yada renkli bir sıvının oluşmasıdır (Sağda-Lactarius volemus)

Bu özellik, russulalarda asla yoktur

(Solda-Russula vesca)

G- MANTAR ŞAPKASININ SAP İLE BAĞLANTISI:
Lamelli mantarlarda şapkanın sap ile bağlanma biçimi lamelli mantar cinslerinin tanınmasında oldukça belirleyicidir

Bu açıdan bakıldığında lamelli mantarlar iki gruba ayrılabilir:
1-Şapka ile ayak birbirinden kolayca ayrılabilir

Lamellerin serbest, yani ayaktan ayrık olduğu durumlarda, humenium, şapkanın ayrı bir bölümünü oluşturur ve bu nedenle ayaktan rahatlıkla ayrılabilmektedir

Bazan şapka ile ayak arasında net bir ayrım çizgisi gözlenebilirken çoğu zaman bu ayrımı gözleyebilmek icin büyüteç kullanmak gerekmektedir

Aşağıda bu türden olan mantarlara örnekler verilmiştir:

a-Amanita türleri (Gelin mantarı, Padişah mantarı vb

)
b-Lepiota türleri /Pullu mantarlar (Şemsiye mantarı, Söbelen/pösteki mantarı vb

)
c-Agaricus türleri/ Şampinyonlar (Kültür mantarı, çayır mantarı vb

)

2-Şapka ile ayak birbirine sıkıca bağlıdır
Lamellerin bitişik yada inişli olduğu mantarlarda, şapka ile ayak üst üste çakışmışlardır, dolayısıyla onları birbirlerinden ayırmak oldukça zor yada imkansızdır

09-11-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir? Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir? Mantarların Yapısı - Mantarların Tanınmasında Rol Alan Özellikler Nelerdir? MANTARLARIN YAPISI Bildiğiniz gibi bizim mantar olarak topladıklarımız mantarın meyveleridir Mantar esas olarak yer altında yada kütük veya benzerlerinin içinde yaşayan ince iplikçiklerden oluşur (miselyum) Miselyum çoğu kez bir yıldan uzun ömürlüdür Ancak meyvelerinin çoğu birkaç gün/hafta ömürlü olurlar Mantarların tanınmasında rol alan özellikler nelerdir: Mantar şapkasının biçimi Şapkanın alt yüzü Lamelli mantarlarda, lamellerin konumu ve özellikleri Ayakların biçimi Mantar ayaklarında halka (yaka), kase veya çorap olup olmaması Mantar sapının gevrekliği Mantar şapkasının, sap ile bağlantısı Mantarın rengi Mantarın kokusu Mantarın tadı Mantar sporlarının rengi Şimdi bunları sırasıyla ele alacağız: A- ŞAPKANIN ŞEKLİ: Mantarların tanınmasında şapka biçimleri önemli rol oynarlar Esas olarak yandaki dört biçim söz konusudur Ayrıca kremit biçimi, dalgalı, ortası çökük vb gibi çok değişik biçimler de bulunur Bunun yanısıra şapka zarının kolaylıkla soyulabilmesi, zarın altında şapka etinin rengi, pulların varlığı, renk hareleri, radyal yada dairesel çizgiler, şapka yüzeyinin kıvrımlılığı, şapka kenarlarında püskül yada saçaklar, şapka üzerinde kubbe yada memeler de mantarın cins ve türünün belirlenmesinde rol oynarlar B- ŞAPKANIN ALT YÜZÜ: Mamantarlar, şapkalarının alt yüzünün görünüşüne göre üçe ayrılırlar: 1-Dikenli alt yüz 2-Borulu alt yüz (Süngerimsiler) Bazı mantarlarda borucuklar gözenek şeklindedir 3-Lamelli alt yüz (radyal ve düşey plaklar şeklinde) C- LAMELLERİN KONUMU: Lamelli mantarlarda lamellerin mantar ayağı ile bağlantı biçimi mantarların belirlenmesinde oldukça yardımcı olurlar Resimde dört ana biçimin değişik varyasyonları da söz konusu olabilir Ayrıca lamellerin sık yada seyrek oluşu, mantar şapkasının uçlarından taşmaları, uçlarının düz yada çatallı oluşu, renkleri, kalınlıkları, kırılgan yada balmumu gibi oluşları vb de mantarların cins ve türlerini belirlemede yardımcı olmaktadır Not: Serbest lamelli mantarlarda şapka ile ayak birbirinden ayrılabiliyor Bitişik ve inişli tiplerde ise bu ayrılma hayli zor yada olanaksızdır D- AYAKLARIN ÖZELLİKLERİ: Ayaklarının şekli de mantarı belirlemede rol oynar Ana şekiller aşağıda görülüyor: a- Silindirik b- Mekik biçimli c- Karınlı d- Şişkin e- Kök uzantılı f- Soğan biçimli g- Tokmak tipi E- MANTAR AYAĞINDAKİ HALKA/(YAKA/YÜZÜK), KASE/KIN veya ÇORAP: Mantarların önemli özelliklerinden birisi de zar kalıntılarıdır Bilindiği gibi mantar genel olarak ufak bir yumru olarak ortaya çıkmakta ve zamanla sporları oluşurken şekli de değişmekte ve tanıdığımız mantar halini almaktadır (solda) Mantar yumrusunu çevreleyen bir dış zar bulunur Mantarın boyutlarının büyümesiyle bu zar bir süre sonra parçalanmaktadır Bu parçalanma değişik biçimlerde olabilir: Tüm çevre boyunca, üst yarıdan, alt yarıdan yada üst yada alt uçtan Bir başka zar ise mantar sporlarının oluşma sürecinde, sporların içinde oluşacağı humeniumu örterek sporları korumaya yarıyan iç zardır Buna humenium zarı adı verilir İşte bu zarların parçalanması sonucunda bir kısım zar artıkları yok olmayıp, şapka üzerinde yada kenarlarında pulcuklar yada püsküller (saçak) şeklinde, ayak uçlarında yada çevresinde kase yada çorap olarak, ayak çevresinde ise yüzük (yaka) yada kemer biçiminde kalmayaı sürdürürler Aşağıda dış ve iç zarların parçalanışı şamatik olarak gösterilmiştir a- Dış zar üst yarıdan parçalanıyor; şapka üzerinde değişik boyutlarda pulcuklar oluşur (Solda) Bunlar gerçek mantar pulları değildirler ve şapka yüzeyinden kolaylıkla ayrılabilirler Amanita türü mantarlar böyledir ve bu özellikleri nedeniyle sinek mantarları olarak adlandırılırlar Bu tür mantarlar genellıkle zehirlidirler Yağmurla ayırt edici bu pullar yokolduğundan bazan deneyimli mantar toplayıcılar için bile karıştırma tehlikesi söz konusu olur Sağ yukarıda Amanita pantherina sinek mantarı görülüyor b-İç zar parçalanarak, kolaylıkla ayrılabilen yüzük yada ayağa yapışık yaka şeklini alıyor Bazı durumlarda üst kısım da şapka kenarında saçak biçiminde kalır İç zar, Cortinariuslarda örümcek ağı şeklinde olduğundan, kalıntılar, yapışık, kahverengi iplikcikler şeklindedir(sporlarının renginden dolayı belirleyici özellik) Bunlara bu nedenle c- Dış zar şapka ve ayak üzerine sabitlendiğinden kopma yanlardan oluyor Bu durumda kalıntı ayak boyunca bir puldan bir çorap şeklindedir Yaka ise çorabın ucunda ve yukarıya yönelmiştir Çoğu kez aynı pul pul yapı şapka üzerinde de oluşur Pholiota türü (püsküllü) mantarların pek çoğunda bu özellik görülmektedir Fotoğrafta Phoilota squarrosa püsküllü mantarı görülüyor (Sağ yukarıda) F- MANTAR AYAĞININ/SAPININ GEVREKLİĞİ: Mantarların dokusal yapısı, uzunlamasına lifcikler şeklindedir Herhangi bir mantarın sapını -kurumuş durumda değil ise- ortadan kırdığınızda şekilde görüldüğü gibi (solda) boylamasına liflerle karşılaşırsınız Ancak bu durumun iki istisnası bulunmaktadır Russula ve Lactarius türü mantarlarda yapı lifli değil gevrek olduğundan, bunlar kırılıp parçalanırlar (sağda) Bu mutlak belirleyici özellikleri ile bu iki tür mantarı kesin olarak saptamak olanaklıdır İki türü birbirinden ayıran ana özellik ise -başka bazı tali özelliklerin yanında- Lactarius mantarlarda, mantarın kırılan yada kesilen yüzeyinde "süt" adı verilen renksiz yada renkli bir sıvının oluşmasıdır (Sağda-Lactarius volemus) Bu özellik, russulalarda asla yoktur (Solda-Russula vesca) G- MANTAR ŞAPKASININ SAP İLE BAĞLANTISI: Lamelli mantarlarda şapkanın sap ile bağlanma biçimi lamelli mantar cinslerinin tanınmasında oldukça belirleyicidir Bu açıdan bakıldığında lamelli mantarlar iki gruba ayrılabilir: 1-Şapka ile ayak birbirinden kolayca ayrılabilir Lamellerin serbest, yani ayaktan ayrık olduğu durumlarda, humenium, şapkanın ayrı bir bölümünü oluşturur ve bu nedenle ayaktan rahatlıkla ayrılabilmektedir Bazan şapka ile ayak arasında net bir ayrım çizgisi gözlenebilirken çoğu zaman bu ayrımı gözleyebilmek icin büyüteç kullanmak gerekmektedir Aşağıda bu türden olan mantarlara örnekler verilmiştir: a-Amanita türleri (Gelin mantarı, Padişah mantarı vb) b-Lepiota türleri /Pullu mantarlar (Şemsiye mantarı, Söbelen/pösteki mantarı vb) c-Agaricus türleri/ Şampinyonlar (Kültür mantarı, çayır mantarı vb) 2-Şapka ile ayak birbirine sıkıca bağlıdır Lamellerin bitişik yada inişli olduğu mantarlarda, şapka ile ayak üst üste çakışmışlardır, dolayısıyla onları birbirlerinden ayırmak oldukça zor yada imkansızdır