Babil

BABİL

TARİHÇE:

BABİL İMPARATORLUĞU İLK DEVLETLER ve İLK VE SON BABİL DEVLETİ

Eski Orta Doğu Mezopotamya imparatorluğu olup MÖ 4000 ilâ 500 yıllarına kadar sürmüş olan, merkezi bugünkü Irak’ın Bağdat şehrinin güneyine düşen bir yerde kurulmuş muhteşem ve efsanevî bir Krallığın adıdır

Kurulduğu devirlerde bu krallık iki kısımdan ibaretti: Kuzey memleketlerine AKKAT ve Güney memleketlerine Sümer adı veriliyordu

TARİH ÖNCESİ KÜLTÜRÜ

Tarih öncesi kültürü itibarıyla ilk kültür ERİDU kültürü olup (MÖ 4000), sulama ve ziraat ile iştigal eden bu kültür sonraları yerini UBAİD kültürüne (MÖ 3900-3500) bırakmış olup, Kutsal Kitaplardaki Tufan hadisesi lokal olmakla birlikte bu devire rastlar

UBAİD kültüründen sonra URUK veya ERECH kültürü ortaya çıkmış ve bu devirde mozaik kaplı sütunlu mabetler ve bilhassa ZİGGURAT denilen tipik Sümer mabetleri inşa edilmiştir Yine bu devirde çivi yazısı icat edilmiştir (MÖ 3000-2700)



İLK SÜLÂLE DEVRİ (MÖ 2700-2350)

İlk sülâle devrini üç kısma ayırabiliriz:

İLK DEVİR - Sümer Devri

Tarihçi ve yazar H G Wells'e göre her Sümer sitesi kendine has tanrısı ve rahipleri ile kardeş sitelerden ayrı bir site/devlet görünümündeydi Baş tanrı olarak ANU veya sonradan MARDUK, doğuş ve yaradılış tanrısı ARURU, Güneş Tanrısı SHAMASH (Arapların ŞEMS), toprak tanrıçası AN, su tanrıçası ENLİL, yeşillik tanrısı TAMMUZ, İSTHAR, ERİDU vs vs Zamanla bir site diğerleri üzerinde bir hegemonya tesis etti İlk Sümer İmparatorluğu ERECH Site/Devletinin genişlemesiyle ortaya çıktı Meşhur Sümer efsanesi GILGAMESH ilk devirde yazılmıştır

İKİNCİ DEVİR

Bu devrede ENSİ isimli efsanevî bir vali Site/Devlet şekline yeni bir yön verdi Şehirdeki tüm emlâk ve emtiayı tanrıların mülkü ilân ederek kendisini de bu toplanan Tanrı mallarının nazırı, veziri bekçisi ilân ediyor Tarihte ilk açıkgöz azınlık sınıfı ortaya çıkıyordu

ÜÇÜNCÜ VE SON DEVİR

ENSİ’nin bu hareketini model olarak ele alan diğer site/devletlerdeki açıkgözler bu defa bu rahat ve kolay idare işini sülâle, hanedanlık şekline dönüştürerek kendi nesillerini garanti altına almışlardır Bu açıkgöz sülâleden en meşhuru LAGASH Sülâlesidir Bu sülâle yedi idareci / yönetici arka arkaya hükümran etmiştirAncak zamanla bu istismarcı zümreye karşı baş kaldırmalar başlamış halkta bilinçlenme meydana gelmiştir İsyanlar sonucu üstün çıkan idareci kendi hükümranlığını ilân etmiş ve Sümer dilinde Büyük Adam manasına gelen LUGAL yani kral adını almıştır Meselâ, URUK sülâlesinden üçüncü kral LUGALBANDA hem tanrı vasfını haiz ve hem aynı zamanda çoban, meşhur GILGAMESH'in hamisi olan kraldır Ayrıca en meşhur olan krallardan ANGAL ZAGES OFUMA (MÖ 2375-2351) oldukça despot bir kişi olup LAGASH şehir / devletini işgal ederek ilk sülâleyi kuranlar arasındadır



AKKAD SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 2350-2150)

İlk sülâle devrinin sonlarına doğru SÜMER krallığı içine muhtelif Semitik kavimler sızmış ve kendi kültürlerini yayarak KİSH ve MARİ şehirlerini kurmuşlardır KİSH şehir / devletinin valisi S ARGON1 tarafından kurulan bu despot sülâle zaferlerin getirdiği sıkıntı ve enflâsyon nedenleriyle ancak iki asır sürebilmiş ve sonunda dağlı kavimlerden Barbar GUTİ'ler tarafından ortadan kaldırılmıştır



GUTİ SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 2150-2100)

Bu devir bilhassa kan dökücülüğü ile tarihe geçmiştir, en meşhur kralı GUDEA'dır Sümer ve Akkad İmparatorluğu bu devrede en geniş siyasi hudutlarına erişmiştir Ancak her temelsiz ve adaletsiz müesseseler gibi bu krallık da elli yıl içinde çökmüştür



ÜÇÜNCÜ UR SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 2100-1960)

Erek şehrinden bir kumandan son Guti kralını tahtından indirerek bu sülâleyi kurmuş ise de kendisi de UUR MAMMU adlı bir vali tarafından iş başından uzaklaştırılmış ve 3 ERECH/UR Sülâlesi kurulmuştur (MÖ 1060)



ISINLARSA SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 1960-1830)

Yine karışıklıklar yüzünden bir vali ISINLARSA hükümet darbesi yaparak üçüncü UR sülâlesini ortadan kaldırmıştır



İLK BABİL SÜLÂLESİ (MÖ 1830-1530)

Batılı Samit kavimlerden Amoriler durumlarını kuvvetlendirirler ve MARİ şehrini kurarlar bunu yukarıda görmüştük Tarih bu MARİ şehir/devletinin büyük bir diplomasi üstadı olduğunu kaydeder

En meşhur kralı HAMMURABİ (MÖ 1728-1686) zamanında bu şehrin yıldızı parlamaya başlar Hammurabi, Babil şehrini inşa eder Babil şehrinde kültürel, teknik, hukuki sahalarda büyük atılımlar, aşamalar görülür



KASSİT SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 1530-1150)

HAMMURABİ'nin haleflerinden SAMSUİLUNA (MÖ1685-1648) döneminde durum karışır Bazı batılı kavimler bilhassa KASSİTler baş kaldırır ve MÖ 1531'de Babil'i işgal ve talan ederler ve yerleşip hanedan kurarlar ise de bu arada HİTİT kralı MÜRSİL 'in akınlarına maruz kalırlar, bu sefer Hititler Babil'i işgal edip talan eder ve çekip giderler Durum son derece vahim bir haldedir



İKİNCİ ISIN SÜLÂLESİ DEVRİ (MÖ 1150 - 1050)

Son Kassit Kralı TİKULTİ - NİNURA bir suikast neticesinde hayatını kaybeder, ortaya çıkan karışıklık üzerine General NEBUCHADNEZZARI (MÖ 1128 - 1050) duruma hakim olur Kassit sülâlesini ortadan kaldırıp kendi sülâlesini kurar



ASUR HAKİMİYETİ (MÖ 1050 - 626)

Asur Kralı ASHUR NASIRPAL11 (MÖ 884 -859) Babil ile çatışmaya başlar Asur Devleti daha sonraları bir fırsatını bularak Babil Kralı MARDUK'u Asur Kralı SHALMANAZER - 3 (MÖ 959 - 824) zamanında Asur boyunduruğu altına sokar ve vassal devlet haline getirir Asur devleti MÖ (782-746) yılları arasında en zayıf devrini yaşamıştır Bu arada Babil İmparatorluğu (bir vassal krallık şeklindedir) içindeki KALDE ve AREMEAN devletleri bağımsızlıkları için mücadeleye başlarlar Ancak bu devrede Asur'un ünlü kralı TİGLATH PİLESER-3 (MÖ 745 - 727) büyük bir enerji ile Babil İmparatorluğunda sükûneti sağlamış ve bu yere mahalli valilerden NABONASSAR'ı getirmiştir

Bu dönemde işler biraz yoluna girer gibi olmuşsa da ölümü üzerine işler bir daha karışınca TİGLAT PİLESER-3 tekrar ordunun başına geçerek Babili zaptetmiş ve tahta kendisi geçmiştir (MÖ 729) TİGLAT bundan böyle rahat etmek için Kaide ve Aremean kavimlerini İmparatorluğun muhtelif yerlerine sürmüş adeta kavimler arasında bir amalgam meydana getirerek tarihte ilk defa "parçala ve idare et" sistemini kurmuştur TİGLAT öldüğünde Asur Kralı SENNACHERİP (MÖ 706 - 681), Babil tahtına yine bir mahalli vali getirmiş ise de çıkan karışıklıklar yüzünden tıpkı TİGLAT gibi yeniden Babile girmiş fakat bu defa şehri Asur krallığına katmış ve kendini aynı zamanda Babil kralı olarak ilân etmiştir (MÖ 698)

SENNACHERİB'in ölümü üzerine halefi ESARHADDON, (MÖ 680 - 669) sağlığında imparatorluğu iki oğlu arasında pay etmek ister ve oğlu ASHUR BANİPAL'a (kendisine Grekler SARDANAPALUS) derler (MÖ 669 - 626) ASUR Krallığını ve diğer oğlu SHAMASHSHUM-UKİN'e (MÖ 668 -648) Babil krallığını verir Babalarının ölümünden sonra bir müddet iyi geçinen kardeşler nihayet bozuşurlar ve SHAMASSHUM-UKİN ağabeyi ASHURBANİPAL'a baş kaldırır, ordularını harekete geçirir

Üç sene kadar süren iç harp neticesinde ASHURBANIPAL Babili ele geçirir (kuşatma zaten üç yıl sürmüştür) (MÖ 648) SHAMASSHUM-UKİN kendisini öldürür



YENİ BABİL İMPARATORLUĞU (MÖ 626 - 539)

ASHURBANİPAL'ın ölümü üzerine (MÖ 626) merkezi idare bozulmaya yüz tuttu Kaide valilerinden NAPOPOLAS-SAR İmparatorluğu ele geçirmek için MED ve İSKİTLER ile anlaştı MÖ 612'de Asur Devletine saldırdı ve NİNOVA'yı ele geçirerek Asur Devletini tarihten sildi

Asur'un yardımına koşan Mısır ordusu MÖ 605'te CARCHE-EEMISH (Karkamış) mevkiinde NABOPOLASSARIN oğlu NEBUCHADNEZZAR-2 tarafından imha edildi Böylece, Suriye ve Filistin Yeni Babil İmparatorluğuna katılmış oldu Bilâhare Babil İmparatoru olan NABUCHADNEZZAR-2 zaferlerine devam ederek MÖ 597 ve 586 tarihlerinde iki kez Kudüs'ü zapt etmiştir İsrael oğullarını Kudüs'ten alıp, Babil'e esarete götüren bu kişidir

Yeni Babil İmparatorluğu döneminde Babil en parlak devrini yaşamıştır Büyük imar hareketlerine başlanmıştır Uzun süren saltanat, israf, eğlence, zevk ve sefahat ve iğrenç yaşantı sonunda bu son imparatorluk PERS KRALI KURUŞ (CYRUS) tarafından MÖ 547 yılında başlayan savaşların neticesinde nihayet düşmüş ve Pers İmparatorluğuna katılmıştır (MÖ 539)

Bundan sonra bir Pers Satraplığı şeklinde idare edilen Babil, sonradan sırasıyla Büyük İskender, Selekitler, Partlar, Arablar, Türklerin eline geçti Son olarak 1918 tarihinden sonra Irak devleti hudutları içinde kaldı

Kaynak: Historical Sense Ana Sayfa

BABİL, akkadca Babilu, Akkad ülkesinde kent ve çeşitli krallıkların başkenti Fırat'ın bir kolu üstünde bulunuşu Babil'de zengin bir tarımın gelişmesini sağladığı gibi, onu Mezopotamya'nın başlıca ticaret yolu üzerinde bir konak durumuna da getirdi

• TARİH Babil, tarihte görece olarak geç -Akkad döneminde (i 0 XXIII yy) - ortaya çıktı ve Ur'un düşüşüne değin (2003)

ikincil bir kent olarak kaldı Aşağı Mezopotamya'da isin ve Larsa üstünlüğü elde etmek için çekişirlerken, Sumu-abum adlı amurrulu bir önder Babil'de bir krallık kurdu (1 Babil hanedanı, 1894-1595); bu devlet akkadcanın yerel bir değişkesi olan babil dilini resmi dil olarak benimsedi ilk beş kralı komşularıyla savaştılarsa da, bir yüzyılın sonunda, ele geçirdikleri yerler yalnız Akkad ülkesinin K-D'sunda-ki yarım düzine kadar ikincil kentle sınırlı kaldı Bununla birlikte, Babil belki de bu dönemde hükümdarına eşine az rastlanır gelir kaynakları sağlayan büyük bir kent oldu Bu kralların altıncısı olan Hammurabi (1793-1750), iki Nehir ülkesi'nin öteki krallıklarını yıktı

Hammurabi'nin kurduğu imparatorluk kendisinden sonra yaşamadı; ama Babil, bundan sonra, binyıldan uzun bir süre aşağı yukarı bütünüyle Babil ülkesi (Babylonia) ya da Mezopotamya'yı kapsayan bir ülkenin başkenti oldu Bununla birlikte, kendine özgü bir yazgısı da oldu

Babil, İÛ XVIII yy'a doğru, Doğu' nun başta gelen kültür merkezi oldu Yazıcıları, sümerli komşularının izinden giderek, sümer ya da akkad dilinde ilahiler, efsaneler, destanlar ve sihir, fal, tıp ve matematik kitapları yazdılar Böylece bütün Batı Asya'daki meslektaşlarını bilgilendirdiler Babii'in büyük dinsel yapıları (Marduk-kentin tanrısı tapınak ve ziggu-ratı) ilk olarak bu dönemde yapıldı

Bu büyük kentin ünü, Hitit Mursilis l'in gözü pekçe bir saldırıyla onu yağmalamasına neden oldu (1595) Bunu iki yüzyıllık bir karanlık dönem izledi Bundan sonra da yeni bir edebi etkinlik dönemi geldi Nabukodonosor l'in Elam'a karşı kazandığı zafer, bu etkinliği o sırada Ba-bil tanrılar tapınağında ilk yeri alan Mar-duk'un yüeeltilmesine yöneltti Aşağı Fırat kentinin dini, bilimi ve edebiyatı, ASLlr" lular'ın gözlerini kamaştırdı Asurlular i Û XIV yy'dan başlayarak ondan çok şey aldılar Fakat, Aramiler'in istilasından ötürü (XI yy'dan başlayarak) siyasal üstünlük Babil'den Asur'a geçti i O IX yy'dan başlayarak, Asur kralları birbiri ardından Babylonia'yı cezalandırıcı seferler ve kutsal akkad kentlerine hac yolculukları düzenlediler Fakat Teglatfalasar lll'ün ardından bu asurlu krallar, 728'de, kendilerini Babil kralı ilan ederek büyük kent halkının ulusal gururunu incittiler Birçok kez bu yabancılara başkaldıran Babil, 689 ve 648'de yağma edildi Ama Asur'dan sonra da varlığını sürdürdü ve en görkemli dönemini "kaide" sülalesinin egemenliğinde (626-539) yaşadı Nabu-polassar ve Nabukodonosor II, anıtlarını onarıp ilk durumlarına getirdikleri kenti, üzerinde kutsal hayvan resimleri bulunan mine kaplı tuğlalarla süslediler

Babil krallığı Keyhüsrev'in fethinden (i Ö 539) sonra ortadan kalktı; ama Babil, 476-475'e kadar, kendilerine Babil kralı diyen pers hükümdarlarının kışlık oturma yeri olarak seçildi Babil, 522'de ve 482'de, gene de bu yabancı egemenliğine başkaldırdı, iskender'in başkenti (331-323) olan Babil, Seleukos I kentin yakınlarında Dicle Seleukeia'sını kurunca (301 'e doğr), tüm siyasal işlevini yitirdi Seleukos I, değerden düşen kentin nüfusunun bir bölümünü bu yeni kente yerleştirdi Babil'in yönetici çevreleri hellen-leşerek kentlerinde bir tiyatroyla bir spor, okulu yaptırttılar Her ne kadar İSI yy'da hâlâ Marduk ibadeti sürmekle birlikte, çivi yazısı bırakıldı ve çöküşü hızlanan Babil, ilkçağ'ın sonlarında, artık yalnız Nabukodonosor'un tutsak edip buraya sürdüğü Yahudiyeliler'in torunları olan Yahudiler'in dinsel etkinlikleriyle tanınıyordu ( - talmud)

• ARKEOLOJİ Dikdörtgen planlı kent, 16,5 km'lik içiçe iki surla korunuyor, bunları geniş bir su hendeği kuşatıyordu Fırat nehri de müstahkem bir rıhtımın koruması altına alınmıştı Kent, ancak ihanet sonucu,''muharebesiz ve savaşsız'', alınabilmiştir Büyük yollar, sekiz ana kapıya ulaşıyordu Kuzeyde tanrıça iştar'a (Doğurganlık tanrıçası) adanan kapı, aslanlarla süslü 30 m'lik bir tür geçit aracılığıyla tanrı Marduk'un büyük tapınağı Esagila'ya giden Tören yolu'na açılıyordu Yüksekliği 20 m'yi aşan bu tapınak, 550x450 m'lik bir alanı kaplıyordu Az ötedeyse yüksekliği 90 m'yi bulan çok-katlı kule (ziggurat) ya da Babil kulesi yer alıyordu Bu yapılar "Esagil" denilen tablette kayıtlı kutsal sayı kurallarına kesinlikle uygun boyutlardaydı, iştar kapısından resmi binaların bulunduğu mahalleye de gidilirdi Nabukodonosor'un büyük sarayının kral dairelerinden Asma bahçe-

ler'e geçilirdi Bu mahalle, Fırat'a bağlı olan ve kentin çevresindeki su hendeğini besleyen kanallar ağıyla kaplıydı İki bulvarı, yirmi dört büyük caddesi, elli üç büyük ve altı yüz küçük tapınağı bulunan kentin içinden iki büyük su kanalı geçiyordu
Yatağı değişen Fırat'ın karşı kıyısında yapılan yeni mahalleler, kente bir köprüyle bağlandı; bu köprünün 21x9 m boyutlarında yedi kemer ayağı ortaya çıkarıldı

i Ö III yy'dan kalma çivi yazısı bir tablet, Herodotos'un anlatıları ve Almanlar' ın R Koldewey yönetiminde düzenli biçimde sürdürdükleri kazılar (1899-1917) yıkıntı alanının büyük bir bölümünü kaplayan Nabukodonosor'un görkemli kentini düşlememize olanak sağlar Bu yıkıntı alanında iştar kapısı kalıntıları hemen dikkati çeker; bu kapının sonradan yapılmış bir örneği Berlin müzesi'nde bulunmaktadır; üzerinde tanrı Marduk ve tanrı Adad'ı simgeleyen boğa ve griffon betimlemelerinin sıralandığı bu kapı, çokrenk-li, sırlı ve özgün tuğlalardan yapılmıştır