İklim

İKLİM

İKLİM
Geniş bir sahada, uzun yıllar boyunca (40 – 50 yıl) devam eden, atmosfer olaylarının ortalamasına iklim denir

HAVA DURUMU
Dar bir sahada, kısa süre içerisinde görülen atmosfer olaylarına hava durumu denir

KLiMATOLOJİ
Geniş sahalarda, uzun yıllar devam eden atmosfer olaylarının ortalamalarını tespit ederek, iklim bölgelerini ve karakterlerini inceleyen bilim dalına klimatoloji denir

METEOROLOJİ
Dar sahalarda, kısa süreli atmosfer olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji denir

ATMOSFER ve ÖZELLİKLERi
Dünya’yı gazlardan meydana gelen bir geosfer (tabaka) kuşatır Buna atmosfer denir

Atmosferin Katları
Atmosfer, yerçekimi etkisiyle iç içe kürelerden meydana gelmiştir Bunların yoğunlukları ve bileşimleri birbirinden farklıdır
Troposfer: Atmosferin en alt tabakasıdır Ekvator üzerindeki kalınlığı 16 - 17 km, 45° enlemlerinde 12 km, kutuplardaki kalınlığı ise 9 - 10 km dir Bunun nedeni, Ekvator’daki hava kütlelerinin ısınarak yükselmesi, kutuplarda ise soğuyan havanın ağırlaşarak alçalmasıdır iklim olayları troposferin 3 - 4 km lik kısmında meydana gelir Çünkü, iklim olaylarında çok etkili olan su buharı troposferin 3 - 4 km lik kısmında bulunur Troposfer daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınır
Atmosferdeki gazların % 75'i troposfer katında bulunmaktadır
Stratosfer: Troposferden itibaren 17 - 30 km ler arasında bulunur Bu tabakada su buharı olmadığı için, iklim olayı görülmez Stratosferde sıcaklık değişimi yok gibidir Sıcaklık –45°C civarındadır Stratosferde yerçekimi çok azaldığı için cisimler gerçek ağırlıklarını kaybederler Üst kısımlarında ozon gazı bulunur
Şemosfer: Stratosferden sonra 30 - 90 km ler arasında bulunur iki kısımdan oluşur
a Ozonosfer: içerisinde bulundurduğu ozon gazından dolayı bu ismi almıştır Güneş’ten gelen ve canlı yaşamı için zararlı olan ışınları (Ultraviyole ışınları gibi) tutar Bundan dolayı canlıların koruyucu katıdır Dünya’nın aşırı ısınıp, soğumasını önler
b Kemosfer: Bu katmana kemosfer denilmesinin nedeni, içerisinde bazı kimyasal olayların meydana gelmesidir Az miktarda zararlı ışınların tutulması burada da görülür
İyonosfer: Şemosferden sonra 90 - 300 km’ler arasında bulunur Bu tabakadaki gazlar ultraviyole ışınlarının etkisi ile iyonlara ayrılmıştır iyonlaşma sırasında açığa çıkan enerji ile sıcaklığı yükselmiştir
(250 °C) iyonlar arasında elektron alışverişi son derece fazladır Bundan dolayı haberleşme sinyalleri, radyo dalgaları bu tabakadan yansır
Eksosfer: Atmosferin en üst ve en dış sınırını oluşturur Eksosferde bazı gaz molekülleri yerçekimi etkisinden kurtularak uzaya kaçar Bu nedenle dış sınırı kesin olarak tespit edilememekte, 10000 km ye kadar çıktığı sanılmaktadır


Atmosferin Faydaları

• İklim olayları meydana gelir
• Canlı yaşamı için gerekli gazları ihtiva eder
• Güneş’ten gelen zararlı ışınları tutar
• Dünya’nın aşırı ısınmasını ve soğumasını engeller
• Dünya ile birlikte dönerek sürtünmeden doğacak yanmayı engeller
• Uzaydan gelen meteorların parçalanmasına neden olur
• Güneş ışınlarının dağılmasını sağlayarak, gölgede kalan kısımların da aydınlanmasını sağlar Bir başka ifade ile gölgelerin tam karanlık olmasını önler
• Işığı, sesi, sıcaklığı geçirir ve iletilmesini sağlar
• Hava akımları sayesinde gündüz olan kesimlerin aşırı sıcak, gece olan kesimlerin de aşırı soğuk olmasını engeller

İKLİM ELEMANLARI
A SICAKLIK
Yeryüzündeki sıcaklığın kaynağı Güneş’tir Yeryüzünün Güneş’ten aldığı ısı miktarına sıcaklık denir Termometre ile ölçülür Sıcaklığın birimi santigrat derece (°C) dir

Atmosfere gelen enerji % 100 kabul edilirse;

• Enerjinin % 25'i bulutların ve atmosferin etkisi ile uzaya doğru yansır
• % 25'i atmosferde dağılarak gölge yerlerin aydınlatılmasını ve gök yüzünün mavi görünmesini sağlar
• % 15'i atmosfer tarafından emilerek atmosferin ısınmasını sağlar
• % 35'i yeryüzüne ulaşır Bu enerjinin % 27'si yeri ısıtır % 8'i ise yeryüzüne çarptıktan sonra tekrar uzaya yansır

SICAKLIK DAĞILIŞINI ETKiLEYENFAKTÖRLER
(SICAKLIK ETMENLERi)
1 Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı
Yeryüzünde sıcaklık dağılışını etkileyen en önemli faktördür Güneş ışınları bir yere ne kadar dik düşerse, orası o kadar fazla ısınır Düşme açısı küçüldükçe ısınma azalır Düşme açısını belirleyen etkenler şunlardır:

a Dünya’nın şekli ve enlem: Dünya’nın şekline bağlı olarak, Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının yere düşme açıları küçülür Bunun sonucunda da Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır

b Yaşanan Mevsim: Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir
Buna göre, Kuzey Yarım Küre, yaz mevsiminde güneş ışınlarını daha dik, kışın daha eğik alır
c Günün Saati: Dünya’nın günlük hareketine bağlı olarak, güneş ışınlarının bir noktaya geliş açısı gün boyunca değişme gösterir Güneş ışınları sabah ve akşam eğik açıyla, öğle vakti ise gelebileceği en dik açı ile gelir
d Bakı ve eğim: Güneş ışınlarının düşme açısı, yerşekillerinin Güneş’e bakma durumuna göre (Bakıya göre) ve yerşekillerinin eğimine göre değişir

2 Güneş ışınlarının atmosferde katettiği yol
Güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol uzadıkça enerji kaybı o oranda artar Dik açı ile gelen ışınlar daha kısa bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha az kayba uğrar (Ekvator çevresi gibi)
Dar açı ile gelen ışınlar ise, daha uzun bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha fazla kayba uğrar (Kutup çevreleri gibi)

3 Güneşlenme Süresi
Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar Yaz aylarında güneşlenme süresi fazla olduğundan sıcaklık değerleri yüksektir Yine gün içinde en yüksek sıcaklıkların tam öğle vakti değil, öğleden birkaç saat sonra olması güneşlenme süresi ile ilgilidir Geceleri ise, Güneş’ten enerji alınmadığı için soğuma görülür Bu nedenle günün en soğuk anı, sabah Güneş doğmadan önceki andır

4 Yükselti
Troposfer katında, yerden yükseldikçe sıcaklık değerleri her 100 m de 0,5 °C azalırken, alçaldıkça her 100 m de 0,5 °C artar

5 Kara ve Denizlerin Dağılışı
Aynı miktarda güneş enerjisi alan karalar ve denizler aynı derecede ısınmazlar Karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk ısınırken, denizler daha az ve geç ısınırlar Yine karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk soğurken, denizler daha az ve geç soğurlar

6 Nem Miktarı
Nem, bir yerin fazla ısınması ve soğumasını önler Sıcaklık farkını azaltır Güneş ışınlarının dik ve dike yakın geldiği Ekvator çevresi Dünya’nın en sıcak yerleri olması gerekirken, nemin fazlalığından dolayı olmamıştır Dünya’nın en sıcak yerleri ise Dönenceler civarı (Tropikal çöller) olmuştur
Kış mevsiminde, havanın bulutlu olduğu günlerde, ısı kaybı azaldığından sıcaklık değerleri yüksektir Havanın bulutsuz olduğu günlerde ise, ısı kaybı daha fazla olduğundan sıcaklık değerleri düşüktür Kuru ve ayaz bir hava yaşanır

7 Okyanus Akıntıları
Okyanus akıntıları, hem denizler hem de karalar üzerinde havanın sıcaklığını etkilerler Bu akıntılar sıcaklığın Ekvator’dan kutuplara doğru düzenli olarak azalmasını engeller
Ekvator yönünden gelen Gulf - Stream, Brezilya, Kuroşivo ve Alaska gibi akıntılar sıcaklığı yükseltir Buna karşılık, kutup yönünden gelen Labrador, Kanarya, Oyaşivo, Benguela ve Kaliforniya gibi akıntılar sıcaklığı düşürür

8 Rüzgârlar
Kuzey Yarım Küre’de güneyden, Güney Yarım Küre’de de kuzeyden esen rüzgârlar, Ekvator yönünden geldikleri için sıcaklığı artırır Kutup yönünden gelen rüzgârlar ise, sıcaklığı düşürürler Bu durum enlem - sıcaklık ilişkisine örnektir
Denizden karaya doğru esen rüzgârlar kışın ılıtıcı, yazın ise serinletici etki yapar
Karadan denize doğru esen rüzgârlar ise, kışın sıcaklığı düşürücü, yazın ise sıcaklığı yükseltici etki yapar

9 Bitki Örtüsü
Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler Gece ise, yerden ışıyan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller Bunun sonucunda, bitki örtüsünün gür olduğu alanlar ile seyrek olduğu alanlar arasında, sıcaklığın dağılışı açısından önemli farklar ortaya çıkar

SICAKLIĞIN YERYÜZÜNDEKİ DAĞILIŞI
Sıcaklığın yeryüzüne dağılışı izoterm adı verilen eş sıcaklık eğrileri ile gösterilir Sıcaklık haritalarına ise izoterm haritaları denir izoterm haritaları günlük, aylık ve yıllık olabilir Bu haritaların bir kısmı gerçek sıcaklıkları gösterir Bunlara gerçek izoterm haritaları denir Bu haritalarda yükseltinin etkisi hesaba katılır Bir de, yükselti değerleri her yerde sıfır metre kabul edilerek, sıcaklık değerlerinin buna göre düzenlenip çizildiği haritalar vardır Bu haritalara da indirgenmiş izoterm haritaları denir Her yerin gerçek sıcaklığına, yükseltiden dolayı kaybettiği sıcaklığın eklenmesiyle indirgenmiş sıcaklık bulunur
Örneğin, 1000 m yükseklikteki bir yerin gerçek sıcaklığı 16°C ise, buranın indirgenmiş sıcaklığı;



Dünya Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Yeryüzünde üç farklı sıcaklık kuşağı oluşmuştur

• Genel olarak (Dünya’nın şekli sonucu) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır Ancak en yüksek sıcaklıklara dönenceler çevresinde rastlanmaktadır
• Kuzey Yarım Küre, Güney Yarım Küre’den daha sıcaktır Çünkü, Kuzey Yarım Küre’de karalar, Güney Yarım Küre’de denizler daha fazla yer kaplar
• Kuzey Yarım Küre’de, yüksek enlemlerdeki karaların batı kıyıları, doğu kıyılarına göre daha sıcaktır Sebebi, sıcak okyanus akıntılarıdır (Gulf - Stream, Alaska, vb)
• Kuzey Yarım Küre’deki sıcaklık farkları Güney Yarım Küre’den daha fazladır Sebebi, kara - deniz dağılışıdır

Dünya Ocak Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Ocak ayında, Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanır
• Bu ayda Dünya’nın en soğuk yerleri Sibirya, Kanada ve Grönland’ın kuzey bölgeleridir
• Bu ayda Dünya’nın en sıcak yerleri, Oğlak Dönencesi üzerindeki kara içleridir

Dünya Temmuz Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Temmuz ayında, Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi yaşanır
• Bu ayda, Dünya’nın en sıcak yerleri Büyük Sahra, Arabistan Yarımadası’nın iç kısımları, iran, Orta Asya, Meksika, Amerika’nın orta kesimleri ve Arizona çevresidir
• Bu ayda Dünya’nın en soğuk yerleri Antarktika Kıtası’ndadır

B BASINÇ ve RÜZGÂRLAR
BASINÇ
Atmosferi oluşturan gazların yeryüzüne yaptığı etkiye basınç denir Basınç barometre ile ölçülür Basıncın değeri milibar (mb) denilen birimle belirtilir Aynı basınca sahip olan noktaların birleştirilmesiyle oluşturulan iç içe kapalı eğrilere ise izobar adı verilmektedir
Atmosfer basıncını etkileyen faktörler şunlardır:

1 Yerçekimi
Yerçekiminin etkisiyle gazlar Dünya’yı çepeçevre kuşatmıştır Yükseklere doğru çıkıldıkça ve alçak enlemlere doğru geldikçe yerçekimi azalır Buna bağlı olarak basınç da azalır
Yerçekimi ile basınç arasında doğru orantı vardır Yerçekimi arttıkça basınç artar, yerçekimi azaldıkça basınç azalır

2 Yükselti
Yükseldikçe basınç azalır Bunun nedeni, yükseklere doğru çıkıldıkça Atmosfer’i oluşturan gazların yoğunluklarının yerçekimi etkisiyle azalmasıdır Basınç ile yükselti arasında ters orantı vardır

3 Termik Etkenler (Sıcaklık)
Sıcaklığın artmasıyla hava genişler, hafifler ve yükselir Yükselen havanın yere yaptığı basıncın azalmasıyla, alçak basınç alanları doğar
Sıcaklığın azalmasıyla soğuyan havanın hacmi daralır, ağırlaşır ve alçalır Alçalan havanın yere yaptığı basıncın artmasıyla yüksek basınç alanları doğar
Bu şekilde, ısınma ve soğumaya bağlı olarak oluşan basınç merkezlerine termik basınç merkezleri denir Örneğin, Ekvator çevresi sürekli sıcak olduğundan, burada termik alçak basınçlar oluşmuştur Kutuplar civarı ise, sürekli soğuk olduğundan burada da termik yüksek basınçlar oluşmuştur Sıcaklık ile basınç arasında ters orantı vardır

4 Dinamik Etkenler
Hava kütlelerinin alçalarak yığılması veya yükselerek seyrekleşmesi sonucunda ortaya çıkar
Örneğin, troposferin üst kısımlarında, Ekvator’dan kutuplara doğru esen Ters (üst) Alize rüzgârları Dünya’nın dönme hareketinin etkisiyle 30° enlemleri civarında alçalarak yüksek basınç alanlarını oluştururlar
Bununla birlikte, Batı ve Kutup rüzgârları da 60° enlemleri civarında karşılaşınca yükselirler ve burada alçak basınç alanlarını oluştururlar
işte, bu şekildeki hava hareketlerine bağlı olarak oluşan basınç merkezlerine de dinamik basınç merkezleri denir
Atmosfer basıncı, yere yaptığı basınç derecesine göre üçe ayrılır
Normal Basınç: 45° enlemlerinde, deniz seviyesinde, 0°C sıcaklıkta, 760 mm yüksekliğindeki cıvanın yaptığı basınca eşit olan atmosfer basıncına normal basınç denir Bu basınç 1013 milibardır
Yüksek Basınç (Antisiklon): 1013 milibardan daha yüksek olan basınçlara yüksek basınç denir Yüksek basıncın görüldüğü yerlerde alçalıcı hava hareketleri vardır
Alçak Basınç (Siklon): 1013 milibardan daha az olan basınçlara alçak basınç denir Alçak basıncın görüldüğü yerlerde yükselici hava hareketleri vardır

YERYÜZÜNDEKİ SÜREKLİ BASINÇALANLARI
1 Termik Kökenli Basınç Alanları
• Ekvatoral Alçak Basınç Alanı (Tropikal Siklon)
Ekvatoral bölge üzerinde bütün Dünya’yı kuşatan sürekli bir alçak basınç alanı uzanır Bunun nedeni buraların devamlı ısınmasıdır Bu basınç kuşağı kışın güneye, yazın da kuzeye doğru genişler
• Kutuplar Yüksek Basınç Alanı (Polar Antisiklon)
Kutuplar yıl boyunca soğuk olduklarından, buralarda sürekli bir yüksek basınç alanı oluşmuştur Bu basınç alanı kışın genişler, yazın da daralır

2 Dinamik Kökenli Basınç Alanları
• Ekvator Üstü Yüksek Basınç Alanı (Subtropikal Antisiklon)
Ekvatoral bölgede, ısınarak yükselen hava kütleleri üst alizeler halinde kutuplara doğru eserken, gerek Dünya’nın ekseni etrafında dönmesinden, gerekseyerçekimi ve soğumadan dolayı 30° enlemleri civarında alçalır Sonuçta, bu enlemlerde yüksek basınç alanı oluşur
• Kutup Altı Alçak Basınç Alanı (Subpolar Siklon)
Batı ve Kutup rüzgârları, 60° enlemleri civarında karşılaştıktan sonra yükselirler Sonuçta bu enlemlerde alçak basınç alanı oluşur

RÜZGÂRLAR
Yüksek basınç (antisiklon) alanlarından alçak basınç (siklon) alanlarına doğru olan yatay hava akımlarına rüzgâr denir Rüzgârın yönü, coğrafi yönlerle ifade edilir Rüzgâr hızı anemometre adı verilen aletle ölçülür

Rüzgârın hızını etkileyen faktörler
a Basınç farkı: Rüzgârın hızı basınç farkıyla doğru orantılıdır
Basınç farkı çok ise rüzgâr hızlı, basınç farkı az ise rüzgâr yavaş eser iki bölge arasındaki basınç farkının sona ermesi ile rüzgâr etkinliği kaybeder
b Basınç merkezleri arasındaki uzaklık: Aynı basınç farklarına sahip, birbirinden farklı uzaklıktaki noktalar arasında rüzgârların hızı farklıdır Birbirine yakın olan noktalar arasında, izobar yüzeylerinin eğimi fazladır ve rüzgâr hızlı eser Birbirine uzak olan noktalar arasında ise, izobar yüzeylerinin eğimi azdır ve rüzgâr yavaş eser

c Dünya’nın Dönmesi: Dünya’nın dönüşüne bağlı olarak rüzgârlar, düz çizgiler yerine saparak hareket ederler Bu sapmalar ise onlara hız kaybettirir
d Sürtünme: Engebeli arazilerde rüzgârlar çok fazla engellerle karşılaştığı için hızları azalır Bundan dolayı, rüzgârların hızı, sürtünmenin azaldığı düz ve açık alanlarda fazladır

Rüzgârın yönünü etkileyen faktörler
a Basınç merkezlerinin konumu: Rüzgârın yönünü belirleyen, öncelikle basınç merkezlerinin konumudur Basınç merkezleri yer değiştirdikçe rüzgârın yönü de değişir
b Yeryüzü şekilleri: Rüzgârlar basınç merkezleri arasında hareket ederken, yeryüzü şekillerine çarparak yön değiştirirler
Bir bölgede rüzgârın yıl içerisinde en fazla estiği yöne hakim rüzgâr yönü denir Hakim rüzgâr yönü yerşekillerine göre ortaya çıkar

Yukarıdaki grafiğe, rüzgâr gülü diyagramı adı verilir Bu grafikte A merkezine, rüzgârların büyük bir çoğunlukla kuzeydoğu ve güneybatı yönlerinden estiği dikkate alınırsa, bu yerleşim yerinin kuzeydoğu-güneybatı uzantılı bir vadide yer aldığı söylenebilir
c Dünya’nın Dönmesi: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda, rüzgârlar basınç merkezleri arasındaki en kısa yolu izleyemezler Rüzgârlar, Kuzey Yarım Küre’de hareket yönünün sağına, Güney Yarım Küre’de ise hareket yönünün soluna saparlar
Yüksek basınç alanlarında rüzgârlar, merkezden çevreye doğru hareket ederler

Alçak basınç alanlarında ise rüzgârlar, çevreden merkeze doğru hareket ederler

RÜZGÂR ÇEŞİTLERİ
1 Sürekli (Yıllık) Rüzgârlar
a Alize Rüzgârları: 30° Kuzey ve 30° Güney enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, Ekvator’daki termik alçak basınç alanına doğru esen rüzgârlardır

Özellikleri

• Başlangıçta sıcak ve kurudurlar Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar
• Tropikal kuşaktaki karaların doğu kıyılarına bol yağış bırakırlar Bu nedenle Doğu rüzgârları da denir
• Sürekli olmaları ve yönlerinin belli olması nedeniyle, yelkenli gemiler döneminde bu rüzgârlardan faydanılmıştır Bu nedenle bu rüzgârlara ticaret rüzgârları (trade winds) da denilmiştir
• Ekvatoral bölgede karşılaşan Alizeler, 3 - 4 km kadar yükselerek kutuplara doğru hareket ederler Bunlara da ters alize (üst alize) adı verilir Ters alizeler, dönenceler üzerinde alçalarak tropikal çöllerin oluşmasına neden olurlar
• Sıcak okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar

b Batı Rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır

Özellikleri

• Başlangıçta sıcak ve kurudurlar Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar
• Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarına bol yağış bırakırlar
• 60° enlemleri civarında Kutup rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar

c Kutup Rüzgârları: Kutuplardaki termik yüksek basınçlardan, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır

Özellikleri

• Soğuk ve kuru oldukları için, etkili oldukları alanlarda sıcaklığı azaltarak kar yağışlarına neden olurlar
• 60° enlemleri civarında Batı rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar
• Soğuk okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar

2 Devirli Rüzgârlar (Musonlar)
a Yaz Musonu: Yaz mevsiminde karalar denizlere göre daha fazla ısınır Bu nedenle buralarda alçak basınç alanları oluşur
Aynı mevsimde deniz ve okyanuslar daha serin oldukları için, yüksek basınç alanı durumundadırlar Bunun sonucunda, deniz ve okyanuslardan kara içlerine doğru büyük bir hava akımı olur Bu rüzgârlara yaz musonu denir

Yaz musonları deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşırlar Bundan dolayı etkili oldukları yerlere bol yağış bırakırlar

b Kış Musonu: Kış mevsiminde karalar, denizlere oranla daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı oluştururlar Aynı mevsimde denizler ve okyanuslar üzerinde alçak basınç alanı vardır Bunun sonucunda, karaların iç kesimlerinden deniz ve okyanuslara doğru büyük bir hava akımı olur Bu rüzgârlara kış musonu denir

Kış musonları kara kaynaklı oldukları için soğuk ve kurudurlar Bu nedenle başlangıçta yağış getirmezler Ancak, denizler üzerinden geçtikten sonra bir karaya varırlarsa yamaç yağışlarına yol açarlar
3 Yerel Rüzgârlar
a Meltem Rüzgârları: Gün boyunca oluşan sıcaklık ve basınç farkları sonucu meydana gelirler
• Deniz ve Kara Meltemleri
Gündüz, karalar daha çok ısınacağı için alçak basınç alanı, denizler ise yüksek basınç alanıdır
Bunun sonucunda denizden karaya doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra deniz meltemi denir

Gece ise, karalar daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı durumuna geçerler Denizler daha sıcaktır ve basınç azdır Bunun sonucunda da, karadan denize doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra kara meltemi denir

• Vadi ve Dağ Meltemleri
Gündüz, dağ dorukları vadilerden daha erken ısınır ve alçak basınç oluşur Vadiler ise, daha serindir ve yüksek basınç alanıdır Bunun sonucunda, vadi tabanlarından dağ yamacına ve doruklarına doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra vadi meltemi denir

Geceleri ise, dağ yamaçlarında ve yüksek plâtolarda hızla soğuyan hava yüksek basınç alanı oluşturur Alçak ovalar ve vadiler ise, nem oranının daha fazla olması nedeniyle sıcaktır ve alçak basınçlar görülür Bunun sonucunda da, dağ yamaçlarından alçak ova ve vadilere doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra dağ meltemi denir

b Sıcak Yerel Rüzgârlar
• Föhn (Fön)
Hava kütleleri dağ zirvesine doğru çıkarken, sıcaklığı yaklaşık her 100 m de 0,5 °C azalır Belli bir yükseltiden sonra bünyesindeki nemi yağış olarak bırakır Dağın arka yamacına geçtiğinde kuru özelliktedir ve yamaca sürtünerek alçalır Sürtünmenin etkisiyle sıcaklığı her 100 m de 1°C artar Dağ zirvelerinden aşağıya doğru sıcak ve kuru olarak esen bu rüzgârlara föhn rüzgârı denir

Föhn rüzgârı, İsviçre’de Alpler’in kuzey yamaçlarında görüldüğünden bu ismi almıştır Föhn rüzgârı Türkiye’de, Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında kışın ve ilkbaharda görülür

• Sirokko
Kuzey Afrika’da, Büyük Sahra Çölü’nden sıcak ve kuru olarak Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır Fas, Tunus ve Cezayir’de etkisi belirgindir Akdeniz’i geçerken nem kazanır İspanya, Fransa ve İtalya’nın güney kıyılarına yağış bırakır

• Hamsin
Sudan’dan gelen ve Mısır’dan Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır Sıcak, kuru ve boğucu bir rüzgârdır

c Soğuk Yerel Rüzgârlar
• Bora
Dalmaçya kıyılarında, Dinar Alpleri’nden Adriya Denizi’ne doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır Hızı fazladır

• Mistral
Fransa’nın Rhone vadisini izleyerek Akdeniz’e doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır

• Krivetz (Kriviç)
Romanya’da, Aşağı Tuna Ovası’na doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır Bükreş’te krivetz etkili olduğunda sıcaklık 10 - 15°C düşer

d Tropikal Rüzgârlar
Sıcak kuşakta, ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızları saatte 100 - 150 kmye kadar çıkabilen rüzgârlardır Daha çok okyanuslar üzerinde oluşurlar Belirli yollar izleyerek karaların üzerine de sokulurlar Sarmal hava hareketleri halinde olduklarından, genellikle hortumlara sebep olurlar Çevrelerine büyük zarar verirler Tropikal rüzgârlara, Asya denizlerinde ve Avustralya’nın Büyük Okyanus kıyılarında Tayfun (Çince “Büyük rüzgar” demektir), Meksika Körfezi kıyılarında Hurrican (Hariken), Afrika’nın bazı kesimlerinde ve Latin Amerika kıyılarında da Tornado (Hortum) adı verilir

C NEM ve YAĞIŞLAR
Atmosfer içerisindeki subuharına nem denir Nem higrometre adı verilen aletle ölçülür Havanın nemi gram (gr) olarak ifade edilmektedir
1 Mutlak Nem: 1m3hava içerisinde bulunan subuharının gr olarak ağırlığına mutlak nem denir Mutlak nem, sıcaklık ve buharlaşmanın fazla olduğu Ekvatoral bölgelerde çok, soğuk kutup bölgeleri ile yüksek dağlarda azdır
2 Maksimum Nem: 1m3havanın belli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem miktarına maksimum nem denir Maksimum nem sıcaklığa bağlı olarak değişir Sıcaklık arttıkça hava genişleyeceğinden taşıyabileceği nem miktarı artar Sıcaklık azaldıkça hava daralır ve böylece taşıyabileceği nem miktarı azalır Sıcaklıkla maksimum nem doğru orantılıdır
3 Bağıl Nem (Nisbi nem): Mutlak nemin maksimum neme oranı havanın neme doyma oranını verir Bu orana bağıl nem denir
Yüzde (%) olarak ifade edilir

Bağıl nem ile sıcaklık ters orantılıdır Sıcaklık düştükçe maksimum nem azalacağından, bağıl nem yükselir Sıcaklık değerleri yükseldikçe, maksimum nem artacağından bağıl nem düşer
Bağıl nem çöl bölgelerinde ve kara içlerinde az, Ekvatoral bölge gibi yağışlı bölgelerde ve deniz kıyılarında çoktur

YOĞUNLAŞMA
Havadaki su buharının, tekrar sıvı ya da katı haldeki suya dönüşmesine yoğunlaşma denir
Yoğunlaşmanın meydana gelmesi havanın nem bakımından doyma noktasını aşmasına bağlıdır Havadaki bağıl nemin yüzde 100'e ulaştığı noktaya doyma noktası denir Doyma noktası aşıldığı takdirde hava su buharının fazlasını taşıyamaz Fazla olan su buharı sıvı ya da katı hale dönüşür
Yoğunlaşma sonucunda çok küçük su taneciklerinin biraraya gelmesiyle bulutlar oluşur Bulutlar oluştukları yükseklikler dikkate alınarak üç gruba ayrılır
Yüksek bulutlar (Sirüs’ler): Saçak, tüy, ya da ince iplikler biçimindeki bulutlardır Yüksek bulutlar genelde yağış getirmezler Bunlar, bir siklonun yaklaştığının ve havanın bozacağının habercisidirler
Orta yükseklikteki bulutlar (Kümülüs’ler): Kümeler biçimindeki bulutlardır Genelde alt kısımları düz ve siyah olur Alt kısımlarının düz olmasının nedeni yoğunlaşmanın aynı seviyeden başlamasıdır Siyah olmasının nedeni ise iri su taneciklerinden oluşmasıdır Bu gruptaki bazı bulutlar yükseklere doğru büyür ve sağanak şeklinde şiddetli yağmurlar getirir
Alçak bulutlar (Stratüs’ler): Yer’in üstünde, asılı gri bir tabaka gibi duran koyu renkli bulutlardır Genelde yağışlara yol açarlar
Belirli bir anda gökyüzünün bulutlarla kaplı kısmının tüm gökyüzüne olan oranına bulutluluk denir Bulutluluk oranı çeşitli aynalardan oluşan ve nefometre adı verilen bir aletle ölçülür Buna göre, gökyüzünün oranı 10 kabul edilerek;
• 0 – 2 oranı Açık havayı
• 2 – 8 oranı Bulutlu havayı
• 8 – 10 oranı Kapalı havayı ifade eder
Sis, ise yeryüzüne çok yakın oluşmuş ya da yeryüzüne çökmüş bulutlardır Sıcak ve nemli bir havanın daha soğuk bir yerle teması sonucu sis oluşur Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması da sislere yol açar

YAĞIŞ TÜRLERİ ve ETKİLERİ
Atmosferdeki subuharının yoğunlaşarak sıvı ya da katı biçimde yeryüzüne düşmesine yağış denir Başlıca yağış türleri şunlardır:
1 Çiy: Havadaki subuharının soğuk zeminler üzerinde, su tanecikleri şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur Özellikle bahar aylarında görülür
2 Kırağı: Havadaki subuharının soğuk cisimler üzerinde, 0°C den düşük sıcaklıklarda kristaller şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur Sonbahar aylarında ya da kış başlarında görülür
3 Kırç: Havadaki subuharının çok soğumuş ağaç dalları, tel, saçak, vb cisimler üzerinde yoğunlaşarak buz tabakası haline gelmesidir Kırağıdan ayrılan yönü, kristallerin üst üste yığılarak buz tabakası haline gelmesidir
4 Yağmur: Bulutu oluşturan su taneciklerinin büyümesiyle oluşan su damlalarıdır Yoğunlaşmanın devam etmesi ile ağırlığı artan su damlaları yağış şeklinde yere düşer
5 Kar: Su buharının, yükseklerde 0°C nin altında yavaş yavaş yoğunlaşmasıyla oluşan buz kristalleri yere düşer Bu tür yağışlara kar denir
6 Dolu: Hava sıcaklığının birden bire ve büyük ölçüde azalması sonucu yağmur damlaları donarak buz parçacıkları halinde yere düşer Bu yağışlara da dolu denir

YAĞIŞLARIN OLUŞMA BİÇİMLERİ
(OLUŞUM NEDENLERİNE GÖRE YAĞIŞLAR)
1 Yamaç Yağışları (Orografik Yağışlar)
Nemli hava kütlelerinin, yatay yönde hareket ederken dağ yamaçlarına çarparak yükselmesi ve soğuması sonucu oluşan yağışlardır
Dünya’da en çok, Güneydoğu Asya’da, Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarında ve sıcak kuşaktaki karaların doğu kıyılarında görülür

Türkiye’de ise, Toroslar’ın güneybatıya, Karadeniz Dağları ile Yıldız Dağları’nın kuzeye bakan yamaçlarında fazlaca görülür

2 Konveksiyonel Yağışlar (Yükselim Yağışları)
Güneşli ve rüzgârsız günlerde ısınan hava yükselerek soğur Belli bir yükseltiden sonra nemin yoğunlaşması ile yağış meydana gelir
Dünya’da en çok, Ekvatoral bölgede rastlanır Türkiye’de ise, İç Anadolu Bölgesi’nde İlkbahar’da görülen yağışlar konveksiyonel yağışlardır Bu yağışlar halk arasında kırkikindi yağışları olarak bilinir

3 Cephe Yağışları (Frontal Yağışlar)
Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında meydana gelen yağışlardır

Dünya’da en çok, Orta kuşakta ve 60° enlemleri civarında görülür Türkiye’de, özellikle kış mevsiminde görülen yağışların çoğu cephesel kökenlidir

YAĞIŞLARIN YERYÜZÜNE DAĞILIŞI
Genel hava dolaşımı, kara ve deniz dağılışı, yerşekilleri yükselti gibi nedenlerden dolayı yeryüzünün her tarafı aynı oranda yağış almaz
Dünya üzerinde;

• En yağışlı bölgeler; Ekvatoral bölge, Muson bölgeleri ve Orta kuşak karalarının batı kıyılarıdır
• En kurak bölgeler ise; Orta kuşak karalarının dağlarla çevrili iç kısımları, dönenceler civarı, çevresine göre, alçakta kalmış yerler ve kutup çevreleridir

TÜRKİYE’DE İKLİM ELEMANLARI
A SICAKLIK
1 Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• En düşük ortalama sıcaklıklar, Kuzeydoğu Anadolu’da görülür
• En yüksek ortalama sıcaklıklar, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin güneyi ile Akdeniz kıyılarında görülür
• En düşük sıcaklık ile en yüksek sıcaklık arasındaki fark 8°C den fazladır
• Sıcaklık genelde güneyden kuzeye gidildikçe azalmaktadır

2 Temmuz Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Temmuz ayında, bölgeler arasındaki sıcaklık farkı Ocak ayına oranla daha azdır
• Temmuz ayında en düşük sıcaklık, Kuzeydoğu Anadolu, Karadeniz kıyıları ve Marmara’nın kuzeyinde görülür
• Bu ayda en yüksek sıcaklıklar , Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde görülür

3Ocak Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Ocak ayında, bölgeler arasındaki sıcaklık farkı, Temmuz ayına oranla daha fazladır
• En düşük sıcaklıklar, Kuzeydoğu Anadolu’da görülür
• En yüksek sıcaklıklar Akdeniz kıyı kesiminde görülür

B BASINÇ ve RÜZGÂRLAR
BASINÇ
Türkiye’yi en çok etkileyen gezici basınç merkezleri şunlardır:
a Sibirya YB Merkezi: Sibirya üzerinde oluşur Türkiye’yi kışın etkiler Soğuk ve kar getirir 60° enlemleri çevresinde oluşmasına rağmen, soğumadan dolayı termik kökenlidir
b Asor YB Merkezi: Atlas Okyanusu üzerindeki Asor Adaları çevresinde, 30° DYB alanına bağlı olarak oluşur
Kış mevsiminde Sibirya antisiklonu ile birleşerek Türkiye üzerinde etkili olduğunda İzlanda siklonu Türkiye’ye sokulamaz Bunun sonucunda da ülkemizde kışlar soğuk, sert ve kar yağışlı geçer
c Basra AB Merkezi: Basra Körfezi çevresinin aşırı ısınmasıyla oluşur Samyeli rüzgârları vasıtasıyla Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde etkili olur Havadaki nemi kurutarak sıcaklık ve buharlaşmayı artırır 30° Kuzey enlemi çevresinde oluşmasına rağmen, ısınmadan dolayı termik kökenlidir Türkiye’de yaz mevsiminde etkilidir
d İzlanda AB Merkezi: İzlanda üzerinde oluşur Türkiye’de kışın ve ilkbaharda etkili olur Etkili olduğunda Türkiye’de kışlar ılık, kısa ve yağmurlu geçer 60° enlemleri çevresinde oluştuğu için dinamik kökenlidir

RÜZGÂRLAR
a Soğuk Yerel Rüzgârlar
Karayel: Balkanlar’daki yüksek basınç ve Basra Körfezi’ndeki alçak basınç sonucu oluşur Kuzeybatıdan soğuk ve kuru olarak eser Kış mevsiminde Marmara Bölgesi ile Batı Karadeniz’de sıcaklıkları azaltarak kar yağışına neden olur
Yıldız: Kuzeyden eser Karadeniz üzerinden geldiği için soğuk ve nemlidir Karadeniz Dağları’nda yağış bırakır
Poyraz: Marmara, Karadeniz ve İç bölgelerimize kuzeydoğudan esen soğuk, kuru bir rüzgardır Doğu Avrupa’daki yüksek basıncın etkisi sonucunda oluşur Kışın sıcaklıkları azaltarak kar yağışına neden olur Yaz poyrazı ise serin ve kuru olarak eser
Ege Denizi’nde, yazın poyraz benzeri rüzgârlar tam kuzeyden eserler Eski Yunanlılar bu rüzgarlara, ticaret rüzgârı anlamında Etesia demişlerdir Bugün de, Dünya literatüründe Ege Denizi’nde yazın kuzeyden esen rüzgârlara etezyen (etesien) denilmektedir
b Sıcak Yerel Rüzgârlar
Lodos: Kuzey Afrika’daki yüksek basınç ve Hazar Denizi’ndeki alçak basınç sonucu oluşur Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde etkilidir Akdeniz’den geldiği için nemli ve sıcaktır İç kesimlere sokulurken yükseltinin etkisiyle soğuyarak yağışa neden olur Kış mevsiminde etkili olduğu bölgelerde, sıcaklığı artırarak kar erimelerine neden olur
Kıble: Güneyden eser İç kesimlerimizde etkili olur Akdeniz Bölgesi’nde nemli ve sıcak, iç kesimlerde ise, kuru ve sıcak olarak eser
Keşişleme (Samyeli): 30° enlemi çevresindeki dinamik yüksek basıncın etkisi sonucu oluşur Suriye Çölü’nden Güneydoğu Anadolu’ya doğru eser Sıcak ve kurudur Bitkiler üzerinde kurutucu etkisi vardır

C NEM ve YAĞIŞLAR

• Türkiye’de yağış dağılışı haritası ile yerşekilleri haritası karşılaştırıldığında, aralarında yakın ilgi bulunduğu tespit edilmektedir
• Türkiye’de fazla yağış alan yerler (1000 mm den fazla), Doğu ve Batı Karadeniz bölümleri ile bazı Batı ve Doğu Anadolu dağlarıdır En fazla yağış alan yer Rize çevresidir (2400 mm den fazla)
• Türkiye’de orta derecede yağış alan yerler (500 mm - 1000 mm arası), Akdeniz, Ege, Marmara, Orta Karadeniz, Doğu Anadolu ve İç Anadolu’nun kuzey kesimleridir
• Türkiye’de az yağış alan yerler (500 mm nin altında), İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve yer yer Doğu Anadolu’nun çukur yerleridir En az yağış alan yer, Tuz Gölü çevresi ile Iğdır Ovası civarıdır (250 mm nin altında)

YERYÜZÜNDEKİ BAŞLICA İKLİM TİPLERİ ve TABİİ BİTKİ ÖRTÜSÜ
A SICAK İKLİMLER
1 Ekvatoral İklim
Ekvator çevresinde, 0° – 10° Kuzey ve Güney enlemleri arasında görülür Yıllık ortalama sıcaklık 25°C dolayındadır
Yıllık sıcaklık farkı 2 - 3°C yi geçmez Yıllık yağış miktarı 2000 mm den fazladır Her mevsim yağışlı olmakla birlikte, ekinoks tarihlerinde yağış maksimum düzeye erişir Tabii bitki örtüsü oldukça gür ve geniş yapraklı ormanlardır
Ekvatoral iklim, Amazon ve Kongo havzalarının büyük bir kesiminde, Gine Körfezi kıyılarına yakın bölgelerde, Endonezya ve Malezya’nın büyük bir bölümünde etkili olmaktadır

2 Tropikal İklim (Subtropikal - Savan)
10° - 20° Kuzey ve Güney enlemleri arasında ve 0° - 10° enlemlerinde 1000 m den sonra görülür Ekvatoral kuşak ile çöller arasında bir geçiş iklimidir
Yıllık ortalama sıcaklık 20 °C dolayındadır Yıllık sıcaklık farkı 4 - 5 °C dir Yıllık yağış miktarı 1000 - 2000 mm arasındadır Güneş ışınlarının dik geldiği yaz ayları yağışlı, kışlar kuraktır Tabii bitki örtüsü yüksek boylu ve gür bitki toplulukları olan savanlardır

3 Muson İklimi
Muson rüzgârlarının etki alanlarında görülür Yıllık ortalama sıcaklık
15 - 20 °C dir Yıllık sıcaklık farkı 10 °C civarındadır
Yıllık ortalama yağış 2000 mm dolayındadır Yıllık yağışların % 85'i yaz aylarında düşer Kış mevsimi kurak geçmektedir Tabii bitki örtüsü kışın yaprağını döken, yazın yeşillenen ormanlardır Yağışların azaldığı yerlerde ise savanlar görülür

4 Çöl İklimi (Sıcak ve Kurak İklim)
Dönenceler civarında, Asya ve Kuzey Amerika’da karaların iç kısımlarında ve Güney Amerika’da görülür Bu iklim tipini, yağışların yok denecek kadar az olması belirler Çöllerdeki nem yetersizliği, günlük sıcaklık farkının büyümesine zemin hazırlamıştır Günlük sıcaklık farkının 50°C yi bulduğu zamanlar olmaktadır Yıllık yağış miktarı
100 mm nin altındadır Yağışlar daha çok sağanak yağmurlar şeklindedir Tabii bitki örtüsü bazı kurakçıl otlar ve kaktüs bitkileridir
Afrika’da B Sahra, Ortadoğu’da Necef, Asya’da Gobi, Taklamakan, Avustralya’da Gobbon ve Gibson, Güney Afrika’da Kalahari ve Namib, Güney Amerika’da Patagonya, Atacama ve Peru yeryüzündeki başlıca çöl alanlarıdır

B ILIMAN İKLİMLER
1 Akdeniz İklimi
Genel olarak, 30° - 40° enlemleri arasında görülür Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır Yıllık ortalama sıcaklık 15 - 20°C dir
Yıllık sıcaklık farkı ise 18°C kadardır Yıllık yağış miktarı 600 - 1000 mm arasında değişir En fazla yağış kışın, en az yağış yazın görülür Karakteristik bitki örtüsü, kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan makilerdir
Makiler, sürekli yeşil kalabilen, kısa boylu, sert yapraklı, kuraklığa dayanabilen, çalımsı bodur bitkilerdir Mersin, defne, kocayemiş, zeytin, süpürge çalısı, bodur, ardıç gibi bitkiler başlıca maki türleridir Akdeniz ikliminde yağışın az çok yeterli olduğu orta yükseklikteki yamaçlarda iğne yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar (Kızılçam, sarıçam, karaçam ormanları gibi) yer alır
Akdeniz iklimi en belirgin olarak Akdeniz çevresinde görülmekle birlikte, Güney Portekiz, Afrika’nın güneyinde Kap Bölgesi, Avustralya’nın güneybatısı ve güneydoğusu, Orta Şili ve ABD’nin Kaliforniya eyaletinde de etkili olmaktadır

2 Okyanusal İklim
Genel olarak, 30° - 60° enlemleri arasında, karaların batı kıyılarında görülür Yazlar fazla sıcak, kışlar da fazla soğuk olmaz Yıllık sıcaklık ortalaması 15°C dir Yıllık sıcaklık farkı 10°C yi bulmaktadır
Yıllık yağış ortalaması 1500 mm dir En fazla yağış sonbaharda görülür Tabii bitki örtüsü yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlardır Ormanların tahrip edildiği yerlerde çayırlar bulunur
Okyanusal iklim, Batı Avrupa, Kuzey Amerika’nın kuzeybatısı, Güney Şili, Avustralya’nın kuzeydoğusu ve Yeni Zelanda’da etkili olmaktadır

3 Karasal İklim
Genel olarak, 30° - 65° enlemleri arasında, karaların deniz etkisinden uzak iç kısımlarında ve kıtaların doğu kıyılarında görülmektedir Kışlar çok soğuk geçer ve uzun sürer Yazlar ise sıcaktır Yıllık sıcaklık ortalaması 0 - 10°C arasında değişir Yıllık sıcaklık farkı 20 - 40°C dir Yıllık yağış miktarı 500 - 600 mm dolayındadır
En fazla yağış yazın, en az yağış kışın düşer Kış yağışları daha çok kar şeklindedir Tabii bitki örtüsü iğne yapraklı ormanlardır Yağışın azaldığı kesimlerde de bozkırlar (step) görülür Sibirya ve Kanada da iğne yapraklı ormanlara tayga ormanları adı verilir Taygalar, Dünya ormanlarının % 15'ini oluştururlar
Karasal iklim, Sibirya, Kanada ve Doğu Avrupa’da geniş bir yayılış sahasına sahiptir

4 Step İklimi (Yarıkurak İklim)
Step iklimi, bir geçiş iklimi özelliği gösterir Step iklimlerinde yıllık sıcaklık farkı 15 - 30°C dir
Yıllık yağış miktarı 300 - 500 mm dir Step iklimlerinde en fazla yağış ilkbaharda ve yazın düşmektedir Tabii bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeşeren, kurak mevsimde sararan step (bozkır) tir
İnsanlar tarafından ağaç kesilerek, yakılarak ormanların ortadan kaldırılması sonucunda oluşan bozkırlara antropojen bozkır denir Bu tür bozkırlar, ormanların tahrip edilmesi sonucunda ortaya çıktığından yer yer orman ağacı topluluklarına rastlanır

C SOĞUK İKLİMLER
1 Tundra İklimi (Kutupaltı İklimi)
Genel olarak, 65° - 80° Kuzey enlemleri arasında görülür Sıcaklığın çok düşük olduğu bir iklim tipidir Bu iklimde en sıcak ayın ortalaması dahi 10°C yi geçmez Kışın değerler -30°C ile -40°C ye iner Yıllık sıcaklık farkının 65°C yi bulduğu yerler vardır Yağışlar ortalama 200 - 250 mm kadardır En fazla yağış yaz aylarında görülür Tabii bitki örtüsü çalı, yosun ve yazın yeşeren kurakçıl otlardan oluşan tundralardır
Tundra iklimi, Avrupa’nın kuzey kıyıları, Kuzey Sibirya, Kuzey Kanada, Grönland Adası kıyıları ve Orta kuşaktaki yüksek dağlarda etkili olmaktadır

2 Kutup İklimi
Karlar ve buzullarla kaplı kutup bölgelerinde görülür Sıcaklık ortalaması bütün yıl boyunca 0°C nin altındadır Sıcaklık, çoğu zaman -40°C ye, hatta daha altına iner Yıllık sıcaklık farkı 30°C dolaylarındadır Yağışlar son derece az ve kar şeklindedir Ortalama yağış 200 mm civarındadır Bu iklim tipinde bitki örtüsü yoktur
Kutup iklimi, Kuzey Kutbu çevresinde Grönland Adası’nın iç kısımlarında ve Antarktika’da etkilidir