Türk Lirasının 84 Yıllık Hikayesi

14 Mart 1947 tarihinde hükümet bir karar alarak geçerlilikleri devam eden Osmanlı Bankası banknotlarının 1 Nisan 1947 tarihinden itibaren 1 sene içinde altın karşılığı ödeneceğini duyurdu

Kararla, Cumhuriyetin Osmanlıdan devraldığı son kağıt paralar da kuruluşunun 25 senesinde tedavülden alınmış oldu (fotoğraflı) İSTANBUL (AA) - 17102011 - Medine Taşdelen Yıldırım - Para icat edilmeden önce deniz kabuğundan kıymetli metallere kadar çeşitli malların değişim aracı olarak kullanıldığı, tarihi kayıtlara göre MÖ 118 yılında Çinlilerin deri para kullandığı, ilk kağıt paranın MS 806 yılında yine Çinde ortaya çıktığı para tarihinde Türkiye Cumhuriyeti kağıt paraları 84 yıllık tarihi geçmişe sahip

Batıda kağıt paraların basılması ve kullanılması 17 yüzyılın sonlarına rastlarken, ilk kağıt paranın 1690lı yıllarda ABDde Massechusetts Hükümeti, İngilterede ise Goldsmithsler tarafından basıldığı ve dolaşıma çıkarıldığı, 1694 yılında İngiliz Merkez Bankası ve daha sonra diğer ülke merkez bankalarının kurulması ile de yaygınlaştığı biliniyor

Basıldığı dönemin sosyo-ekonomik yapısının izlerine de sahip olan para tarihi, aynı zamanda bir iktisadi analiz özelliği ile sosyo-ekonomik tarihin yansıması özelliği de taşıyor Bu bağlamda, Cumhuriyet dönemi kağıt paraları da üzerlerinde bulunan resimlerden dolayı çıkarıldığı zaman için önemli izleri ve mesajları üzerinde barındırıyor

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk olarak 1927 yılında piyasaya sürülen kağıt paralar, artık günlük hayatımızın değişmez unsuru olurken, Türkçe Latin harfli olarak tasarlanan ilk kağıt para 5 liralık kupür olarak 15 Ekim 1937de basıldı Dolayısıyla Türkçe harflerle basılan kağıt paraların hayatımızda 84 yıllık bir geçmişi var

-1937de 1 emisyon paraların yerine 2 emisyon paralar geçmeye başladı- Türk Nümismatik Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Güçlü Kayralın hazırladığı çalışmaya göre; Cumhuriyetin ilk kağıt parası 5 Aralık 1927 tarihinde piyasaya sürüldü Eski harfli birinci emisyon kağıt paraların, planlandığı gibi çıkarıldıktan 10 sene sonra 1937 yılında değiştirilmesi gerekiyordu

İkinci emisyon kağıt paralar sadece Türkçe Latin harfli olarak tasarlandı 15 Ekim 1937 tarihinde, ilk olarak 5 liralık kupürün piyasaya verilmesiyle eski harfli 1 emisyon paraların yerine 2 emisyon paralar geçmeye başladı

2 emisyonun kupürleri 1, 2½, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1000 olarak tasarlanmıştı Bu defa, 1 emisyondan farklı olarak 2½ liralık kupür de kullanıma alınacaktı Bu arada madeni paralar da 1, 5, 10, 25 ve 50 kuruş olarak tedavüldeydi 1937 yılında alınan karar doğrultusunda 1 liralık kupür, kağıt paradan madeni paraya çevrilmiş ve tedavüle 1 liralık gümüş sikkeler çıkarılmıştı Numunesi hazırlanan 1 liralık kağıt paralar ise hiç bastırılmadı

1937 ve 1938 yıllarında yeni emisyonun 5, 10 50 ve 100 liralıkları tedavüle verildikten sonra Atatürkün ölümü ve yerine İsmet İnönünün geçmesi üzerine 2 emisyona geçiş işi değişikliğe uğradı 1939 senesinde tedavüle verilen 500 ve bin liralıkların planlanan miktarının bir kısmı aynı klişe ve renklerde olmasına rağmen Cumhurbaşkanı olarak İnönünün resimleri ile yeniden bastırılıp piyasaya verildi

Savaş ve bozuk para ihtiyacı nedeniyle ufak kupür istendi- 1939 senesi Eylül ayında Avrupada patlak veren savaşın genişlemesi ve daha ileri boyutlara varması ihtimalinin uzak olmadığını değerlendiren Merkez Bankası, hükümete başvurarak banknot mevcutları ve ihtiyatları üzerinde hazırlık yapılması ve bozuk para ihtiyacını gidermek için ufak kupür basılması için izin istedi Gelen olumlu cevap üzerine tedavülde bulunan banknotları basmış olan Thomas De La Ruedan telgrafla bir teklif istendi ve matbaaya sipariş verildi

Bu matbaanın tercih edilmesindeki sebep, para kalıplarının matbaanın elinde hazır olduğu düşüncesiydi Ancak, Cumhurbaşkanı resim ve filigranının değişimi için mevcut kalıplar üzerinde değişiklik yapılması gerekmekteydi Ufaklık ihtiyacını gidermek için yeni tasarlanan 50 kuruşun kalıplarının da sıfırdan hazırlanması gerekiyordu Bu 50 kuruşların siparişi de yine İngilteredeki Bradbury Wilkinson firmasına verilmişti Bu gecikmelerden ötürü siparişlerin teslimi 1941 senesi başına uzatılıyordu

-Batan gemilerde zayi olanların yerine tekrar basıldı- Bu sırada, Fransa ve İtalya savaşa girmiş, Akdeniz deniz taşımacılığına uygun olmayan bir hale gelmişti Paraların sevkıyatı için Kap ve Kızıldeniz yolu tek güvenli seçenek olarak görülüyordu Paraların basılacağı matbaalar artık savaş bölgesi içindeydi Kısa bir süre sonra, Londranın Almanlar tarafından bombalanması sonucunda Thomas de la Rue matbaası da isabet aldı ve düzeni bozuldu

Bu şartlar altında muhtelif kıymetteki banknotlardan öncelikle 100 milyon lira değerinde İnönü resimli 500 ve bin liralık kupürlerin hazırlanmasına karar verildi Basımı tamamlanan paralar, 30 Temmuz 1940 tarihinde vapura yüklenerek Süveyş yolu ile 3,5 ayda İstanbula getirildi Bunun ardından 5 milyonluk 1 liralık, 200 milyonluk 100 liralık ve 25 milyon kupür 50 kuruşluk kağıt para üretilerek Ekim 1940da iki gemiyle yüklenerek yola çıkarıldı

Yeni 1 liralık kupürleri taşıyan Fabian adlı gemi yola çıkar çıkmaz, İnönü resimli eski 100 liralık ve yeni 50 kuruşluk kupürleri taşıyan City of Roubaix gemisi ise 5 ay yollarda kaldıktan sonra Yunanistanın Pire limanında kazaya uğrayarak battı

Bunun arkasından, Fabian gemisinde zayi olanların yerine tekrar basılan 7 milyon liralık 1 liralık, yeni 50 kuruşlukların bakiyesi 15 milyon kupür ve 194 milyon liralık İnönü resimli eski 50 liralık kupür İstanbula sevk edildi

Ancak, bu partide gelen 50 liralık ve 50 kuruşluk kupürler hiç bir zaman tedavüle verilemedi Çünkü, 50 liraların 126 bin kupürü, matbaanın bombalanması sonucu çıkan yangında zayi olmuş ve kalanlarının eksik şekilde kullanılması mümkün değildi

-50 kuruşlar, Piredeki kaza sonrasında halkın eline geçince tedavüle verilemedi- 50 kuruşlar da tedavüle verilemedi Çünkü Piredeki kaza sonrasında paralar yerli halkın eline geçti Haber, Ankaraya telgrafla ulaştığında Başbakanlık hemen konuyu ele alarak yaptığı acil bir açıklama ile bu banknotların tedavülünden vazgeçtiğini duyurdu Konu, aynı zamanda Yunan makamlarına da bildirildi Batıktan çıkarılıp Yunan makamların eline geçebilen paralar Türk hükümetine teslim edildi

Kağıt paraların basım ve tedarikinin yarattığı sorunlar ve dışa bağımlılık, hükümeti paraların ülke içinde basılması imkanlarının araştırılmasına yönlendirirken, kağıt paraların Türkiyede basımı her ne kadar arzu edilse de savaş sebebiyle bir yandan bankalardan yüklü miktarda para çekilirken, yerli basım paraların piyasaya verilmesinin paranın itibarını sarsacağı endişesi vardı Hangi emniyet tedbiri alınırsa alınsın, içeride olmasa da dışarıdan sahte para gelebileceği düşünüldüğünden basım işinden vazgeçildi

Bu sırada, tüm dünyayı sarsan savaş şartları altında Türkiye zor günler geçirmekteydi ve paraya her zamankinden daha fazla ihtiyaç vardı Bu defa, deniz aşırı ülkeler yerine, Almanyadaki matbaalarda para basılması değerlendirildi Berlindeki Reichsdruckerei matbaasına önce 10 ve 100 liralıklar, ardından da 50 kuruşluk kupürler bastırıldı

-Merkez Bankası bilgisi dışında seriler piyasada görüldü- Bu süreçte ilginç bir olay yaşandı Berlinde bastırılan 100 liralıklar A, B, C, D şeklinde dört seride ve 9 milyon adet olarak sipariş edildi Teslim edilen banknotlar, 15 Ağustos 1942 tarihinde tedavüle verildi Birkaç sene sonra, Merkez Bankasının bilgisi dışında E, F, G, H, J serileri piyasada görülmeye başladı Merkez Bankası, ani bir müdahale ile 25 Nisan 1946 tarihinde bu paraları tedavülden kaldırdı

Olayın ardından Almanya matbaasıyla bir daha çalışılmadı ve 1946-1948 arasında piyasaya sürülen 3 emisyon paraların büyük kısmı ve 4 emisyon paraların tamamı Amerikada American Banknote Company matbaasında bastırıldı

2, 3 ve 4 emisyon İnönü resimli paralar, savaş ve sonrası ekonomik şartlar gereği diğer emisyonlardan farklı bir tedavül işlemiyle piyasaya verildi

14 Mart 1947 tarihinde hükümet bir karar alarak geçerlilikleri devam eden Osmanlı Bankası banknotlarının 1 Nisan 1947 tarihinden itibaren 1 sene içinde altın karşılığı ödeneceğini duyurdu Bu kararla, Cumhuriyetin Osmanlıdan devraldığı son kağıt paralar da kuruluşunun 25 senesinde tedavülden alınmış oldu