İnsan Hâlet-İ Rûhiyesinin Zaaf Noktaları

Cenâb-ı Hak, insan fıtratına fücûr ve takvâ tohumlarını ekmiş ve ona her iki alanda da terakkî ve tedennî imkânı sunmuştur Bu bakımdan insan hâlet-i rûhiyesinin müsbet ve menfî olmak üzere iki vechesi bulunmaktadır Kur'ân-ı Kerîm'de insanı nefsin vartalarına düşmekten korumak, onu hayra ve takvâya istikâmetlendirmek için daha ziyâde insan psikolojisinin zaaf noktalarına temâs edilmiştir

1 İnsan Çok Zâlim ve Câhildir
Âyet-i kerîmede şöyle buyrulur:
“Biz emâneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar, bunu yüklenmek­ten çekindiler, (mes'ûliyetinden) korktular Onu insan yüklendi Doğrusu o, çok zâlim (ve) çok câhildir” (el-Ahzâb, 72)

Âyet-i kerîmede geçen “emânet” umûmiyetle insanın Rabbine karşı mes'ûliyetini yâni dînî emirleri yerine getirmekle mükellef olmasını ifâde eder İnsan bu emâneti “akıl” ve bunu kullanma kâbiliyeti olan “irâde” melekesiyle îfâ edecektir Sâdece insana tevdî edilen bu emânet, onu diğer bütün mahlûkâttan ayıran vasıftır İnsanın dünya hayatında imtihâna tâbî tutulması da, bu emânetin kendisine tevdî edilmesi sebebiyledir

Âyet-i kerîmede emânetin yerlere, göklere ve dağlara teklif edilmesi, onların da bu teklîfi reddetmesi, cemâdât olarak bildiğimiz varlıkların bile emânetin mükellefiyetinin ağırlığını fark edebilecek bir şuura sâhip olduğunu göstermektedir

“Biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik Allâh korkusundan onu baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün Bu misâlleri düşünsünler diye insanlara veriyoruz” (el- Haşr, 21) âyet-i kerîmesinden de anlaşıldığı gibi cemâdâttan olan dağlar bile ilâhî emirlere karşı hissî ve fiilî aksülamellerde bulunabilecek varlıklardır
Cenâb-ı Hak, insanın çok zâlim ve çok câhil olduğu için mes'ûliyetten korkmadığını ve “emânet”i yüklendiğini bildiriyor

Zulmün zıddı “adl”dir Adl, aynı zamanda amel-i sâlih mânâsında kullanıldığından, zulme düşmemek için bolca sâlih amel işlemeye gayret etmek gerekmektedir Nitekim Cenâb-ı Hak, Asr Sûresi'nde insanın hüsrandan kurtulması için sâlih amel sâhibi olmasının zarûretinden bahseder

Cehlin zıddı ise “ilim”dir İlim de zâhirî ve bâtınî olmak üzere iki çeşittir İmâm Gazâlî -kuddise sirruh-, hakîkî ilmin bu iki çeşit ilmi cem etmeye bağlı olduğunu şu şekilde ifâde etmektedir:
“Hakîkî âlimler, yâni peygamber vârisleri, zâhirî ve bâtınî ilimleri cem eden âlimlerdir!”

Cenâb-ı Hak diğer bir âyet-i kerîmede şöyle buyurur:
“Yoksa geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak ibâdet eden, âhiret azâbından sakınan ve Rabbinin rahmetini dileyen kimse (o inkârcı gibi) midir? (Rasûlüm!) De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak selîm akıl sâhipleri ibret ve öğüt alır” (ez-Zümer, 9)

Zemahşerî, bu âyet-i kerîmenin tefsîrinde şöyle der:
“Allâh Teâlâ bilenler ifâdesiyle tâat ve ibâdet eden kimseleri, bilmeyenler ifâdesiyle de böyle olmayan kimseleri kasdetmiştir Böylece kânit leri, yâni tâat ve ibâdet edenleri âlimler saymıştır ki bununla, ameli olmayanın gerçek âlim olmayacağına dikkat çekmektedir Dolayısıyla bu âyette ilimleri az olup sonra da itaat ve ibâdette bulunmayan, hem de o ilimlerine aldanarak dünya husûsunda fitneye düşen kimseler için büyük bir ayıplama vardır O hâlde bunlar Allâh katında câhil kimselerdir” ( Keşşâf , V, 156)

Âyet-i kerîmeler muktezâsınca, “amel-i sâlih” sâhibi olup zâhirî ve bâtınî ilmimizi irfâna dönüştürebildiğimiz nisbette “zalûm” ve “cehûl” sıfatlarından kurtulmuş oluruz Yâni bu mânevî hastalıkları tedâvî etmek için ilmî sermâyenin yanında kalbî sermâye de lüzumludur
Ayrıca yukarıdaki âyet-i kerîmelerde Allâh - celle celâlühû-, insanın, ilâhî esrâr ve azametten gâfil olarak yaşaması netîcesinde dûçâr olacağı bedbahtlığı da bildirmektedir
Mesnevî şârihi Tâhiru'l-Mevlevî, insanın yüklendiği bu mes'ûliyetin ağırlığını şöyle dile getirir:

Eli boş gidilmez gidilen yere;
Rabbim, boş gelmedim ben suç getirdim!
Dağlar çekemezken o ağır yükü;
İki kat sırtımda pek güç getirdim!


***

Sûfîlere göre, insanın öz sıfatı bilgisizlik tir Âyet-i kerîmede cehûl (çok câhil) buyrulması buna bir delîldir Mutlak ilim, yalnız Allâh'a mahsustur Nitekim Cenâb-ı Hak:
“…Size ancak az bir ilim verilmiştir” (el-İsrâ, 85) buyurur Buna mukâbil Cenâb-ı Hakk'ın ilminin nihayetsizliğini ve azametini ifâde eden şu âyet-i kerîme ne müthiştir:
“Eğer gerçekten yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa, deniz de (mürekkep olup) arkasından yedi deniz daha ona eklense, Allâh'ın kelimeleri (yazılmakla) tükenmez Muhakkak ki Allâh Azîz'dir, Hakîm'dir” (Lokman, 27)

Şu hadîs-i şerîf de bu hakîkati açıkça beyân etmektedir:
“Hı­zır -aley­his­se­lâm-'ın, Mû­sâ -aley­his­se­lâm-'a acâip, ga­râ­ip ve hik­me­ti meç­hul hâ­di­se­ler gös­ter­di­ği se­ya­hat es­nâ­sın­da bir ser­çe ku­şu ge­le­rek bin­dik­le­ri ge­mi­nin ke­na­rı­na kon­du Son­ra de­niz­den ga­ga­sıy­la su al­dı Hı­zır -aley­his­se­lâm-, bu man­za­ra­yı Mû­sâ -aley­his­se­lâm-'a gös­te­re­rek şu teş­bih­te bu­lun­du:
«–Al­lâh'ın il­mi ya­nın­da se­nin, be­nim ve bütün mahlûkâtın ilmi, şu ku­şun de­niz­den ga­ga­sıy­la al­dı­ğı su ka­dar­dır»” (Bu­hâ­rî, Tef­sîr, 18/4)
Âlimler bu ve benzeri naslardan hareketle şöyle bir netîceye varmışlardır:
İnsanların ilmi, evliyâullâhın ilmi yanında deryâdan bir katre; evli­yâullâhın ilmi, peygamberlerin ilmi yanında deryâdan bir katre; peygamberlerin ilmi, Hazret-i Peygamber -sallâllâhu aleyhi ve sellem- Efendimiz'in ilmi yanında deryâdan bir katre ve Rasûlullâh -sallâllâhu aleyhi ve sellem-'in ilmi de Allâh'ın ilmi yanında deryâdan bir katre mesâbesindedir
Ancak, verilen bu az ilimle amel edilip takvâya vâsıl olunabilirse, Allâh'ın lutfu ve ihsânıyla kul, ârif hâle gelir Böylece mârifetten, yâni Allâh'ı hakkıyla ta­nıyabilmekten hisse almaya başlar ve ona esrâr-ı ilâhî açılır Nitekim âyet-i kerîmede:
“…Allâh'tan ittikâ edin, Allâh size (ihtiyâcınız olan şeyleri) öğretir” (el-Bakara, 282) buyrulur
Müfessir Kurtubî, bu âyet-i kerîmenin tefsîrinde şu açıklamayı yapmaktadır:
“Bu âyette Allâh'tan ittikâ edenlere bizzat Allâh'ın ilim öğreteceği va'di vardır Yâni takvâ sâhibi olan kulun kalbine Cenâb-ı Hak, kendisiyle hakîkatleri idrâk edeceği ve hakla bâtılı ayırabileceği bir nûr ihsân eder” (Kurtubî, III, 406)
Ha­dîs-i şe­rîf­te de bu mânâyı te'yîden:
“Öğ­ren­dik­le­riy­le amel ede­ne Al­lâh Te­âlâ bil­me­dik­le­ri­ni öğ­re­tir” (Ebû Nu­aym, Hil­ye­tü'l-Ev­li­yâ, X, 15) buyrul­muş­tur

2 İnsan Acelecidir
Allâh Teâlâ insan psikolojisinin bu husûsiyetini şöyle beyân buyurmaktadır:
“İnsan, aceleci (bir tabiatta) yaratılmıştır…” (el-Enbiyâ, 37)
“İnsan, hayrı istediği kadar şerri de ister İnsan çok acelecidir!” (el-İsrâ, 11)

İnsan hayrı istediği gibi, şerri de ister ve yaptıkları ile onu dâvet eder Bunun sebebi insanın pek aceleci olmasıdır Sabır ve tahammül zor geldiği için sonra olacak şeyin vaktinden önce hemen olmasını taleb eder Bu davranış ise zaman zaman istenmeyen bir netice ile sonuçlanır Nitekim Mecelle 'de: “Kim bir şeyi vaktinden evvel isti'câl eyler ise mahrûmiyetle cezâlandırılır” Yâni bir şeyin vaktinden önce acele olarak gerçekleşmesini isteyen kimse, o şeyden mahrum edilmek sûretiyle cezaya dûçar kılınır, denilmiştir
İnsanın aceleci vasfının bir tezâhürü de onun kolay elde etme iştihâsında olmasıdır Zîrâ o âhiret saâdetini, dünyada yaşamak ister Bu sebeple insanların birçoğu âhireti bırakır da dünyaya meyleder O büyük âhiret mükâfâtına ehemmiyet vermediği gibi o acıklı azâbı da düşünmez Aceleciliğinden dolayı hayır ve şerri birbirinden ayırmadığı için âkıbetini hesâba katmaz Âyet-i kerîmede insanın bu aldanışı şöyle beyân buyrulur:
“Hayır! Doğrusu siz âcil olan dünya hayatını seviyorsunuz ve âhireti bırakıyorsunuz” (el-Kıyâme, 20-21)
Gerçekten insan, öfkelendiği, bir sıkıntıya düştüğü ve güçlüklerle karşılaştığı zaman, muhâtaplarına çok ko­laylıkla bedduâ edebilmektedir Hâlbuki bu zor ve güç durumlardan sabır ve me­tânetle kurtulmaya çalışmak gerekir Ancak aceleci yapısı ile insan, böyle durum­larda ümitsiz ve kötümser bir hâlet-i rûhiye içinde, bâzen de teessürünün çokluğundan:
“Allâh'ım, cânımı al da, beni bu sıkıntıdan kurtar!” gibi sözlerle kendisi için bedduâ eder ki, bunlar aslâ doğru değildir
Enes -radıyallâhu anh- şöyle anlatır:
“Rasûlullâh -sallâllâhu aleyhi ve sellem- son derece zayıflamış bir hastayı ziyâret etti ve:
«–Allâh'a bir şey için duâ ediyor muydun veyâ O'ndan bir şey istiyor muydun?» diye sordu Hasta şöyle cevap verdi:
«–Evet Allâh'ım! Bana âhirette vereceğin cezayı bu dünyada hemen peşin olarak ver, diye duâ ederdim»
Allâh Rasûlü -sallâllâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu:
«–Sübhânallâh! Senin buna gücün yetmez Şöyle duâ etseydin olmaz mıydı?: Allâh'ım! Bize dünyada da iyilik ver, âhirette de iyilik ver ve bizi cehennem azâbından koru!»
Bunun üzerine adam bu duâyı yaptı ve şifâ buldu” (Müslim, Zikir, 23/2688; Tirmizî, Deavât, 71/3487)
Allâh Rasûlü -sallâllâhu aleyhi ve sellem- diğer bir hadîslerinde şöyle buyurmuştur:
“Başına bir musîbet geldi diye hiçbiriniz ölümü temennî etmesin Mutlaka böyle bir şey temennî etmek zorunda kalırsa: «Allâh'ım, benim için yaşamak hayırlı olduğu sürece beni yaşat, hakkımda ölüm hayırlı olduğu zaman da beni öldür» desin” (Buhârî, Merdâ, 19; Deavât, 30; Müslim, Zikir, 10, 13)
Bundan dolayı mü'minler, bedduâ etmemeli, sabır ve ihtiyat ile hayra nâil olmak için duâ etmeli, faydalı hizmetleri yapmaya çalışıp hayra dâvet etmelidir Âyet-i kerîmede tavsiye buyrulduğu üzere:
“…Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik, âhirette de iyilik ver ve bizi cehennem azâbından muhâfaza eyle” (el-Bakara, 201) diye niyazda bulunmalıdır

3 İnsan Menfaatine Çok Düşkündür
İnsanın bu vasfını anlatan bir âyet-i kerîmede şöyle buyrulmaktadır:
“İnsanlara bir rahmet tattırdığımızda ona sevinirler Şâyet yaptıklarından ötürü başlarına bir fenâlık gelse, hemen ümitsizliğe düşüverirler” (er-Rûm, 36)
Aslında Allâh'ın lutuf ve rahmetiyle sevinmek men edilmemiş, aksine emredilmiştir 1 Fakat bu sevinçten maksat, nîmet vereni tanıyarak, hamd ve şükrünü idrâk ederek sevinmektir Burada ise nîmet vereni hesâba katmayıp sadece nîmete güvenerek şımarıp hevâlarına uyan kimselerin hâli açıklanmaktadır Nitekim Kur'ânî ifâdeyle:
“…Sakın şımarma! Muhakkak ki Allâh şımaranları sevmez” (el-Kasas, 76) buyrulmaktadır Böyle kimseler ibâdet etseler bile, dünya menfaati için ederler Sırf nîmete güvendikleri için kendi yaptıkları şeyler sebebiyle başlarına bir fenâlık gelse derhal ümitsizliğe düşerler Allâh'ın rahmetinden tamamen ümit keserler Çünkü teslîmiyetleri, Bâkî olan Allâh'a değil, fânî şeyleredir İnsanın menfaat-perestliği âyet-i kerîmede ne güzel tasvir edilir:
“İnsanlardan kimi Allâh'a (şüphe ve tereddüt içinde) yalnız bir yönden kulluk eder: Kendisine bir iyilik dokunursa, buna pek memnun olur; bir de musîbete uğrarsa, çehresi deği­şir (dînden yüz çevirir) O, dünyâsını da, âhiretini de kaybetmiştir İşte bu, apaçık ziyânın ta kendisidir” (el-Hacc, 11)
Kimi insan da, nefsânî arzulardan kurtulamadığı için kendi zâviyesinden Allâh'a ibâdet eder; gönülden ve içten gelerek değil, belli bir maksat için gâfilâne bir şekilde dindarlık eder Böyle kimselerde zikir dilde kalmış, kalb mahfazasına yerleşmemiştir O kişi eğer kendisine bir iyilik gelirse sevinir, bir belâ geldiğinde ise hakîkatten yüz çevirir

4 İnsan Allâh'a Karşı Pek Nankördür
Âyet-i kerîmede:
“Şüphesiz ki insan Rabbine karşı pek nankördür Elbette buna kendisi de şâhittir” (el-Âdiyât, 6-7) buyrulmaktadır
İsrâ Sûresi'nde geçen şu âyetler ise gâfil insanın bu husûsiyetini canlı bir şekilde anlatarak, bu tiplerin rûh hâllerinin içinde bulundukları şartlara göre nasıl değişkenlik arzettiğini şöyle ifâde etmektedir:
“Denizde başınıza bir musîbet geldiğinde, O'ndan başka bütün yalvardıkları­nız kaybolup gider O sizi kurtarıp karaya çıkardığında, (yine eski hâlinize) döner­siniz İnsanoğlu çok nankördür O'nun, sizi karada yerin dibine geçirmeyeceğinden, yahut başınıza taş yağdırmayacağından emîn misiniz? Sonra kendinize bir koruyucu da bulamazsınız Yahut O'nun, sizi bir kez daha oraya (denize) gönderip üzerinize bir kasırga yollayarak, inkâr etmiş olmanız sebebiyle sizi boğmayacağından emîn misiniz? Sonra, bundan dolayı kendinize (intikâmınızı almak için) bizi arayıp soracak bir destekçi de bulamazsınız” (el-İsrâ, 67-69)
Diğer bir âyet-i kerîmede ise şöyle buyrulur:
“Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip ikramda bulunduğu ve nîmet verdiği zaman «Rabbim bana ikram etti» der Onu imtihân edip rızkını daralttığında ise «Rabbim beni tahkir etti, önemsemedi» der” (el-Fecr, 15-16)
Yüce Rabbimiz kulunu, sabrı nisbetinde mükâfâtlandırmak üzere her an imtihan etmektedir Bu esnâda rızkı daraltılan, sıkıntılara mübtelâ olan pek çok insan, bunun ilâhî hesapta bir kolaylık, âhirette büyük bir ecir olacağını, dolayısıyla ilâhî bir ikram ve muhâfaza olduğunu düşünmeden; “Rabbim bana hor baktı, beni küçümsedi” diye gücenir Rabbinin üzerindeki nîmetlerini düşünemez hâle gelir Rızık az da olsa yine onun şükrünün edâ edilmesi gerektiğini ve azın kıymetini bilmeyenin, çoğun kıymetini de bilemeyeceğini idrâk edemez Rabbinin bunlar vesîlesiyle kendisini imtihan etmekte olduğunu aklına getirmez Hâlbuki Cenâb-ı Hak:
“…Sizi bir imtihan olarak şerle de hayırla da deneriz” (el-Enbiyâ, 35) buyurmaktadır İnsan bu durumun şuurunda olmazsa bu menfî duygular nihâyette onu küfre kadar sürükleyerek kendisini yaratan Yüce Rabbine karşı hasım hâline bile getirebilir Çünkü onun nazarı fazîlete değil, dünyanın gelip geçen boş sevdâlarına yönelmiştir Âyet-i kerîmede buyrulur:
“ (Allâh) insanı bir nutfeden yarattı Bir de bakarsın ki o, Rabbine karşı açık bir hasım kesilmiştir!” (en-Nahl, 4) 2

5 İnsan Harîs ve Cimridir
İnsanın cennetten çıkarılmasında büyük payı olan bu mezmum sıfatlar, terbiye edilmediğinde dünya ve ukbâ hayatı için en büyük tehlikelerden biri hâline gelir Rabbimiz bu nevî sıfatların mü'minde olmasını istememektedir Cenâb-ı Hak bu hususta kullarını îkâz ederek şöyle buyurur:
“Hayır! Doğrusu siz, yetîme ikrâm etmiyorsunuz; yoksulu yedirmeye birbiri­nizi teşvîk etmiyorsunuz! Haram helâl ayırmaksızın mîrâsı hırsla yiyorsunuz Malı aşırı derecede seviyorsunuz!” (el-Fecr, 17-20)
“Gerçekten insan, pek hırslı (ve sabırsız) yaratılmıştır Kendisine fenâlık dokunduğunda, sızlanır, feryâd eder, ona imkân verildiğinde ise cimrileşir, pinti kesilir” (el-Meâric, 19-21)
“Gerçekten insan dünya malına son derece düşkündür, onu çok sever” (el-Âdiyât, 8)
Âyet-i kerîmede dünya malı için “hayr” tâbirinin kullanılmasının sebebi, insan fıtratının ona meyletmesi, çoğu insanın dünya menfaatinden dolayı onu mutlak hayır zannetmesidir ki, âyette bu zan kötülenmiştir Yâni insan, mal ve serveti mutlaka “hayır” sanarak sevdiği için cimridir, eli sıkıdır Allâh için o malın hakkını vermek, hayra sarfetmek, umûmun menfaatine hizmet etmek istemez, kıskanır Onu kazanmak husûsunda çok güçlü ve hırslı olurken, sıra o malın şükrünü ödemeye gelince zayıflığını ileri sürerek nankörlük eder ve infaktan kaçınır Kalem Sûresi'nde Allâh'ın verdiği nîmetlere nankörlük edip şükrünü yerine getirmeyen bahçe sâhiplerinin dûçâr oldukları hazîn âkıbet, acıklı sahneler hâlinde sergilenmektedir 3 Bu kötü sıfatları taşıyanlar için Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:
“İnsanları arkadan devamlı ayıplayıp çekiştiren (hümeze), yüzlerine karşı da onlarla alay etmeyi âdet edinen (lümeze) her kişinin vay hâline! O, malı toplar ve onu sayıp durur Malının gerçekten kendisini ebedî kılacağını sanır Hayır, yemin olsun ki o Hutame'ye atılacaktır” (el-Hümeze, 1-4)
“De ki « Eğer Rabbimin rahmet hazînelerine siz sâhip olsaydınız, o zaman (dahî) harcamak (la tükenir) korkusuyla cimrilik ederdiniz Zaten insan çok cimridir»” (el-İsrâ, 100)

6 İnsan Kıskanç ve Hasetçidir
İnsan fıtratındaki mezmum sıfatların en tehlikelilerinden biri de kıskançlık ve hasettir Âyet-i kerîmelerde şöyle buyrulur:
“…Nefsler kıskançlığa meyilli olarak yaratılmışlardır…” (en-Nisâ, 128)
“Yoksa onlar, Allâh'ın lutfundan verdiği şeylerden dolayı insanları kıskanıyorlar mı?” (en-Nisâ, 54)
Rasûlullâh -sallâllâhu aleyhi ve sellem-, hasetten sakındırarak onun zararını şöyle haber vermektedir:
“Haset etmekten sakının Zîrâ haset, ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri yer bitirir” (Ebû Dâvûd, Edeb, 44)
Cenâb-ı Hak bu çirkin vasıftan kurtulmak için infak ve îsâra ehemmiyet vermek gerektiğini bildirerek şöyle buyurmaktadır:
“…Kim nefsinin hırs ve cimriliğinden korunursa işte onlar felâha erenlerin ta kendileridir” (el-Haşr, 8)

7 İnsan Zayıf Yaratılmıştır
Allâh Teâlâ diğer mahlûkâtı doğumlarından kısa bir süre sonra hemen hayata intibak edebilecek ve kendi başına yaşayabilecek bir kuvvette yarattığı hâlde, insanı uzun bir müddet başkalarının bakımına ve muhâfazasına muhtaç, âciz ve zayıf bir durumda yaratmıştır Âyet-i kerîmede şöyle buyrulur:
“Allâh sizi önce zayıf olarak yarattı, zayıflığın ardından size kuvvet verdi, kuvvetin ardından da tekrar bir zayıflık ve ihtiyarlık verdi” (er-Rûm, 54)
İnsan, güçlü kuvvetli olduğu gençlik dönemine aldanarak Allâh'a karşı isyana dalmamalıdır Zîrâ bu kuvvetin ardından muhakkak bir za'fiyet ve tükeniş dönemi gelecektir İhtiyarlıkta duyulan pişmanlık ise elden kaçırılan fırsatları geri getirmeyecek, rûhun hasret ve ıztırâbını dindiremeyecektir İnsanın bu hazîn âkıbeti âyet-i kerîmede şöyle bildirilmektedir:
“Ki­me uzun bir ömür ve­rir­sek, biz onun ya­ra­tı­lı­şı­nı (güç ve kuv­ve­ti­ni ala­rak) ter­si­ne çe­vi­ri­riz Hiç (bu man­za­ra­yı) dü­şün­mü­yor­lar mı? (Bu ib­ret­li yol­cu­lu­ğu id­râk et­mi­yor­lar mı?) ” (Yâ­sîn, 68)
Fizyolojik yapısı itibâriyle birçok za'fiyet taşıyan insan, aslında psikolojik yönden daha büyük bir za'fiyet içindedir Bu iki yöne de işâret eden âyet-i kerîmede:
“…İnsan zayıf yaratılmış­tır” (en-Nisâ, 28) buyrulmaktadır
Cenâb-ı Hak insanın irâde, hâfıza ve azim yönünden zayıflığını Hazret-i Âdem -aleyhisselâm-'ın şahsında şöyle ifâde eder:
“Şüphesiz daha önce Âdem'le (yasak ağaçtan yememesi husûsunda) ahitleşmiştik, fakat o bunu unuttu Biz onu fazla azimli bulamadık” (Tâhâ, 115)
Nitekim “insan” kelimesinin iki ayrı kökten müştak olduğu söylenir Birincisi, unutma mânâsındaki “nisyan”dır Âyet-i kerîmede ifâde edildiği gibi Hazret-i Âdem -aleyhisselâm- Allâh ile yapmış olduğu ahdi unutmuştur İkincisi ise “ünsiyet”tir ki, insan bulunduğu yere çabucak alışır, ülfet eder ve âdeta o yerin rengine boyanır
Allâh Teâlâ'nın, birçok âyet-i kerîmede zayıflık ve acziyetinden bahsettiği insanoğlunun kibirlenip böbürlenmesini gerektirecek hiçbir sebep olamaz Üstelik Cenâb-ı Hak insanı sevimli ve hoş görünümlü bir alın teri veya göz yaşından değil de atılmış değersiz bir sudan yaratmıştır Bu yüzden ona yakışan, Yaratıcı'sının sonsuz kudreti karşısında acziyet ve hiçliğini idrâk etmesidir Nitekim insan, bu hususta şöyle îkâz edilmiştir:
“Yeryüzünde böbürlenerek dolaşma! Çünkü sen (ağırlık ve azametinle) ne yeri yarabilir ne de dağlarla ululuk yarışına girebilirsin!” (el-İsrâ, 37)
İnsanda kulluk temâyülü fıtrîdir Bu bakımdan ya nefsânî temâyüllerine, yâni dünyevî menfaatlerine, ya da Rabbine kul olacaktır Rabbine lâyıkıyla kul olabilmesi için de nefs engelini aşması lâzımdır Bunun için Elest Bezmi'ndeki: “Evet, Sen bizim Rabbimizsin!” ahdine sâdık kalması îcâb eder
Rûh, Rabbiyle bu ahdi gerçekleştirirken herşey ayân idi Melekleri görüyor, azamet-i ilâhiy­eyi kolayca seyrediyordu Lâkin and veren bu rûh, -hadîs-i şerîfte ifâde edildiğine göre- ana karnına 120 günde üfürülünce, beş duyunun esâretine girdi Nefs engeli ile karşılaştı Letâfetten kesâfete bürünerek perdelendi Ancak ona bu kesâfetten kurtuluşun yolu da gösterildi İnsan bu beş duyusunu, Allâh'ın ihsân ettiği mânevî istîdâdlarla ve O'nun arzu ettiği istikâmette tezkiye etmesi ile nefs engelini aşmış olur Beş duyunun istikâmete girmesi ise, ancak kalbin tasfiyesi ve nefsin tezkiyesi ile mümkündür Bunun sonunda kesâfet azalır, letâfet artar ve kalb, hakîkatleri alıcı hâle gelir
“ (Âdem'e) şekil verdiğim ve ona rûhumdan üflediğim zaman!” (el-Hicr, 29) âyetinde beyân edilen rûh, “emir âlemi”nden gelen rûh-i sultânî dir Fânî olan cesedin içine girmiştir Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, bu rûh-i sultânînin ce­sedin içinde kaybolmaması ve cesede hâkim olması için şu misâli verir:
“Ayran içinde yağ, nasıl gizli ve görünmez bir hâldeyse, ceseddeki rûh da öyledir”
“Yağın meydana gelmesi için, ayranın dövülmesi lâzımdır”
“Tıpkı bunun gibi, sultânî rûhun da, bedeni, yâni cesedi kontrol altına alması için mücâhede, riyâzât ve birtakım mahrûmiyetlere sabretmesi şarttır”

Kalbin; kesâfetten, yâni süflî dünyâ lezzetlerinden kurtulup letâfete kavuş­ması, ilâhî duygularla dolu olması zarûrîdir Aksi hâlde mârifetullâha vâsıl olmak mümkün de­ğildir Merhûm Necip Fâzıl, bu kalbî hakîkati bir yakarış hâlinde ne güzel ifâde eder:
Bende sıklet, Sen'de letâfet
Allâh'ım, affet!
Latîf'ten af bekler kesâfet
Allâh'ım, affet!
Etten ve kemikten kıyâfet
Allâh'ım, affet!
***

Allâh Teâlâ âyet-i kerîmelerde buyurur:
“ (Nefsinin kötülüklerinden) temizlenen; Rabbinin adını zikredip namaz kılan (kulluk eden ) kimse, şüphesiz kurtuluşa ermiştir” (el-A'lâ, 14-15)
“Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi tâkip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu binâ edene, yere ve onu yayıp döşeyene, nef­se ve ona bir­ta­kım kâ­bi­li­yet­ler ve­rip de iyi­lik ve kö­tü­lük­le­ri­ni il­hâm ede­ne ye­min ede­rim ki; nef­si­ni kö­tü­lük­ler­den arın­dı­ran (tez­ki­ye eden) kur­tu­lu­şa er­miş, onu kö­tü­lük­le­re gö­men de elbette hüsrâna uğramıştır” (eş-Şems, 1-10)
Dînin gâyesi, Hakk'a lâyıkıyla kulluk edecek, güzel, zarîf, hassas ve derin insan yetiştirmektir Bu kemâl, ancak tefekkür ve tehas­süs itibâriyle ulvî mertebelere ulaşabilenlerde gerçekleşir Nitekim Cenâb-ı Hak, kâmil îmân sâhiblerini şöylece tasvîr etmektedir:
“ (Gerçek) mü'minler ancak, Allâh zikredildiğinde kalbleri titreyen, kendilerine Allâh'ın âyetleri okunduğunda îmânları artan ve yalnız Rablerine dayanıp tevekkül eden kimselerdir” (el-Enfâl, 2)
“ (Gönülden Allâh'a bağlı olan) o kimseler, Allâh zikredildiği zaman kalbleri titrer; başlarına ge­lene sabrederler, namaz kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infâk ederler” (el-Hacc, 35)
Kalb, muhabbetullâh ile dolarsa her amelin umûmî ve nihâî hedefi rızâ-yı ilâ­hîyi kazanmak olur İnsan, kendisinin yaratılış hikmetine, kâinâtın ve Kur'ân'ın hakîkatine doğru yol almaya başlar Bu derinlik ve inceliği kazanamayan gâfil ve hasta kalbli kulları ise, Allâh - celle celâlühû- sevmez Âyet-i kerîmede buyrulur:
“Allâh'ı zikretmek husûsunda kalbleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun! İşte bunlar apaçık bir sapıklık içindedirler” (ez-Zümer, 22)
Âyette, zikirden uzaklaşan bir insanın, insanlık haysiyet ve şerefini muhâfaza edemediği, yâni “ahsen-i takvîm” olma husûsiyetine ulaşamadığı bildirilmektedir
Nefs, bütün dünyâ lezzetlerini kendinde toplamaya çalışır Ancak, “nefs tez­kiyesi” neticesinde bunları kalbden dışarı atmak mümkündür Bu mânevî terbiye olmadığı takdirde kişi nefsinin zebûnu olur Âyet-i kerîmede buyrulur:
“ (Rasûlüm!) Hevâ ve hevesini (nefsânî arzularını) ilâh edinen kimseyi gördün mü? Şimdi ona sen mi vekil olacaksın? (Yâni vekil olup da onu kurtaramazsın!) ” (el-Furkân, 43)
Âyet-i kerîmede, vahye değil de kendi hevâlarına tâbî olanların tavrının son derece ağır bir tâbir olan “hevâsını ilâh edinmek” ile ifâde edilişi, câlib-i dikkat bir durumdur Kur'ân-ı Kerîm'de “hevâ” kelimesi, ilmin yâni Allâh'tan gelen bilginin zıddını ifâde etmektedir Âyet-i kerîmede şöyle buyrulur:
“… (Rasûlüm!) Celâlim hakkı için sana gelen bunca ilmin arkasından sen tutar da onların hevâlarına uyacak olursan o takdirde sen de mutlak zâlimlerden olursun” (el-Bakara, 145)
Kur'ân-ı Kerîm, “hevâ”ya uymayı dalâletin başlıca ve en mühim sebebi olarak zikretmektedir Dînî hususlarda hevâsına, yâni nefsinin arzularına tâbî olanların doğru yoldan şaşacağı, Allâh yolundan uzaklaşacağı muhakkaktır
Nefsin lâyıkıyla tezkiye edilebilmesi için; sohbet, riyâzât ve zikir gibi mânevî terbiye metodlarına ihtiyaç vardır Îmân cevherinin merkezi kalb olduğu gibi zikir cevherinin merkezi de yine kalbdir Zikir, dilden kalbe indiği zaman hakîkî kulluk başlar; nefs engelini aşma yo­luna girilmiş olur Zikre devâm neticesinde; zikrin hakîkati, zâkirin bütün ahvâline hâkim olur Kalbde, Cenâb-ı Hak'tan başka herşey silinir Kul, Rabbi ile beraber olur İhsân duygusuna kavuşur Kulluk ve ibâdete, Rabbini görür gibi devâm eder…
___________
1 Bkz Yûnus, 58
2 Ayrıca bkz Yâsîn, 77
3 Bkz el-Kalem, 16-33