İbadetin Manası, Kabul Şartları Ve Nitelikleri

İbadet kelimesinin sözlük anlamı; Boyun eğmek, itaat göstermek, mütevazi olmak, kendini küçük görmektir Uysal, itaat eden hayvan ve kolay ulaşımı olan düz yol için de ibadetle aynı kökten gelen “muabbed” kelimesi kullanılır “Tarîkun muabbedun” düz yol demektir Aynı şekilde “bağıyrun muabbedun” itaatkar deve anlamına gelmektedir


Şer’i ıstılahta ise ibadet kelimesi; İtaatle beraber sevgide en son sınır demektir Nitekim Şeyhulislam İbni Teymiye (rahimehullah) ibadet kavramını şu şekilde tanımlamaktadır:


“İbadet kelimesi, ’ın sevdiği ve razı olduğu gizli ya da açık bütün eylemleri ve sözleri kapsayan bir isimdir”


Bu itibarla ibadet kavramı oldukça geniş bir manaya haizdir Kesinlikle pek çok kimsenin zannettiği gibi sadece namaz, rükü ve secde gibi ibadetlerle sınırlandırılamaz Nice kimse vardır ki, şuursuzca yaptıkları çeşitli ibadet şekilleri ile ’tan başkasına ibadet ederek şirke düşmektedirler –ki u Tealâ şirk üzere ölen kimseye asla mağfiret etmeyecektir


“Doğrusu , kendisine ortak koşulmasını asla affetmez” (4, Nisa/48)


Bundan dolayıdır ki, ateşten kurtulmak ve cennete girmek isteyen bir kimsenin bütünüyle ’ı birleyebilmesi için ibadetin ne anlama geldiğini ve ibadet çeşitlerini çok iyi bilmesi gerekmektedir Nitekim Muaz b Cebel (radıyallahu anhu) hadisinde geçtiği üzere insanların ’ı birleyerek sadece O’na ibadet etmeleri ’ın kulları üzerindeki hakkıdır Ve insanlar bu hususu hakkıyla eda etikleri takdirde kullarında rableri üzerinde olan hakları u Tealâ’nın kendilerini cennete girdirmesidir


İbadet aslen anlam olarak bir taraftan namaz, rukû, secde gibi şer’i amelleri kapsarken diğer taraftan da ilah edinme noktasında dua etme, ’tan başka hiç kimsenin muktedir olamayacağı hususlarda yardım talep etme ve sığınma gibi amelleri de kapsamaktadır Tüm bu saydığımız ibadetlerde ’tan başkasına yönelmek kesinlikle caiz değildir Nitekim u Tealâ “İstiaze” (sığınma) hakkıda şöyle buyurmaktadır:


“Doğrusu insanlardan bazı erkekler, cinlerden bazı erkeklere sığınırlardı da onların şımarıklıklarını artırırlardı” (72, Cin/6)


Aynı şekilde kurban kesmek ve adakta bulunmakta asla ’tan başkasına yöneltilmemesi gereken ibadetlerdendir u Tealâ şöyle buyurmaktadır:


“De ki: Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm hep âlemlerin Rabbi içindir Onun ortağı yoktur Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim” (6, En’am/162-163)


Bir başka ayette ise u Tealâ, “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” (108, Kevser/4) buyurarak namaz gibi, kurban ve adak ibadetlerinde de, sadece kendisini birlememizi vacip kılmıştır


Dua’ya gelince, Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) duanın bir ibadet olduğunu şu hadisiyle bildirmiştir:


“Dua ibadetin kendisidir”


Tüm bu anlattığımız hususlarla beraber mutlak bir itaat ve boyun eğmede ibadet kavramının kapsamındadır u Tealâ şöyle buyurmaktadır:


“Ey Âdemoğulları! Şeytana ibadet etmeyin, o size apaçık bir düşmandır diye size and vermedim mi?” (36, Yasin/60)


Ayette “şeytana ibadet” ile kastedilenin ona itaat olduğu açıktır Aynı şekilde u Tealâ’nın, Firavun ve ileri gelenlerinin sözlerine dair şu buyruğunda da bu anlam vardır:


“Dediler ki; kavimleri bize ibadet edip dururken bizim benzerimiz olan bu iki adama mı inanacağız?” (Mü’minun 47)


Burada Firavun ve ileri gelenlerinin söyledikleri “…bize ibadet edip dururken…” ifadesinde ibadet kelimesiyle kastedilen, tüm hususlarda mutlak itaat ve bağlılıktır ki, ’tan başkasına yapılması kesinlikle caiz değildir Şayet bu şekilde mutlak bir itaat ve bağlılık ’tan başkasına yapılırsa karşımıza iki durum çıkmaktadır:


Helal görmeksizin masiyette yapılan itaat: Şeytanın kişiye zinayı hoş göstermesi, efendinin kölesine içki içmeyi emretmesi, yöneticinin sakal kesmeyi emretmesi ve bu emirlerin muhatabı olan kişilerin bunların haram olduğuna inandıkları halde kendilerine emredilene itaat etmeleri… İşte tüm bu itaatler ibadet lafzının kapsamına girmektedir Bu hususlarda itaat eden kimselerse “şeytana ibadet eden” ya da “şeytana itaat eden” kimseler olarak isimlendirilir Ancak böyle bir kimse haram olan bir fiil işlemiştir ve masiyetleri helal görmediği sürece küfre girmez Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bu konuda “’a karşı günah işlemek noktasında yaratılmışa itaat yoktur İtaat ancak iyiliktedir” buyurarak, şiddetli bir uyarıda bulunmuştur


Hüküm ve Teşride itaat: Hüküm ve teşri bir şeyi helal ya da haram kılmaktır ki, bunun ’tan başkasına yöneltilmesi kesinlikle caiz değildir Kim hüküm ve teşri noktasında ’tan başkasına itaat ederse büyük şirke girmiştir Çünkü, bir şeyin helalliği ya da haramlığı konusunda hüküm vermek sadece Tek ve Kahhar olan ’a mahsustur


“O, kendi hükmüne kimseyi ortak etmez” (18, Kehf/26)

’u Teala Yusuf Suresi’nin 40 ayetinde “Hüküm ancak aittir” buyurmuştur Çünkü hüküm ve teşri uluhiyetin (ilahlığın) hususiyetlerindendir Nitekim ilah kelimesi “kanun koyan” anlamını içerir El-Hakem ve El-Hakiym isimleri de ’ın en güzel isimlerindendir Bundan dolayıdır ki, her kim ’ın hükmünden başka bir hüküm çıkarır ya da kanun koyarsa açık bir şekilde ilahlığa has sıfatlardan bir sıfatı kendi nefsine nispet etmiş olur İşte ayette buyrulduğu üzere Firavun “Sizin için kendimden başka bir ilah tanımıyorum” (28, Kasas/38) diyerek bu şekilde ilahlığa ait hüküm ve kanun çıkarma hakkını kendi nefsine nispet etmiştir

Sadece hüküm ve teşri noktasında ’tan başkasına itaat ve ittiba etmenin şirk olduğuna dair bir çok delil mevcuttur u Tealâ şöyle buyurmaktadır:


“Üzerlerine ’ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin, çünkü onu yemek yoldan çıkmaktır Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için telkinde bulunurlar Eğer onlara uyarsanız, muhakkak ki, müşriklerden olursunuz” (6, En’am/121)


Ayette görüleceği üzere şeytanın dostlarına itaat etmek şirktir ve ’tan başkasına ibadet etmek demektir Çünkü böyle bir itaat sadece ’a mahsus olan hüküm ve teşride; yani bir şeyi helal ya da haram kılma noktasında bir itaattir Hakim ve diğerlerinin sahih bir senetle İbni Abbas’tan yaptıkları ettiği rivayette bu husus şu şekilde geçmektedir:


“Müşriklerden bir grup kurban ve ölü etinin yenmesi konusunda Müslümanlarla, -’ın öldürdüğünü değil kendi öldürdüğünüzü; yani ölü etini yiyorsunuz- diyerek tartışıyorlardı Bu yüzden ’u Teala “Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için telkinde bulunurlar” buyurmuştur


İşte bu tip meselelerde mücerred bir itaat şirk olarak kabul edilir İbn-i Kesir (rahimehullah) bu ayetin tefsirinde şöyle demektedir:


“Eğer ’ın sizin için koymuş olduğu kanunu terkedip başkasının koyduğu kanunu tercih ederseniz işte bu şirktir”


İşte tüm bu anlattığımız nedenlerden dolayı, her kim alimlerinin, emir sahiplerinin ya da yöneticilerinin ’ın helal kıldıklarını haram, haram kıldıklarını da helal olarak kabul ettikleri fetvalarına ya da kendisiyle insanlara hükmettikleri kanunlarına itaat ederse, bu itaatiyle onları rab edinmiş olur Nitekim Tevbe Suresi’nin 31 ayeti bu hususa delalet etmektedir:


“Onlar, ’dan başka bilginlerini ve rahiplerini de kendilerine Rab edindiler, Meryem oğlu Mesih’i de” (9, Tevbe/31)


Burada alimleri ve rahipleri rab edinmekten kasıt onlara ruku ve secde etmek değil, hüküm ve teşride; haram ve helal kılmada onlara itaat etmektir Bu da sadece için yapılması caiz olan rukû ve secde gibi bir ibadettir Bundan dolayı (Subhanehu ve Tealâ) ayetin devamında “Oysa onlar bir olan ’a ibadet etmekle emrolunmuşlardı ’dan başka hiçbir ilâh yoktur O, müşriklerin ortak koştuğu şeylerden de münezzehtir” diyerek onları kınamıştır


Yine u Tealâ kendi koyduğu hükümlerin dışında bir başka hükme itaat eden ve tabi olan bu tür kimselere dair şöyle buyurmaktadır:


“Yoksa onların, ’ın dinde izin vermediği şeyi kendilerine şeriat kılacak ortakları mı vardır?” (42, Şura/21)


Bu noktaya çok dikkat etmek gerekir – bize ve size merhamet etsin- Çünkü, zamanımızda pek çok kişi sırf bu yüzden helak olmuştur


Sahih İbadetin Nitelikleri: İbadetin Tealâ’nın bizden talep ettiği şekilde olması için sevgi, korku ve ittiba’yı aynı anda bir arada bulundurması gerekir


1- ’u Tealaya sevgimizden dolayı ibadet ederiz u Tealâ böyle kullarını, “iman edenlerin ’a sevgisi ise daha güçlüdür” (2, Bakara/165) diyerek övmüştür


2- Aynı şekilde ’a, kendisinden ve azabından korkarak ibadet ederiz u Tealâ şöyle buyurmuştur:


“Onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun” (3, Ali İmran/175)


“Onlar korku ve ümid içinde Rablerine dua ederler” (32, Secde/16)


3- Ümit: Sahih bir ibadetin niteliklerinden sonuncusu da u Teala’nın rahmetini ümit ederek O’na ibadet etmektir u Tealâ şöyle buyurmuştur


“Onlar ’ın rahmetini ümit ederler ve azabından korkarlar” (17, İsra/57)


Bizler u Tealâ’ya, hem O’nu severek, hem O’nun rahmetini umarak ve hem de azabından korkarak ibadet ederiz İşte salihlerin durumu böyledir ve ’ın kullarından istediği sahih bir ibadetin nitelikleri de bunlardır Bu yüzden seleften bazıları “Kim ’a sadece sevgisinden dolayı ibadet ederse o kimse zındıktır Kim ’a sadece O’ndan korktuğu için ibadet ederse o kimse Harurî’dir Kim de sadece ümit ile ibadet edense Mürciedir Ancak sünnet ehli kimseler bu üç nitelikle ’a ibadet ederler” demişlerdir


İbadetin Kabulünün Şartları: İbadetin kabul olması için iman, ihlas ve ittiba şartını bir arada bulundurması gerekir Tüm bu hususlar aynı anda yerine getirilmediği sürece ibadet edenin ibadeti makbul değildir u Teala “Erkek olsun, kadın olsun, bir mü’min olarak kim salih bir amelde bulunursa, hiç şüphesiz biz onu güzel bir hayatla yaşatırız ve onların karşılığını, yaptıklarının en güzeliyle muhakkak veririz”(16, Nahl/97) buyurarak, salih amelin kabulünü imana bağlamıştır


Aynı şekilde ihlassız bir şekilde yapılan ibadette kabul edilmez Kudsî bir hadiste geçtiği üzere u Tealâ şöyle buyurmaktadır:


“Ben ortakların şirkten en müstağnî olanıyım Kim bir amel işler, buna Benden başkasını da ortak kılarsa, onu şirkiyle baş başa bırakırım”


İbadetin kabul olunması için üçüncü şart ise ittibadır u Tealâ, koyduğu şeraite uymayan hiçbir ameli kabul etmeyecektir Nitekim bir hadiste Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır:


“Her kim bizim bu işimizde (dinimizde) olmayan bir şey uydurursa, o uydurduğu şey reddolunmuştur”

u Tealâ’dan bizleri ve sizleri sahih amellere muvafık kılmasını, amellerimizi kabul buyurmasını ve sonumuzu güzel kılmasını dileriz… (umme Amin)


Ebu Muhammed Asım el-Makdisî

Kafkafa Hapishanesi/Ürdün

H1415/Rebiu’ssani