Meclis, Osmanlıda Meclis, Osmanlı Döneminde Meclisler Nasıldı,Meclisler Hakkında

Meclis, Osmanlıda Meclis, Osmanlı Döneminde Meclisler Nasıldı,Meclisler Hakkında
Meclis, Osmanlıda Meclis, Osmanlı Döneminde Meclisler Nasıldı,Meclisler Hakkında
Osmanlı devletinde saray hem hükümdarların ikametğahı, hem de en yüksek devlet dairesi durumundaydı Osmanlı hükümdarlarının ilk sarayı ilk başkent Bursa’da sonra Edirne’de, İstanbul’un alınmasından sonra da İstanbul’da kuruldu İstanbul’da ilk saray şimdiki üniversite merkez binasının bulunduğu yerdeydi Daha sonra Topkapı sarayı yapıldı ve padişahın ikametğahı buraya nakledildi

Merkeziyetçi ve mutlakiyetçi Osmanlı devlet düzeninde siyasi rejimin dayandığı sosyal yapı mutlak hükümdarlık döneminde bazı değişikliklere uğradı Kuruluşundan kısa süre sonra bakıldığında, Osmanlı devleti bir askeri toprak devleti manzarası gösterir Bu devlet, tımar, kul ve asker rejimi içinde yaşamıştır Halk, yani reaya, pasif ve kapalı bir ekonomi düzenidir XVI Yydan itibaren, batı ülkelerinin genel gelişim çizgisi dışında kalan gerilemeye başlayan Osmanlı devleti, Doğu’nun kendine has feodal yapısına bürünmüştür

Osmanlı-türk anayasa hukukunda çift meclisli sistem zaman zaman uygulanmıştır 1876 Kanunuesasisi ile onu değiştiren 1909 anayasa değişiklikleri, Meclisi mebusan’ın yanında bir de Heyeti ayan’a yer vermişlerdi 1876 Anayasası ile başlayan Birinci meşrutiyet döneminde Meclisi mebusan’ın yetkileri silik ve sınırlı, üyeleri padişah tarafından seçilen Heyeti ayan’ın anayasal konumu ise oldukça güçlüydü 1908 Hürriyet devrimi ve özellikle 1909 anayasa değişikliklerinden sonra ise durum değişmiş, Meclisi mebusan asıl yetkili parlamento kanadı haline gelmiştir

MEŞVERET MECLİSİ

Meşveret Meclisi geleneği Türk devlet geleneğine yabancı değildi Orta Asya Türk Devletlerinde hükümdarın yanında bulunan ve çeşitli ülke sorunlarının görüşülüp, önemli kararların alınmasına yardımcı olan meclisler vardı Meşveret meclisi padişahın buyruğuyla toplanırdı Divan-ı hümayun etkinliğini yitirince XVIII yy sonlarına doğru Meşveret Meclisi geleneği canlandırıldı Genellikle Divan-ı Hümayun üyeleri, çeşitli cemaatlerin temsilcileri, asker sivil üst düzey memurlar, emekliler, bilgisiyle tanınan kişiler çağırılırdı Meclisin belirli bir toplantı yeri yoktu Toplantılara padişah başkanlık ederdi Padişah’ın katılmadığı veya ayrıldığı toplantılara Sadrazam başkanlık ederdi

Toplantıda herkesin düşüncelerini özgürce ortaya koymaları istenirdi Mecliste konuşup karar alma sürecine katılmayan, alınan kararı meclis dışında eleştirenlerin tavrı hoş görülmezdi

III Selim’in padişah olmasından sonra Meşveret Meclisi toplantıları daha sıkça yapılmaya başlamıştır II Mahmut’un ilk yıllarında da Meşveret Meclisi’ne büyük önem verilmiş ve sık sık toplanmıştır Tüm gelişmelere rağmen II Mahmut’un saltanatlığının sonlarına doğru meşveret meclisinin etkinliği kaybolmaya başladı bu nedenle de kurumlaşamadığı ve Osmanlı İmparatorluğunu Parlamentolu bir sisteme taşıyamadığı görülmektedir

MECLİS-İ HAS / MECLİS-İ VÜKELÂ

Bu meclis sadrazamın başkanlığında toplanır ve nazırların katılımından oluşurdu Haftada iki kez toplanır ve devlet işlerini görüşürdü Kararlar oy çokluğu ile alınır ve padişaha sunulurdu Padişah onayından çıkan kararlar ya Padişah Hatt-ı Hümayun veya Şeyhülislam Fetvasıyla yayımlanırdı

Meclis-i Vükelâ toplantılarına zaman zaman padişahda katılırdıosmanlı yönetim sistemi içinde adeta bir icra organı olarak çalışan Meclis-i Vükelâ, osmanlı devleti’nin sonuna değin varlığını sürdürecektir

DÂR-I ŞÜRÂ-YI ASKERİ

Askeri konuları görüşmek ve gerekli önerileri hazırlamak üzere 1252/1836 da kuruldu Bir başkan, beş üye , iki katipten oluşan meclis üyelerine 27 zilhicce 1252’de Şeyhülislamlıkta toplu olarak yemin ettirilmiştir Tanzimatın ilanından sonra bu meclisin işleri artmıştır Bunun üzerine 1843’te Meclis, Zat işleri, Levazım işleri, Maliye işleri gibi üç komisyona ayrılmıştır

Meclise bağlı olmak üzere tercüme odası kurularak, çağdaş batılı devletlerin ordularının yasaları, tüzükleri incelenerek askeri örgütlerin çağdaş koşullara göre oluşturulmasına çaba gösterilmiştir

MECLİSİ MEBUSAN

İki meclisden oluşan Osmanlı parlamentosunun (Meclisi umumi) seçimle oluşan kanadı (öteki Meclisi âyan) 1876 Kanuniesasisi’ne göre 50 000 erkek nüfüsa bir temsilci düşecek biçimde 4 yıl için seçilmiş üyelerden oluşması öngörülen Meclisi mebusan’ın yetkisi yasa tasarılarını görüşmek, sonra âyanın ve padişahın yetkisine sunmakla sınırlıydı Meclis’in hükümet için güven ya da güvensizlik oyu vermesi de sözkonusu değildi

18 mart 1877’de çalışmalarına başlayan ilk meclisi mebusan’ın üyeleri seçim yasası çıkarılmadığından geçici bir talimatla vilayet, liva ve kazaların idare meclisleri üyeleri arasından seçilmişlerdi Vilayet meclisi bulunmayan İstanbul için ise ayrı bir seçim yapılmıştı 69’u müslüman 46’sı gayri müslim 115 üyeden oluşan ilk Meclisi mabusan’ın başlıca özelliği taoplumsal eğilimlerden çok imparatorluğun etkin renkliliğini yansıtmasıydı Mebusların imparatorluk içine yayılmış çeşitlietnik gruplara dahil olmaları Meclis’in ulusal taleplerinin öne sürüldüğü platform olması anlamına gelmiyordu Osmanlılık ruhu hangi din yada etnik gruptan olursa olsun bütün mebuslara hakimdi Yerel sorunları olduğu kadar devletin genel sorunlarını da (karadağ sorunu, Tersane konferansı kararları, Rusyaile savaş) yetenekle ele alan ilk Meclisi mebusan çalışmalarını 28 haziran 1877’de tamamlayarak dağıldı
Aynı yöntemle yapılan seçimler sonucu oluşan ikinci dönem Meclisi mebusan 13 aralık 1877’de toplandı Çalışmaları Doksanüç harbi’nin (1877-78 Türk-Rus savaşı) felaketi günlerine ratlayan Meclis, yasa tasarılarını bir yana bırakarak hükümet icraatını ve savaşın yönetimini görüşmeye başladı Sonunda eleştirilerin kendisine kadar uzanmasından tedirgin olan Abdülhamit II, anayasanın kendisine verdiği yetkiye dayanarak Meclisi mebusan’ı dağıttı (14 şubat 1878)

Bu tarihten başlayarak zorunlu bir tatile giren Meclisi mebusan uzun bir aradan sonra, ikinci meşrutiyet’in ilanı üzerine toplanabildi (17 aralık 1908) 1908 devriminden sonra büyük saygınlık kazanan İttihat ve Terakki’nin liberal Ahrar fırkası karşısında ezici çoğunluk sağladığı ilk İkinci meşrutiyet meclisi, yaptığı anayasa değişiklikleriyle kendi yetkilerini arttırırken padişahın yetkilerini sınırladı ve gerçek bir yasama organı kimliği kazandı Ancak çok geçmeden türdeş bir parti olmayan İttahat ve Terakki’den ayrılmalar başladı Başlangıçta İttahat ve Terakki’nin osmanlıcılık ve reformculuğa dayanan programını destekleyen türk olmayan gruplar da muhalefete katıldılar İttahat ve Terakki karşısında oluşan muhalefet daha sonra Hürriyet ve İtilaf fırkasında birleşti Muhalefetten rahatsız olan İttahat ve Terakki Meclis’i feshettirerek (18ocak 1912) yeni genel seçim yapılmasını sağladı İttahat ve Terakki’nin baskısı altında yapılan seçimlerde Meclis’e pek az muhalif girebildi Bu da muhalefetin parlemento dışına kaymasına yol açtı Halaskar zabitan hareketi sonucu muhalefete düşen İttahat ve terakki, Babıali baskınından sonra iktidarı yeniden ele geçirince, Mahmut Şevket paşa’nın öldürülmesini bahane ederek çok partili rejime son verdi Meclisi mebusan 4 ağustos 1912’de feshedildi ve 1914’te yapılan seçimlere İttahat ve Terakki tek parti olarak girdi Birinci Dünya savaşı süresince yasama faaliyetini sürdüren 3 dönem İkinci meşrutiyet meclisi Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından kısa bir süre sonra 21 aralık 1918’de feshedildi

İlk üç dönem meşrutiyet meclislerinin birleşimi etnik bakımdan 1877-78 dönemi kadar karışıktı Meclisi mebusan 1908’de 147 türk, 60 arap, 27 arnavut, 26 rum, 14 ermeni, 10 slav, 4 yahudi, 228 üyeden; 1912’de 157 türk, 68 arap, 18 arnavut,15 rum, 13 ermeni, 4 yahudi, 259 üyeden; 1914’te 144 türk, 84 arap, 13 rum, 14 ermeni, 4 yahudi, 259 üyeden oluşmuştu İkinci meşrutiyet meclislerindeki türk olmayan grupların temsilcileri(yahudiler dışında) 1877-78 döneminden farklı olarak zaman içinde temsil ettikleri ulusal çıkarların sözcüleri durumuna geldiler

Mütareke koşullarında ve Anadolu’da ulusal hareketin sürdüğü sırada yapılan seçimler sonucu oluşan son Osmanlı Meclisi mebusan, Misaki milli beyannamesi’ni kabul ettikten sonra, İstanbul’un resmen işgali (18 mart 1920) üzerine çalışmalarına ara vermek kararı aldı ve 12 nisanda padişah iradesiyle feshedildi Bu meclisin üyelerinin bir bölümü 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan TBMM’ye katıldı

MECLİSİ ÂYAN

Osmanlı devletinin ilk anayasası olan 1876 tarihli Kanunnuesasi uyarınca, Meclisi umumi’yi oluşturan iki meclisten biri “Heyet-i Âyan” olarak da anılırdı Meclisi mebusan üyelerinin iki dereceli seçim yöntemiyle halk tarafından seçilmesine karşılık Meclisi âyan, padişah tarafından atanan üyelerden oluşmaktaydı Toplam üye sayısı Mebusan meclisi üyelerinin üçte biri oranında bulunan âyan üyeleri, bu görevlerini yaşam boyu sürdürürlerdi Kanunuesasi’nin 60 ve 61 maddelerine göre 40 yaşını geçmiş, şerefli, güvenilir ve bilgili olmak, bu meclisin üyeliğine atanmak için yeterliydi 62 maddeyse nazır , vali, ordu komutanı gibi görevlerde bulunan kimselerle hıristiyan ve musevi din adamlarının da âyan üyesi olmalarına olanak tanımaktaydı İlk Meclisi umumi 19 mart 1877 günü Dolmabahçe sarayı’nda padişah Abdülhamit II’nin mabeyn baş katibi sait Bey’e okuttuğu söylevle açıldı Ondan sonraki toplantılar Sultanahmet’teki eski Darülfünun binasında ayrı ayrı yapıldı Ondan sonraki toplantılar Sultanahmet’teki eski Darülfünun binasında ayrı ayrı yapıldı Meclisi âyan’ın toplantıları gizliydi Bu tarihte âyan üyelerinin sayısı otuz sekizdi Mebusan meclisi’nde kabul edilen yasalar konusunda padişah adına görüş bildirmekle yükümlü olan meclis , Mebusan meclisi’nin çıkardığı bir yasanın dinsel kurallara, padişahın hukukuna, anayasal hükümlerine, devletin bütünlüğüne, ülkenin savunmasına ve güvenliğine yararlı yada sakıncalı olup olmadığına karar vermeye , buna göre yasayı ret yada kabul etmeye yetkiliydi

Âyan meclisi Meclisi mebusan’dan daha erken yada daha geç açılırdı Her yıl kasım ayı başlarında toplanan âyan üyeleri ant içerek göreve başlar, çalışmalar dört ay sürerdi Ancak olağanüstü koşullarda bu süre uzatılabilir yada kısaltılabilirdi Meclisi âyan’ın açılışında, mebuslarla hükümet üyeleri de hazır bulunur ve o dönemin çalışma programı okunurdu Meclisi mebusan’ın padişahın buyruğuyla 13 şubat 1878 tarihinde kapatılması üzerine Meclisi âyan da çalışmalarını durdurdu Ancak bu göreve yaşam boyu atanmış olduklarından üyeler sıfatlarını ve statülerini korudular

Meşrutiyetin ikinci kez ilan edilmesiyle gerek Meclisi mebusan gerekse Meclisi âyan, 17 aralık 1908 günü yeniden faaliyete geçtiler Her iki meclis de çalışmalarını düzenli biçimde 1920’ye kadar sürdürdüler 16 mart 1920’de Meclisi mebusan’ın işgalci İngilizlerce basılması sonucu Meclisi âyan da çalışmalarına ara verdi 23 nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılışıyla Meclisi âyan’ın işlevi fiilen sona erdi

MECLİSİ ÂHKAMI ADLİYE

Osmanlı devletinde 1853-1861 arasında önemli yargılamaları yürüten ve temyiz mahkemesi görevi yapan yargı kurulu Abdülmecit’in bir kararıyla meclisi valayı âhkamı adliye’nin 1853’teki görev ayrımında Meclisi âlii tanzimat’la birlikte ortaya çıktı Ancak bu iki kurul 1861’de eski adıyla yeniden birleşti

MECLİSİ ÂLİ-İ HAZAİN

Devletin maliye işlerini yeniden düzenlemek amacıyla 1864’te oluşturulan kurul, Başkanlığını Mısırlı Mustafa Fazıl Paşa’nın yaptığı kurulda şu üyeler yer alıyordu: Reşitpaşzade, Cemil Paşa, Kabuli Paşa, Cevdet Efendi, Baltacı Aristidi, İshakpaşazade Kadri Bey Mustafa Fazıl Paşa görevinden yeterince başarılı bulunmayarak azledildi, ancak yerine atanan Mehmet Paşa da verimli olamadı İşlevini yerine getiremeyen kurul bir süre sonra dağıldı

MECLİSİ ÂLİ-İ TANZİMAT

Tanzimat’ın yasa ve tüzükleri ıslahat esaslarını hazırlamakla görevli kurul 1853’te Meclisi vâlayı ahkâmı adliye’nin bir bölümü yetkililerinin ayrılması sonucu ortaya çıkan kurul, sorumlulukları doğduğunda nazırların ilk yargılanmalarını yapmaklada görevliydi 1861’de lağvedilerek yeniden Meclisi vâlayı ahkâmı adliye’ye katıldı

MECLİSİ ÂLİ-İ UMUMİ

Osmanlı devletinde 1855’te oluşturulan en yüksek danışma kurulu Sadrazamın başkanlığında toplanan ve olağanüstü bir özellik taşıyan bu kurula tüm nazırlar, Meclisiâlii Tanzimat ve Meclisi ahkâmı adliye üyeleri ile Babıâli’nin önemli bürokratları katılırdı

MECLİSİ KEBİRİ MAARİF

Osmanlı devletinde eğitim büyük kurulu Sait Paşa’nın sadrazamlığı sırasında eğitim alanında en yüksek karar organı olarak oluşturuldu Meclisi kebiri maarif daha sonra tek bir daire haline getirildi (1872) İkinci Meşrutiyet’in ilanından (1908) sonra yapılan değişiklikle de bir sürekli eğitim kuruluna dönüştürüldü

MECLİSİ MAARİFİ UMUMİYE

Osmanlılar’da bir eğitim kurumu Abdülmecit’in iradesiyle oluşturuldu (1841) Ülke genelinde medreseler dışında ilk, orta, yüksek düzeyde açılması öngörülen okulları belirlemek, programlarını saptamak, Avrupa’ya öğrenime gönderilecek öğrenciler için bir yönetmelik hazırlamak, Darülfünun’un açılışıyla ilgili ön hazırlıkları yapmak kurumun göreviydi Ayrıca sanat ve kültür etkinliklerinden de sorumluydu Meclisi maarifi umumiye, Maarif nazırlığı kuruluncaya kadar Meclisi vâlâ’nın ve Hariciye nezareti’nin gözetiminde çalıştı; 1856’da Maarif nezaretine bağlandı
MECLİSİ MİLLİ YADA MECLİSİ UMUMİİ MİLLİ

31 mart vakası sırasında İstanbul’u terk etmek zorunda kalan Âyan ve Mebusan meclislerinin oluşturduğu ortak kurula verilen ad 22 nisan 1909’da Yeşilköy’de toplanan Meclisi Milli, İstanbul’u kuşatan Hareket ordusu’nun bildirisini onayladı; ordunun davranışının milletin ülküsüne uygun düştüğünü ilan etti Hareket ordusu’nun istanbul’a girmesinden sonra kendi binasına dönen Meclisi milli, 27 nisanda Abdülhamit II’nin tahttan indirilmesine karar verdi
MECLİSİ TETKAT-I ŞERİYE

Şeyhülislamlık kurumu içinde kadılarla naiplerin kararlarını, temyiz amacıyla inceleyen yüksek kurul, 21 muharrem 1290 (1873) tarihli yönetmelik ve ekleriyle belirlenen işlere bakmak üzere kurulan ve bir başkanla birkaç üyeden oluşan bu kurul osmanlı hükümetinin dağılmasıyla ortadan kalktı (4 kasım 1922)

MECLİSİ UMUMİ VİLAYET

Osmanlı devletinde livalardan seçilmiş yetkili temsilcilerin katılımı ile il merkezinde yılda bir kez toplanan ve yerel sorunları görüşen meclis

MECLİS-İ VÂLÂ-YI AHKÂM-I ADLİYE

Mahmut II döneminde sürekli devlet organı olarak kurulan meclislerden biri 1837’de Dârı şürayı Babıâli ile birlikte oluşturulan meclisin görevi ıslahat hareketinin gerektirdiği yasa ve tüzük tasarılarını hazırlamak, devletle kişiler arasındaki anlaşmazlıkları çözmek, memurları yargılamak ve devlet işleri hakkında görüş bildirmekti Başlangıçta vezir rütbesinde bir başkanla beş üyeden oluşan meclisin Tanzimat’tan sonra önemi arttı, iç yapısında ve çalışma yöntemlerinde değişiklikler yapıldı 1854’te yasa ve tüzükleri hazırlama yetkisi yeni oluşturulan Meclisi âlii Tanzimat’a devredilen meclisin adı Meclisi ahkâmı adliye’ye dönüştürüldü 1861’de bu iki kurul Meclisi vâlâyı ahkâmı adliye adıyla yeniden birleştirildi ve üç daireye ayrıldı 1868’de yapılan düzenlemeyle yeniden ikiye ayrıldı ve yetkileri yeni kurulan Şürayı devlet ve Divanı ahkâmı adliye arasında paylaştırıldı Şürayı devlet tüm kanunları ve tüzükleri inceleyerek, öneriler hazırlayacak, yasaların ve tüzüklerin kendine verdiği yetkiler çerçevesinde ülke sorunları hakkında incelemeler yapacak, alınması gereken kararları saptayacak, hükümet ile bireyler arasında doğacak davalara bakacaktı Divanı ahkâmı adliye ise icranın yargıya müdahalesinin önlenmesi için kurulmuştur Böylece yargı sorunları için bir üst kurum oluşturulmuş oluyordu

BİLİNMEYEN KELİMELER :

Mebusan : milletvekili, saylavlar
Meclisi mebusan : milletvekillerinin oluşturduğu meclis
Misak : sözleşme anlaşma
Ayan : bir yerin ileri gelenleri
Meclisi ayan : osmanlı ileri gelenlerinin oluşturduğu meclis
Ahkâm : emirler, buyruklar, kanunlar
Âlii : yüce, yüksek
Hazain : hazine
Umumi : genel
Kebir : büyük, ulu
Vâlâyi : yüce
Maarif : öğretim ve eğitim yöntemi
Şeriye : şeriata ait
Şürayı devlet : danıştay
Tanzimat : düzenlemek
Naip : vekil, kadının vekili, kadı
Babıâli :hükümet dairelerinin birçoğunun içinde bulunduğu ve sadrazamlarında bulunduğu dairenin adı
Meşveret : danışma, söyleşme