Uranüs

URANÜS

Uranüs, güneşten uzaklığına göre 7 gezegendir Büyüklük sıralamasında 3 gelir Çapı Neptün'den büyük ancak kütlesi daha azdır
Eski Yunanda, Uranüs cennetin tanrısıdır Cronus (Satürn), Cyclopedes ve Titan'ın da babası olan Gaia'nın oğludur (Olimpos'da oturan tanrıların ataları)
Modern çağlarda keşfedilen ilk gezegendir 13 Mart 1781'de William Herschel tarafından keşfedilmiştir Daha önce de pek çok defa görülmüş ama bir yıldız olarak değerlendirilmiştir 'Uranüs' adı Bode tarafından teklif edilmiş ancak 1850 li yıllardan sonra yagın olarak kullanılmaya başlanmıştır

Uranüs'ü 24 Ocak 1986'da Voyager2 uzay aracı ziyaret etmiştir
Gezegenlerin çoğunun kendi çevrelerindeki dönüş ekseni yaklaşık olarak ekliptik düzleme diktir Oysa Uranüs'ün ekseni, bu düzleme neredeyse paraleldirVoyager2'nin geçişi sırasında Uranüs'ün güney kutbu güneşe bakmaktaydı Gerçi böyle bir eksen eğimiyle hangi kutbun güney hangisinin kuzey olduğunu söyleyebilmek zordur
Uranüs temel olarak kaya ve değişik buzlardan oluşmuştur, kütlenin geri kalanını (%15'ini) hidrojen ve az miktarda Helyum teşkil eder Uranüs, Jupiter ve Satün'den daha çok onların çekirdeklerine benzer, ancak sıvı metalik hidrojen içermez (Neptün için de durum aynıdır)
Uranüs atmosferi %83 hidrojen, %15 helyum ve %2 metan'dan oluşur




Diğer gaz gezegenlerde olduğu gibi, Uranüs'ün de enlemleri boyunca uzanan ve hızlı hareket eden bulut bantları vardır Bu bantlar çok belirsizdirler, ancak Voyager2 'nin gönderdiği resimlerin bilgisayar analizleri ile gösterilebilmişlerdir (solda) Son zamanlarda Hubble Uzay teleskopu ile daha belirgin resimler alınabilmiş ve atmosfer hareketleri gözlenebilmiştir Şimdi güneş ışınları kutuplardan daha aşağı enlemlere dik geldiğinden mevsimsel atmosfer hareketlerinin de arttığı bu nedenle daha iyi gözlemler yapıldığı gerçektir 2007 yılında güneş ışınları Uranüs ekvatoruna dik gelecektirGezegenin mavi rengi, kırmızı ışığın atmosferin üst tabakalarındaki metan tarafından emilmesi sonucudur Jupiter'deki gibi renkli bantların bulunması olasıdır, ancak bu metan tabakası tarafından perdelenmektedir



Diğer gaz gezegenlerde olduğu gibi Uranüs'ün de halkaları vardır Satürn halkaları gibi parlak olmamalarına karşın, onlar gibi 10 m çap ile toz zerrecikleri arasında değişen büyüklüklerde parçacıklardan oluşmuşlardır Soldaki resim Voyager2 tarafından 96 snlik bir pozlandırma ile elde edilmiştir Daha önceden bilinen halkalar yanında parlak toz halkalarını da göstermektedir (Kısa çizgiler - uzun pozlama nedeniyle - yıldızların izleridir)Voyager2, bilinen 5 uydu yanında, 10 yeni küçük uydu daha keşfetmiştir Halkalar arasında daha pek çok küçük uydunun bulunması olasıdır
Uranüs'ün manyetik alanı garip bir şekilde gezegenin ekseninden 60 derece kadar farklı konumdadır Bu da eksendeki anormal yatıklığın bir çarpışma sonucu olduğu, gezegenin ekseninin çekirdeğinin dönüş ekseninden daha fazla etkilendiği şeklinde düşüncelere yol açmaktadır
Uranüs, çok berrak ve karanlık gecelerde çıplak gözle belli belirsiz, bir dürbünle ise rahatlıkla görülebilir (Tabi nereye bakmak gerektiğini biliyorsanız)
20 tane isimlendirilmiş ve bir de yeni keşfedilmiş ve resmen isimlendirilmemiş uydusu vardır(Uyduları için; Gezegenlerin uyduları bölümüne bakınız)

Uranüs Sayısal Değerler Kâşif William Herschel Keşfedildiği yıl 1781 Kütle (kg) 8686e+25 Kütle (Dünya = 1) 14535e+01 Ekvatoryal yarıçap (km) 25,559 Ekvatoryal yarıçap (Dünya = 1) 40074 Ort Yoğunluk (gm/cm^3) 129 Ort Güneşden uzaklık (km) 2,870,990,000 Ort Güneşden uzaklık (Dünya = 1) 191914 Rotasyon süresi (saat) -179 Orbital periyod (yıl) 8401 Ort Orbital hız (km/sn) 681 Orbital eksantriklik 00461 Eksen eğimi (derece) 9786 Orbital eğim (derece) 0774 Ekvatoryal yer çekimi (m/sn^2) 777 Ekvatoryal kaçış hızı (km/sn) 2130 Görünür geometrik beyazlık 051 Magnitude (Vo) 552 Ort bulut ısısı -193°C Atmosferik basınç (bar) 12 Atmosferik bileşimi Hidrojen Helyum Metan
83%
15%
2%

Güneş'in çevresinde dolanan dokuz büyük gezegenden Güneş'e uzaklık bakımından yedinci sırada yer alanıdır Teleskopun bulunmasından sonra ilk keşfedilen gezegen olan Uranüs'ü 1781'de Alman asıllı İngiliz astronom William Herschel Bath'taki kendi gözlemevinde günlük gökyüzü ölçümlerini yaparken bir rastlantı sonucu ortaya çıkardı (bak Herschel, SirWilliam) Sir Herschel o gün (13 Mart 1781), görünüm olarak kesinlikle yıldıza benzemeyen bir gökcismine rastladı; birkaç gece sonra yapılan bir gözlem sonucunda da bu cismin arka plandaki yıldızlara göre konumunun değişmiş olduğunu belirledi Sir Herschel önceleri bunun bir kuyrukluyıldız olduğunu sandı, ama cismin yörünge hareketinin sürekli olarak gözlenmesi sonucunda astronomlar bu cismin gerçekte bir gezegen olduğu kanısına vardılar Gezegene, Eski Yunan ve Roma mitolojisinde Saturnus'un babası olan gök tanrısı Uranos'un âdını Alman astronom Johann Elert Bode vermiştir

Uranüs uygun bir konuma geldiğinde çıplak gözle de görülebilir Bu bakımdan Uranüs'ün bir gezegen olarak daha önce keşfedilmemiş olması şaşırtıcıdır Gerçekten de gezegen 1781'den önce birçok kez gözlemlenmiş, ama her seferinde de bunun bir yıldız olduğu yanılgısına düşülmüş ve hatta bir yıldız olarak kataloga geçirilmiştir

Uranüs çok benzediği Neptün gezegeninden biraz daha büyük, yeşilimsi mavi renkli, garip bir gökcismidir (bak NEPTÜN) Jüpiter, Satürn ve Neptün gibi Uranüs de dev gezegenler sınıfına girer Bilebildiğimiz kadarıyla, yoğunluğu düşüktür; kay açlardan oluşmuş ve suyla kuşatılmış bir çekirdek, bu çekirdeği saran, hidrojen ve helyumdan oluşmuş derin, yoğun bir atmosferden oluşur Atmosferinin üst kesimleri donmuş metan gazından oluşan bir bulut katmanı görünümü verir Metan kırmızı ışığı soğurur (yani emip içinde tutar), öteki renkleri yansıtır; Uranüs'ün yeşilimsi mavi görünmesinin nedeni bu olabilir Dün-ya'daki gözlemevlerinden yapılan kızılötesi (enfraruj) ölçümler, gezegen atmosferinin üst katmanında şiddetli bir soğuğun hüküm sürdüğünü ve burada sıcaklığın -212°C olduğunu göstermektedir

Uranüs yaklaşık 52290 km çapında ve Dünya'nın hemen hemen dört katı büyüklüktedir Güneş çevresindeki dolanım süresi 84,01 yıl, Güneş'e ortalama uzaklığı ise 2 milyar 870 milyon km dolayındadır Yani Uranüs'ün Güneş'e uzaklığı, Dünya'nınkinin 19,18 katı, Satürn'ünkinin ise yaklaşık iki katıdır

Uranüs'ün ilginç ve kendine özgü bir özelliği de, dönme ekseninin hemen hemen 98 derecelik bir açı kadar yana yatık olmasıdır (Dünya'nın dönme ekseninin yatıklığı yalnızca 23V£ derecedir) Yani Uranüs, Güneş'in çevresinde bir yanına yatmış halde dolanmaktadır Bu nedenle yörüngesinin bir noktasında gezegenin güney kutbu Güneş'e dönükken kuzey kutbu karanlıkta kalır; buna karşıt bir noktada ise bunun tersi geçerlidir
10 Mart 1977'de Uranüs, SAO 158687 katalog numarasıyla bilinen soluk bir yıldızın önünden geçerken, astronomlar ender rastlanan bir olayı inceleyebilme olanağını buldular Uranüs bu yıldıza bakış doğrultusunda yaklaşırken, yıldız sanki beş kez "göz kırpmış" gibi gözüktü Uranüs yıldızın önünden geçtikten sonra da aynı şey oldu Gözlemciler bu "göz kırpmalar"dan Uranüs'ün, kendisini çevreleyen en az beş halkadan oluşmuş bir sistemi olduğu sonucunu çıkardılar Sonraki bulgular halka sayısının gerçekte 10 olduğunu gösterdi

1986 öncesinde, Uranüs konusunda bildiğimiz her şey Dünya'dan yapılan gözlemlerden öğrenilmişti Ama o yıl 23 Ocak'ta, çok önceleri Ağustos 1977'de fırlatılmış olan ABD uzay sondası "Voyager 2" Uranüs'ün yaklaşık 81000 km yakınından geçti Araç

URANÜS'E İLİŞKİN BİLGİLER

GÜNEŞTEN ORTALAMA UZAKLIK: 2870 milyon km

YIL UZUNLUĞU: 84,01 Dünya yılı

GÜN UZUNLUĞU: 17,3 saat

EKVATORUNDA ÇAPI: 52290 km

KÜTLE: 14,54 (Dünya=1)

ÖZGÜL AĞIRLIK: 1,23 (su=1)

DIŞ ATMOSFERİNDE ORTALAMA SICAKLIK:-212°C

UYDU SAYISI: En az 15

Uranüs konusunda bildiklerimizi büyük ölçüde artıran fotoğraflar çekti, ölçümler yaptı "Voyager 2"nin bu uzay uçuşu beklenmedik sonuçlar da ortaya koydu
"Voyager 2", Uranüs'te bir magnetik alanın varlığını saptadı Ne var ki, bu alanın kaynağı gezegenin merkezinde değil, ekvatoru ile kuzey kutbu arasında ve bu ikisinin hemen hemen ortasında kalan bir noktadaydı Dünya, Jüpiter ve Satürn'de olduğu gibi Uranüs de magnetosfer olarak bilinen bir magnetik etki alanıyla kuşatılmıştı Ama bu alan "kaçık merkezli" olduğu için magnetosfer yalpalar gibi görünmekteydi Magnetos-ferde tutulmuş olan elektrik yüklü parçacıklar Uranüs'ün magnetik kutuplarının yakınında hızlanmakta ve gezegen kendi ekseni üzerinde döndüğünden şiddeti düzenli olarak değişen radyo dalgalan üretmekteydiler Böylece, "Voyager 2" bu radyo sinyallerine dayanarak Uranüs "günü"nün uzunluğunu ilk kez doğru olarak ölçebildi ve bunun yaklaşık 17,3 saat olduğunu belirledi

"Voyager 2" yolculuğundan önce Uranüs'ün beş soluk uydusu olduğu bilinmekteydi Bunlardan ikisi olan Titania ve Oberon'u 1787'de Sir William Herschel ortaya çıkarmıştı Miranda, Ariel ve Umbriel adlı öbür uydular ise 19 ve 20 yüzyıllarda keşfedilmişti "Voyager 2" hepsi de bilinen beş uydudan daha küçük, başka 10 uydunun daha bulunduğunu saptadı Aracın daha önce bilinen beş büyük uyduya ilişkin olarak gönderdiği fotoğraflar, bunların birbirlerinden farklı olduklarını ortaya koydu Bu fotoğraflarda, Oberon'da birçok büyük kraterin olduğu görülmekte ve uydunun oluşması ile bu kraterlerin ortaya çıkması arasında geçen zamanın pek de uzun olmadığı sanılmaktadır Oberon'da ayrıca yaklaşık 20 km yüksekliğinde bir de dağ vardır Uranüs uydularının en büyüğü olan Titania'nın ise yaşlı birkaç büyük krateri vardır; yüzeyi, daha küçük, genç kraterler ve derin çatlaklarla kaplıdır Umbriel'in yüzeyinde ise, oluştuğundan bu yana uydunun çok az değiştiği izlenimini veren, yalnızca büyük ve yaşlı kraterler gözükmektedir; aslında bu uydunun, çok daha sonraki zamanlarda, küçük çarpma kraterleriyle delik deşik olmuş bir yüzeyi olsa gerektir

Büyüklük olarak Umbriel'in benzeri olan Ariel, ikizinden iki kat daha çok ışık yansıtmaktadır Ariel'in yüzeyinde tarihinin son zamanlarında oluşmuş çatlaklar bulunduğu, uydunun iç kesimlerinden akıp gelmiş lav benzeri bir maddenin bazı büyük ve yaşlı kraterleri örttüğü görülmektedir Beş büyük uydunun en küçüğü ve en içteki olan Miranda'nın ise şaşırtıcı derecede değişken bir yüzey görünümü vardır Bu yüzey, engebeli yüksek arazi kesimleri ile sırtların uzandığı alçak arazi kesimlerinden oluşmaktadır Bir yerde, yüzeydeki bir çatlak 20 km yüksekliğinde bir uçurumun oluşmasına yol açmıştır

"Voyager 2", üzerlerine düşen güneş ışığının çok azını yansıtan, hepsi de dar ve solgun 10 halkanın varlığını doğrulamıştır Bu halkalar, Uranüs'ü saran çok ince maddenin bir tür topaklaşmaya uğraması sonucu ortaya çıkan parçacık yoğunlaşma bölgeleriymiş gibi gözükmektedir Parçacıklar ışınım etkisiyle siyah bir organik bileşiğe dönüşmüş metan buzu olabilir "Voyager 2"nin keşfettiği 10 küçük uydudan bazıları, kütleçekimi etkilerini bu halkaların dağılmasını önlemek için kullanarak bir "çoban" işlevi yerine getiriyor görünümündedir Bütün halkalar ve uydular Uranüs ekvatoruyla aynı düzlemde, yani gezegenin izlediği yörüngeye dik bir düzlem içindedir

Uranüs, 2872460000 km lik mesafe ile güneşe yakınlık sırasında 7 gezegendir 1781 yılında Sir W Herschel tarafından gözlenmiştir Çapı yaklaşık olarak 25600 km kadardır 17 saat civarında tamamladığı eksen periyodunu yuvarlanarak yapar
Bu nedenle kutuplardaki basıklığı yüksektir Güneşe olan uzaklığı nedeni ile hakkında pek fazla bilgi bulunmamaktır Gezegenin yapısı ve atmosferi hakkındaki bilgiler çoğunlukla tahminlere ve 1986 yılında gezegenin yakınlarından geçen Voyager 2 sondasından alınan bilgilere dayanmaktadır


Bu bilgiler ışığında; gezegenin, hidrojen bakımından zengin, metan ve helyum içeren çok yoğun bir atmosfere sahip olduğu, yüzey sıcaklığının -221 Cº civarlarında olduğu, dünyanınkinden daha büyük bir mağnetik alana sahip olduğu ve kayalık bir çekirdeğinin bulunduğu gibi tahminler ileri sürülmektedir


Uranüs’ün şu ana kadar gözlene bilinmiş 17 uydusu bulunmaktadır Bu uydulardan ikisi olan Titana ve Oberon gezegeni ilk gözlemleme ünvanına da sahip olan Sir W Herschel tarafından gözlenmiştir 1948 yılına kadar beş büyük ana uydusu gözlenile bilinmişti Fakat 1986′da Voyager 2 sondası bu uydulara ek olarak 10 küçük uydu daha bulmuştur
31 Ekim 1997′de ise yarı çapları 160 ve 80 km olan iki uydu daha gözlenmiştir
Gezegenin çevresinde 9 ince halka bulunmaktadır Bu halkalar 10 Mart 1997 yılında bir yıldızın gezegenin arkasında kalması sonucunda yapılan gözlemler ile keşfedilmiştir
Halkalar gezegenin merkezinden 42000 km sonra başlamaktadır ve en genişi bile kalınlığı bile 10 Km’den fazla değildir En içten dışa doğru halkalara 6, 5, 4, α, β, γ, δ, ε isimleri verilmiştir Sırası ile bu halkaların gezegenin merkezine olan uzaklıkları 41980, 42360, 42663, 44844, 45799, 47323, 47746, 48423 ve 51000 km dir En dıştaki halka olan ε halkası elips şeklindedir ve her iki ucunda yarıçapları 40-50 km olan iki uydu yer almaktadır