Dolaşım Sistemi

Dolaşım sistemi (veya kardiyovasküler sistem) maddelerin vücuttaki dolaşımını sağlayan organ sistemidir Ayrıca, vücut sıcaklığını ve pH'yi dengelemeye yardımcı olur İki tip dolaşım sistemi vardır: açık dolaşım sistemleri ve kapalı dolaşım sistemleri Hiç dolaşım sistemine sahip olmayan canlılar da mevcuttur Canlıların yapısı geliştikçe, dolaşım sisteminin yapısı da gelişir Dolaşım sisteminin olmaması

Dolaşım sistemine sahip olmayan canlılara örnek olarak yassı solucanPlatyhelminthes filumu) verilebilir Bu canlının vücut boşluğunda herhangi bir kaplayıcı tabaka veya sıvı bulunmamaktadır Sindirim sistemine açılan bir ağıza sahiptirler Sindirim sistemi birçok dala ayrılır ve solucan yassı olduğu için sindirilmiş maddeler yassı solucanın tüm hücrelerine difüzyon ile geçebilir Oksijen sudan yassı solucanın hücrelerine difüze olabilir Böylece her hücre gerekli besin, su ve oksijene, bir dolaşım sistemi olmaksızın, kavuşur (

Açık dolaşım sistemi

Bu tip dolaşım sistemi yumuşakçalar ve artropodlar gibi omurgasızlarınkan (dolaşım sıvısı) ile interstisyel sıvı (doku sıvısı) arasında ayrışma yoktur Bu birleşik sıvıya hemolenf denir Hayvan hareket ederken oluşan kas hareketleri hemolenf hareketini sağlar fakat sıvı akışını bir bölümden diğerine yönlendirilmesi kısıtlıdır Kalp gevşediğinde kan açık gözenekler (por) aracılığıyla kalbe döner büyük bir kısmında görülür Bu canlılarda hemosöl olarak adlandırılan vücut boşluklarında dolaşım sıvısı organları doğrudan sarar (yıkar) ve
Hemolenf vücudun içini (hemosöl) tamamen kapsar ve tüm hücreleri sarar Hemolenf su, inorganik tuzlar ve organik bileşiklerden oluşur Birincil oksijen taşıyıcı molekül ise hemosiyanindir Ayrıca, hemosit olarak adlandırılan hücreler vardır ki bunlar hemolenfte bağımsız bir şekilde gezer ve antropod bağışıklık sisteminde rol alırlar Kanın damarlardan geçerek vücut boşluğuna aktıktan sonra toplanarak kalbe dönmesidir Açık dolaşım derisi dikenlilerde (deniz kestanesi,deniz yıldızı vb), eklem bacaklılarda (örümcek, arı, sinek vb) ve yumuşakçalarda (deniz anası, istiridye, midye vb) görülür

Kapalı dolaşım sistemi

Kapalı dolaşım sisteminin ana yapıları kalp, kan ve kan damarlarıdır Tüm omurgalıların ve halkalı solucanlar (Annelida filumu) ile kafadanbacaklıların (Cephalopoda sınıfı) dolaşım sistemleri kapalıdır; yani kan, kan damarlarından oluşan sistemden çıkmaz - bu damarlar sisteminin içinde dolaşır Kan damarları arter (atardamar), kılcal damar (kapiler) ve venlerden (toplardamar) oluşur Arterler oksijenlenmiş kanı dokulara taşırken, venler oksijenlenmemiş kanı geri kalbe taşır Kan arterlerden venlere kılcal damarlar yoluyla geçer ki kılcal damarlar en ince ve en çok sayıdaki kan damarlarıdır Kapalı dolaşım sistemlerinde, açık dolaşım sistemlerine oranla, kanın dağıtımı üzerinde daha fazla kontrol vardır ve kan çok daha yüksek bir basınca sahip olabilir Kan damarları genişleyerek (vazodilasyon) veya daralarak (vazokonstriksiyon) kanın gerekli bölgelere yönlendirilmesini sağlayabilir Örneğin, yoğun egzersiz sırasında kan bağırsaklardan, o anda yoğun bir şekilde besin ve oksijene ihtiyaç duyan iskelet kaslarına yönlendirilebilir Memelilerin dolaşım sistemlerinde kan bir tam dolaşımda kalpten iki kez geçer Pulmoner dolaşım yani küçük dolaşım, kanı kalp ile akciğer arasında taşır; sistemik dolaşım yani büyük dolaşım da kanı kalp ile vücudun diğer bölümleri arasında taşır Balıkların dolaşım sistemlerinde ise kan bir tam dolaşımda kalpten bir kez geçer Kan kalpten solungaçlara pompalanır ve sonra doğrudan vücudun kalanına akar Kan solungaçları terk ettikten sonra basıncı büyük oranda düşer; bu nedenle, memelerin dolaşım sistemine oranla, hayatî organlara kan akışı hem daha yavaş hem de daha az basınçlıdır Bu tip bir dolaşım sistemi memelilere uygun değildir, zira bu kadar düşük basınçta böbrekler[1]Kısacası kanın kalp ve damarlar sistemiyle çalışmasıdırKapalı dolaşım ilk kez toprak solucanında görülmüştürOmurgalıların tamamında kapalı dolaşım vardırBalıklarda kalp 2 odacıklıdır vücutlarında kirli kan dolaşırKurbağada kalp 3 odacıklıdır vücutlarında kirli kan dolaşırSürüngenlerde kalp 3 odacıklıdır ve kalp karıncığında yarım perde vardırTimsahlarda perde tamdır, kirli ve temiz kan panizza adı verilen bir kanalda karışır etkili biçimde çalışamaz

Omurgasızlarda dolaşım sistemi

Daha ilkel canlılardaki dolaşımın tipik örneği, süngerlerdeki ve sölenterelerdekiboşaltım deliği" (osculum) adı verilen delikten yukarı doğru dolaşımı sağlanır Bu tür dolaşım, beden hücrelerinin içinde yüzdükleri sıvının oksijen ve besin maddelerinin tükenmeyeceği bir biçimde yeniden dolmasını sağlar dolaşımdır Bu canlıların içinde yaşadıkları su, beden çeperindeki deliklerden orta boşluğa doğru çekilir Suyun akışı kirpikçiklerin düzenli hareketleriyle sürdürülür ve suyun "
Daha yüksek derecede gelişmiş canlılarda, sözgelimi yosun hayvanlarında, iplikkurtlarında ve tekerlekli-kurtlarda, sıvılar ilkel orta boşluk (psödosölom) içinde, genellikle beden hareketleriyle hareket ettirilir Bazı ilkel yumuşakçalarda, orta boşluk, gerçek kalbin bir ön taslağı sayılabilecek kalp zarı boşluğu olarak işlev görür Bu boşluk kanallar aracılığıyla üreme bezlerine ve böbreklere bağlıdır Eklembacaklıların çoğunda, tulumlularda ve birçok yumuşakçada, hemolenfisinüsler) içinden kalbe döner Bu tür gelişmenin son aşaması, derisidikenliler, sülükler, solucanlar, çokkıllılar ve yumuşakçalarda görülen kapalı dolaşım sistemidir Kapalı dolaşım sistemlerinde, taşınma ortamı, omurgasızlardakİ hemolenf gibi, tam bir kapalı devre oluşturan özelleşmiş damarlarla sınırlıdır (ilkel kan), edimsel damarların ve özelleşmiş bir dolaşım organı olan hemosölün içine pompalayan, gelişmiş bir kalp vardır Bu canlılarda hemolenf, doku boşluklarına geçip, sonra genişlemiş boşlukların (
Omurgasızların kalpleri, sağımsal hareketlerle iş gören basit damarlardan, kasılıcı kasları bulunan, kendi boşlukları içinde basınç yaratan gerçek kalplere kadar değişir Omurgasızların bile, dolaşım sistemleri üstünde önemli ölçüde bir denetimleri vardır; bu sistemlerdeki basınç ve sıvı akışı ölçümleri, harekete, çevre ısısına, vb etkilere oldukça büyük bir uyum olduğunu ortaya koymaktadır

Omurgalılarda dolaşım sistemi

Omurgalılar kapalı bir dolaşım sistemleri bulunmasıyla ayırt edilirler; bu sistemlerin en gelişmiş olanı,insanın temsil ettiği yüksek derecede gelişmiş primatlardadır Omurgalılardaki kapalı sistemler, öbekten öbeğe önemli ölçüde değişir; bazıları, tek bir sistem halinde birleşmiş solunum organlarıyla ve genel beden dokularıyla bir düzenlenmiştirDaha ileri omurgalılarda, kan kalpten çift geçiş yapar; birinci geçişte kanı solunum or ganlarına (solungaçlara ya da akciğerlere), ikincisinde de bedenin öbür dokularına taşır Omurgalıların çoğunluğunda, klorokruorinler (demirli porfirinle bileşmiş bir pigment), hemeritrinler (demirli,ama porfirinle bileşmiş olmayan pigment} ya da hemosiyanin (bakirli bir solunum pigmenti) içeren dolaşım sıvıları bulunur Bütün bu pigmentler, dolaşımdaki sıvının oksijen taşıma yeteneğini artırır Çok ender istisnalar bir yana, omurgalılarda kan, son derece etkili bir oksijen taşıma aracısı olan ve bir proteine (globin) bağlı bir demir-porfirinden(heme) oluşan hemoglobin içerirBazı omurgasızlarda da hemoglobin bulunmakla birlikte,bu hemoglobin genellikle dolaşım ya da sölom sıvısında çözünmüş durumdadır Yüksek derecede gelişmiş omurgasızlarda (derisi-dikenliler ve daha yüksek omurgasızlar) hemoglobin, özel kan hücreleri içinde bulunur Omurgalılarınsa tümünde, bu tür hücreler içinde hemoglobin vardır Balıklarda solungaç bulunduğu halde dolaşım bu genel yapıya uyar Yuvarlakağızlılarda ve kelebeklerde kalp, kanı solungaçlara iter; sonra, sırt aortu aracılığıyla bedenin geri kalan bölümlerine dağıtır Bu ilkel hayvanlarda bile başlıca kan damarları üstünde nispeten ilerlemiş bir denetim vardır ve kalp verimi, egzersizin getirdiği gereksinmelere göre ayarlanırBazı ilkel omurgalılarda (keskisolungaçlılar ve yuvarlakağızlılar) kalbin içinde, yeniden dolmasına yardım eden bir negatif basınç oluşur Kemikli balıklarda bu tür bir doluş desteği buiunmaz Bazı yuvarlakağızlılarda, sıvıyı yarı açık boşluklara (sinüsler) hareket ettirmeye yardımcı ikincil kalpler bulunur İkiyaşayışlılarda ve sürüngenlerde, kalp üç odacıklıdır ama akış düzeni, kalbin iki ayrı pompa gibi etkili işlev görmesine olanak sağlar

İnsanda dolaşım sistemi

İnsan kalbi, yaşamı boyunca çalışır ancak ölünce dururKalp atışının 2 ya da 4 dakikadan uzun süre durması, kalıcı beyin yıkımına yol açar Kalbin kendi kasın, kan sağlaması da sürekli çalışmasına bağlıdır; birkaç dakikadan uzun süre kesilirse, kalp kası çok fazla zarar görüp, bir daha çalışmayacak biçimde durur İnsanda dolaşım sistemi, iki büyük dolaşım akciğer dolaşımısuperior vena kava ve inferior vena kava ile kalbin sağ yanının üstodacığı olan sağ kulakçığa (sağ atrium) dökülür Bu odacığın kasları kasılınca, kanı kalbin sağ yanının büyük pompa odacığı olan sağ karıncığa (sağ ventrikül) geçmeye zorlar ki bu da kasılınca, kanı akciğer atardamarına gönderir, kan buradan akciğerdeki damarlara taşınır Bu akciğer damarları içinde kan, havadan çok ince zararlarla ayrılmış bir durumdadır Burada basit yayınma aracılığıyla oksijenkarbondioksitse kandan geçer ve ayrılır Ardından bu temizlenmiş ve tazelenmiş kan, sol kulakçığa (sol atrium) geçer Sol kulakçıktan kan, sol karıncığa (sol ventrikül) geçer Sol karıncığın kas çeperi çok güçlüdür ve kasıldığı zaman kanı oldukça büyük bir basınçla, aort adı verilen büyük atardamar aracılığıyla, büyük dolaşıma iter Sol karıncığın kasılma güçleri tarafından aort içinde oluşturulan basınç, kanı bedenin bütün dokularına, gereksinimlerini karşılayacak miktarda götürmeye yetecek büyüklüktedir (küçük dolaşım) ve büyük (sistemik) dolaşım biçiminde örgütlenmiştir Her dolaşımın kendi pompası vardır Her iki pompa, tek bir organ halinde bütünleşmiştir Beden dokularından dönen kan, kana girer,
Aortun, kanı bedenin değişik bölümlerine taşıyan bir çok kolu vardır Bu kolların da tümü daha küçük kollara ayrılır; bu daha küçük kollar da, sonunda milyonlarca küçük kan damarı ortaya çıkacak biçiminde kollara ayrılmayı sürdürür Dolaşımın en küçük atardamarlarına atardamarcık adı verilir Ünlü yarış atı Phar Lap'ın bir müzede saklanan kalbi

DOLAŞIM SİSTEMLERİ

DOLAŞIM SİSTEMLERİ

Çok hücreli canlılarda, alınan besinlerin ve oksijenin hücrelere ulaştırmak ve artık maddeleri dokulardan uzaklaştırmak için bir taşıma sistemine ihtiyaç vardır Hayvanlarda bu işlemleri gerçekleştiren sisteme dolaşım sistemi denir

A AÇIK DOLAŞIM SİSTEMİ

Yumuşakçaların çoğunda, bütün eklem bacaklılarda (böcekler, araknitler, kabuklular, çok ayaklılar) ve derisi dikenlilerde bulunur Kalbe kan getiren ve götüren damarlar kısadır

Şekil : Açık Dolaşım Şeması

Sistemin Diğer Özellikleri

• Atar ve toplar damarlar birbirleriyle bağlantılı olmadığı için devamlı değildir Kan kısmen damarlar içerisinde, kısmen de doku hücreleri arasındaki sinüs boşluklarında dolaşır
• Kanın akış hızı sürtünmenin fazla olmasından dolayı yavaştır
• Bu sistemde atar ve toplar damarlar arasında genellikle kılcal damarlar bulunmaz

B KAPALI DOLAŞIM SİSTEMİ

Halkalı solucanlarda, ilkel kordalılarda ve bütün omurgalı sınıflarında görülür

Şekil : Kapalı Dolaşım Şeması

Sistemin Diğer Özellikleri

• Atar ve toplar damarlar birbirleriyle bağlantılı olduğu için devamlıdır Bu bağlantıyı kılcal damarlar sağlar Kan devamlı olarak damarlar içerisinde dolaşır, dışarıya çıkmaz
• Kanın akış hızı yüksektir
• Damarlar daha uzun ve daha dallanmış yapıdadır Kalp yapıları da iyi gelişmiştir Bütün dokularda madde alış-verişini sağlayan kılcal damarlar bulunur

C OMURGASIZLARDA DOLAŞIM

• Sölenterlerde ve süngerlerde özel bir dolaşım sistemine ihtiyaç yoktur Çünkü her hücre ortam sıvısıyla doğrudan temas halindedir
• Yassı (planarya, tenyalar, karaciğer kelebeği) ve yuvarlak (bağırsak kurtları) solucanlarda da dolaşım sistemi yoktur Bu görevi kısmen sindirim kanalı yapar
• Halkalı solucanlarda kapalı dolaşım sistemi vardır Solunum deriyle yapıldığı için kan O2 ve CO2 taşımakla da görevlidir
• Eklem bacaklılar’ın dört grubunda da açık dolaşım sistemi vardır Böcekler, çok ayaklılar ve araknitlerde trake solunumu yapıldığı için kan oksijen taşımaz Kabuklularda solungaç bulunduğu için, kan solunum gazlarını taşır
• Yumuşakçalarda (midye, salyangoz, ahtapot, mürekkep balığı) açık dolaşım vardır Bunlarda da solungaç solunumu olduğu için kan oksijen taşır
• Derisi dikenliler’de (deniz yıldızı, deniz kestanesi) açık dolaşım vardır

Açık dolaşım görülen hayvanların, solungaç solunumu yapanlarında, kan solunum gazlarını taşıdığı için, sadece solungaçlarda kılcal damarlar vardır

D OMURGALILARDA DOLAŞIM
1 Balıklarda Dolaşım

Balıkların kalbinde bir kulakçık ve bir karıncık bulunur Damarlarında kirli kan ile temiz kan karışmadan dolaşır Kalpte ise her zaman kirli kan bulunur
Solungaçlarında temizlenen kan tekrar kalbe dönmeden vücuda pompalandığı için, küçük kan dolaşımları yoktur Vücutta ise sürekli temiz kan dolaşır Vücut ısıları değişken olmasına rağmen kış uykusu görülmez Çünkü suyun sıcaklığı +4°C nin altına inmez

Şekil: Balıklarda Kalbin Yapısı

2 Kurbağalarda Dolaşım

Kurbağaların kalbi üçodacıklıdır Bunların ikisi kulakçık biri karıncıktır Karıncıkta ve atar damarlarında kirli kanla temiz kan karışık olarak bulunur Kalbin sağ kulakçığında kirli kan sol kulakçığında temiz kan bulunur Vücutta karışık kan dolaşır Değişken ısılı (soğuk kanlı) hayvanlardır Kış uykusuna yatarlar

Şekil: Kurbağa Kalbinin Yapısı

3 Sürüngenlerde Dolaşım
Sürüngenlerde kalp üç odacıklıdır Ancak kanın hareket dinamiğini artırıcı yarım bir karıncık perdesine sahiptir
Yine sol kulakcık temiz,sağ kulakcık kirli kan taşır Karıncıkta kirli kanla temiz kan karışır ve damarlarında karışık kan dolaşır Timsahlarda diğerlerinden farklı olarak kalp dört odacıklıdır Kalplerinde kirli ve temiz kan birbirine karışmaz Ancak, kalbin karıncıklarından çıkan damarlar arasındaki panizza isimli kanalda temiz kanla kirli kan az oranda birbirine karışır

Şekil: Sürüngenlerde Kalbin Yapısı

4 Kuşlarda ve Memelilerde Dolaşım

Bu canlıların kalpleri dört odacıklıdır Temiz ve kirli kan hiçbir zaman karışmaz
Vücut ısıları sabit olup, çevreye göre değişmez Bundan dolayı kış uykusuna da yatmazlar Bu tip canlılara sıcak kanlı canlılar denir
Bunu sağlayan en önemli faktör, beyinlerinde ısı düzenleme merkezinin (hipotalamusun) bulunmasıdır

Şekil: Kuşlarda ve Memelilerde Kalbin Yapısı

E İNSANDA DOLAŞIM SİSTEMİ

1 Kan Dokusunun Yapısı
Kan, damarların ve kalbin içini dolduran taşıma sıvısı olup, % 45 kadarı hücrelerden, %55 kadarı da kan plazmasından meydana gelmiştir

Kan Hücreleri

• Alyuvar (Eritrositler) : Yapılarındaki hemoglobinden dolayı kana kırmızı rengini veren hücrelerdir Oluştuklarında çekirdeklidirler, ancak olgunlaştıklarında çekirdeklerini kaybederler

Alyuvarlar, solunum organlarından aldıkları O2 yi dokulara taşır ve dokulardan alınan CO2 nin solunum organlarına taşınmasına yardımcı olurlar Kanın pH sını düzenler, kan grubu antijenlerini bulundururlar 1 mm3 kandaki sayıları 5 milyon kadar olup; yaş, cinsiyet, yapılan iş ve yaşam ortamının yüksekliğine göre değişir

• Akyuvarlar (Lökositler) : Beyaz renkli iri çekirdekli, büyük ve sabit bir şekli olmayan kan hücreleridir Kemik iliği ile lenf düğümlerinde ve dalak, timüs gibi lenf dokularında üretilirler Ömürleri birkaç gündür İnsanın 1 mm3 kanında 8 - 10 bin kadar akyuvar bulunur
  

Akyuvarlar, mikropları fagositozla yutarak veya onlara karşı antikor üreterek vücudun savunmnasını sağlarlar

• Kan pulcukları (Trombositler) : Kemik iliğindeki iri yapılı hücrelerden (megakaryosit) oluşan kandaki en küçük parçacıklardır
  

Tam bir hücre yapısında olmadıklarından ömürleri kısadır Kanın pıhtılaşması için, trombokinaz enziminin üretilmesini sağlayarak önemli rol oynarlar

Şekil : Çeşitli Kan Hücreleri

Kanın damar içerisinde pıhtılaşmasını engelleyen madde, karaciğer ve diğer bazı hücreler tarafından üretilen heparin isimli polisakkarit’dir

2 Kalbin Yapısı Ve Çalışması

Kalp, üstte iki kulakçık (atrium), altta iki karıncık (ventrikulus) olmak üzere dört bölmelidir
Sağ kulakçığa üst ana toplar damarı ile alt ana toplar damarı bağlanır Sağ karıncıktan ise akciğer atar damarı çıkar Sağ kulakçık ile karıncık arasında üçlü kapakçık (trikuspit) bulunur

Şekil : İnsanda Kalbin Yapısı

Sol kulakçığa akciğer toplar damarı açılır Sol karıncıktan aort atar damarı çıkar Sol kulakçık ile karıncık arasında ikili kapakçık (mitral = bikuspit) bulunur Atardamarlarla karıncıklar arasında da üçlü kapakçıklar vardır
Kalp, dıştan içe doğru perikard, miyokard, endokard olmak üzere üç tabakadan meydana gelir
Kalbin Çalışması : Kalbin çalışması, kalp kasının kasılıp (= sistol) ve gevşemesi
(= diastol) ile olur
İlk kasılma sağ kulakçığın duvarında yer alan sinoatrial düğüm (SA) ün otonom sinir sistemi tarafından uyarılmasıyla başlar ve kulakçıklar kasılır Uyarılar kalbin arka duvarında iki kulakçık arasında bulunan atrioventriküler (AV) düğümüne iletilir AV düğümü, his demeti adı verilen özelleşmiş miyofibriller ile devam eder
His demetleriyle uyarılar karıncıklara iletilerek karıncıkların kasılması sağlanır Kulakçıklar kasılırken karıncıklar gevşer, karıncıklar kasılırken kulakçıklar gevşer

Kalp Atış Hızını Etkileyen Faktörler :



a Sinirler : Otonom sinir sistemine ait sempatik sinirler kalp atışını hızlandırır, parasempatik (vagus siniri) sinirler kalp atışını yavaşlatır
b Hormonlar : Asetil kolin hormonu kalp atışını yavaşlatır, adrenalin ve tiroksin hormonu hızlandırır
c Sıcaklık değişmeleri : Vücut sıcaklığı arttıkça SA uyarılır ve kalp atışı hızlanır
d CO2 miktarı : Kandaki CO2 nin artması kalp atışını hızlandırır
e Kimyasal maddeler : Kafein ve tein kalp atışını etkiler ve hızlandırır

3 Kan Damarlarının Yapısı
İnsanın dolaşım sisteminde üç çeşit kan damarı ve lenf damarları bulunur
a Atar Damarlar (Arter): Kanı kalbin karıncıklarından diğer organlara taşıyan damarlardır Akciğer atar damarı kirli kan, diğer atar damarlar O2 bakımından temiz kan taşırlar

Şekil : Kan Damarlarının Yapısı

Atar damarlardaki kanın hareketi, kalbin yaptığı kan basıncıyla sağlanır
b Toplar Damarlar (Vena) : Bunlar dokularda oluşan metabolizma artıklarını ve ince bağırsakta emilen besin maddelerini kalbin kulakçıklarına taşıyan damarlardır
Akciğer toplar damarı O2 bakımından temiz kan, diğer toplar damarlar ise kirli kan taşırlar

Toplar damarlardaki kanın hareketi ;

• Kulakçıklardaki gevşeme ile doğan kalbin negatif emme basıncı,
  
• İskelet kaslarının kasılması,
  
• Soluk alma sırasında göğüs bölgesindeki basıncın azalması,
  
• Yapılarındaki düz kasların kasılması,
  
• Tek yöne açılan kapakçıkların bulunması,
  
• Üst kısımdaki damarlarda yerçekiminin etkisi, gibi faktörlerle sağlanır
  

Şekil : Organlarından Geçen Kanın Damarlar

Boyunca Değişen Basınç ve Hız Grafiği

c Kılcal Damarlar (Kapiller): Atar damarlarla toplar damarlar arasında bulunan en ince çaplı damarlardır Yapıları tek sıralı epitel dokudan (endotelyal hücrelerden) meydana gelmiştir
Kan ile doku sıvısı arasındaki bütün madde alış verişi kılcal damarlarla olur

4 Kanın Vücuttaki Dolaşımı
İnsanda kan dolaşımı, büyük ve küçük dolaşım sistemi olarak ikiye ayrılır Bu sistemlerde kirli ve temiz kan ayrı ayrı dolaşır

Şekil : Kanın Vücuttaki Dolaşımı

a Büyük kan dolaşımı

Sol karıncık ® AORT ® Organ atar damarları ® Kılcallar ® Organ toplar damarları ® Üst ve alt ana toplar damarı ® Sağ kulakçık

b Küçük kan dolaşımı

Sağ karıncık ® Akciğer atar damarı ® Akciğer kılcalları ® Akciğer toplar damarı ® Sol kulakçık

c Dolaşım Sisteminin Görevleri :

• Sindirilmiş besinleri, sindirim organlarından toplayarak dokulara taşımak ve dağıtmak,
  
• Solunum organlarından aldığı O2 yi dokulara taşımak,
  
• Dokulardan aldığı CO2 yi solunum organlarına taşımak,
  
• Metabolizma artıklarını boşaltım organlarına taşımak,
  
• Hormonları ilgili organlara iletmek,
  
• Vücut ısısını düzenlemek,
  
• Vücut sıvılarının asit - baz dengesini (pH) düzenlemek,
  
• Vücudun zararlı maddelere karşı savunmasını sağlamak,
  
• Yaralanma halinde pıhtılaşmayı sağlayarak kan kaybını önlemek
  

5 Lenf Sistemi

Lenf sistemi : Lenf damarları, lenf düğümleri, lenf kılcalları ve bazı küçük organlardan meydana gelmiştir
Lenf damarlarıyla taşınan ve içinde akyuvarlar bulunan doku sıvısına lenf (akkan) denir Bu sıvıda alyuvar ve pıhtılaşma faktörleri yoktur
Lenf düğümleri : Lenf kılcallarının birleştiği yerlerde bulunan özel hücre kümeleridir Bu yapılarda lenfosit adı verilen akyuvarlar üretilir

Lenf düğümleri en çok, kasıklarda koltuk altlarında, boyunda ve bazı dokular arasında bulunur

Lenf dolaşımı: Vücuttan toplanan lenf iki yoldan kan dolaşımına katılır
I Bacaklardan, vücudun ve başın sol tarafından, bağırsaklardan toplanan lenf damarları, sol köprücük altı toplar damarına bağlanır Bu damar da üst ana toplar damarıyla kalbin sağ kulakçığına açılarak lenfi kalbe taşır
II Başın ve gövdenin sağ yarısıyla sağ koldaki lenfin taşındığı yoldur Bu organlardaki lenf damarları büyük lenf kanalına bağlanır Bu damar sağ köprücük altı toplar damarıyla birleşip üst ana toplar damarı yoluyla kalbin sağ kulakçığına açılır ve lenf kana karışır
Böylece bütün lenfin birleştiği ilk yer üst ana toplar damarı olmuş olur Buradan kalbe gelen lenf tekrar bütün vücuda dağıtılır

Lenf Sisteminin Görevleri:

• Madde alışverişine aracılık eder
• Bağırsaktan emilen yağ asitleri, gliserol ve A, D, E, K vitaminlerini dolaşıma katar
  
• Lenfosit üreterek kana verir, böylece savunma sistemimizin temel yapısına katkı sağlar

Şekil : İnsanda Lenf Dolaşımı

• Doku sıvısının fazlasını kana taşır Kanın sıvı miktarının düzenlenmesine yardımcı olur Bu sistemle kılcal damarlar ile alınamayan doku sıvısı içindeki maddeler yeniden dolaşım sistemine dahil edilir
  

6 Dokularla Kan Arasında Madde Alış Verişi

Tüm doku hücreleri doku sıvısı denilen kan plazmasına benzer bir sıvı ortam içinde bulunurlar Madde alış verişi kılcal damarlardaki kanla doku sıvısı, sonrada doku sıvısıyla doku hücreleri arasında yapılır
Kılcalların atar damar ucunda kan basıncı, osmotik basınçtan daha yüksek olduğundan, su ve çözünmüş maddeler kılcal damarlardan doku sıvısına difüzyon ve osmozla geçer
Kılcalların toplar damar ucunda ise, osmotik basınç, kan basıncından büyüktür; su ve çözünmüş maddeler (artıklar) doku sıvısından kılcal damarlara geçer

Şekil : Kılcal Damarlar ve Dokular Arasında Madde Değişimi

Kan ile doku sıvısı arasındaki madde alışverişinin bu şekilde açıklanması Starling Hipotezi olarak bilinmektedir

7 Bağışıklık sistemi

İnsanın herhangi bir hastalık mikrobunu önceden bilerek, ona karşı gerekli savunma maddelerini (antikorları) kanında hazır bulundurmasına bağışıklık denir
Bağışıklık aktif ve pasif olarak kazanılır Aktif bağışıklık, vücudun ilgili mikroba karşı antikor üretmesiyle kazanılır ve savunma amaçlıdır Pasif bağışıklık ise mikrop vücuda girdikten sonra kazanılır ve daha çok hastalığı tedavi etmeye yöneliktir
a Aşı Yaptırmak: Aşı, hastalık etkeni olan mikrobun toksinlerinin, zayıflatılmış ya da öldürülmüş hücrelerinin sağlıklı insana enjekte edilmesidir Vücut bunu gerçek mikrop zannederek antikor üretimini başlatır Ve bundan sonra ilgili antikordan kanda belli oranda bulunur Gerçek mikrop girince antikor üretimi hızlandırılarak mikrobun enfeksiyona (hastalığa) neden olması önlenir
b Hastalığı Geçirmek: Gerçek mikrop vücuda ilk defa girdiğinde bireyi hasta eder Çünkü vücut mikrobu tanıyarak yeterli antikor düzeyine hemen ulaşamaz Vücut bu mikropla mücadeleyi biraz uzun zamanda kazanır
Daha sonra aynı hastalık etkeni tekrar bulaşsa bile hastalık yapamaz Çünkü vücut yeterli antikor düzeyine hemen ulaşır Kabakulak, su çiçeği, kızamık gibi hastalıklar bir defa geçirilir
c Doğuştan Bağışıklı Olmak: Bazı insanlar bazı hastalık etkenlerine karşı doğuştan (genetik olarak) duyarsız olabilir Örneğin, insanların büyük bir kısmı penisilin adlı antibiyotiği algılamazken, az bir kısmı penisiline duyarlıdır
d Serum Kullanmak: Hastalık mikrobu vücuda girdikten ve hastalık yaptıktan sonra, hastalığı tedavi etmeye yönelik olarak serum kullanılır Serumda hazır antikor vardır Bunun için pasif bir bağışıklık sağlar Uzun süreli olmaz, çünkü vücudun antikor üretmesi uyarılmaz Serumlar başka canlılardan elde edilir
e Dirençli Vücut : İnsanıniyi beslenmesi, spor yapması, psikolojik olarak rahat olması dirençli bir vücut sağlar Bu da bazı mikropların kolayca girip yayılmasını önler

Örnek Soru :

Normal bir insanda, aşağıdakilerin hangisinde verilen damarların üçünün de taşıdığı kandaki yadımlama ürünü miktarı eşittir?

A) Akciğer toplar damarı – Aort atar damarı – Böbrek atar damarı
B) Alt ana toplar damar – Akciğer toplar damarı – Üst ana toplar damar
C) Karaciğer üstü toplar damarı – Böbrek toplar damarı – Bağırsak toplar damarı
D) Böbrek atar damarı – Karaciğer atar damarı – Akciğer atar damarı
E) Alt ana toplar damar – Aort atar damarı – Bağırsak toplar damarı

(1998 - ÖSS)

Cevap A

Dolaşım Sistemi

İnsanda Dolaşım Sistemi

Tüm canlı organizmaların yaşayabilmesi için beslenme-boşaltım, solunum yapması gereklidir Gelişmiş yapılı, büyük vücutlu canlılarda besinlerin ve temiz havanın vücuda yayılmasını, hücrelerde oluşan artıkların boşaltım organlarına ulaştırılmasını sağlayan yapılara dolaşım sistemi denir
Dolaşım sistemi çiçekli bitkiler, eklem bacaklılar, yumuşakçalar, derisi dikenliler ve omurgalı canlılarda bulunur Genel olarak tüm sistemlerle ilişkili olan dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kan dokusundan oluşur


İnsanlarda dolaşım sistemi;

• Sindirilmiş besinleri, su ve mineralleri hücrelere taşıma,
• Akciğerden alınan oksijeni hücrelere taşıma
• İç salgı bezlerinin ürettiği hormonları hedef organlara iletme
• Karaciğerin ürettiği ısıyı tüm vücuda yayma,
• Hücrelerin ürettiği artık maddeleri böbreğe ve deriye taşıma,
• Solunum sonucu oluşan karbondioksiti akciğerlere taşıma,
• Bağışıklık elemanı olan akyuvar ve antikorları vücuda yayma görevlerini yaparlar

IDolaşım Sisteminin Yapısı
Kapalı kan dolaşımına sahip olan insanda kalp, atar, toplar, kılcal damarlar ve kan sıvısı dolaşım sistemini oluşturur Dolaşım sisteminin çalışması istemsiz olup, kalp ve kaslı damarların çalışma düzenini omurilik soğanı ayarlar

• Kalp

Göğüs kafesi içerisinde ve 2 akciğer arasındaki boşlukta bulunur Etrafını çeviren kemik kafes kalbi, çalışması esnasında korur Yaklaşık yumruk büyüklüğünde olan bir kalp bir pompa gibi çalışarak kan sıvısının damarlar içerisinde hareketini sağlar

• Kalbin Yapısı

Kalbin üzerinde kalın, esnek ve dayanıklı bir zar (Perikard) bulunur Bu zar ile kalp arasında kaygan bir sıvı vardır Bu sıvı kalbin daha rahat çalışmasını sağlar Kalbin duvarları çizgili (kırmızılı) kaslardan yapılmıştır Kalp kası ritmik ve hızlı kasılır Kalbin çalışması esnasında üst bölgesi olan kulakçıklar emici, alt bölgesi olan karıncıklar pompalayıcı bir kuvvet oluşturur

İnsanlarda kalp iki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört gözlüdür Kalbin sol bölümünde temiz kan, sağ bölümünde ise kirli kan bulunur

Kalp kaslarının beslenmesini koroner damarlar sağlar Dört odacıklı olan kalbin üstteki 2 odacığına kulakçık denir Kulakçıklar toplardamarlarla bağlantılıdır Alttaki iki odacığına da karıncık denir Karıncıklar atardamarlar ile bağlantılıdır Kalpte kulakçıklar ile karıncıklar arasında tek yönlü açılan kapakçıklar bulunur Bu kapakçıklar karıncıkların kasılması sırasında kanın geriye dönmesini önler

• Kalbin Çalışması

Kasılıp – gevşeyerek çalışır Kasılma sırasında ilk önce kulakçıklar kasılıp kanı karıncıklara pompalar, daha sonra ise karıncıklar kasılarak kanı kalpten vücuda pompalar

• • Kulakçıkların kasılması esnasında;

Sağ kulakçık, vücut toplardamarından kirli kanı emer Sol kulakçık, akciğer toplardamarından temiz kanı emer

• • Karıncıkların kasılması esnasında;

Sağ karıncık akciğer atardamarına kirli kanı pompalar Sol karıncık aort atardamarına temiz kanı pompalar
Not : Kulakçıklar kasılırken, karıncıklar gevşer, karıncıklar kasılırken kulakçıklar gevşer Odacıklar kasılırken kan pompalanır ve gevşerken kan dolar
Kalbin, atışı esnasında damarlarda oluşturduğu sarsıntıya nabız, atardamarlarda akan kanın oluşturduğu basınca tansiyon denir

• Damarlar

Kanın dolaştığı kanallardır Yapı ve görevine göre 3 çeşit kan damarı bulunur

• Atardamarlar

Kanı kalpten vücuda götüren damarlardır Temiz kan taşır (Akciğer atardamarı hariç) Temiz kanı kalpten vücuda taşıyan damar aort atardamarıdır Çeperleri kalın ve esnektir Tansiyonun en fazla olduğu damardır

• Toplar Damarlar

Kanı vücuttan kalbe getiren damardır Çeperleri atar damarlardan daha incedir Vücutta, kalp seviyesinin altında kalan toplardamarlarda kanın geri akışını engelleyen kapakçıklar bulunur Kirli kan taşırlar (Akciğer toplardamarı hariç)

Not : Karaciğer kapı toplardamarı, bağırsaktan emilen besinleri karaciğere getirir
Not : Atardamarlarla toplardamarların yapısında damarın çeşidine göre ince yada kalın bir kas tabakası bulunur Damar kasları, kanın hareketini ve kan basıncını ayarlar

• Kılcal Damarlar

Tek sıralı epitel hücrelerinden oluşmuş olup ince yapılıdır Atardamarlar ile toplardamarlar arasında bağlantıyı sağlar Bir atardamarla bir toplardamar arasında yüzlerce kılcal damar bulunabilir Kılcal damarlar kan sıvısı ile doku hücreleri arasındaki temas yüzeyini artırır Kan ile hücreler arasındaki madde alışverişini sağlar Kılcal damarlardan;
-Oksijen ve besin hücrelere geçer
-Karbondioksit ve atık maddeler de hücrelerden kılcal damarlara geçer

• Kan

Vücudun sıvı olan tek dokusudur İçeriğinin %90 kadarı su olduğu için akıcıdır Damarlar içerisindeki madde taşınmasında rol oynar Kan dokusu 2 kısımdan oluşur

1Kan Sıvısı (Plazma)
Bol miktarda su, organik (glikoz, aminoasit, protein) ve inorganik maddeler ve minerallerden meydana gelmiştir
Kan proteinleri, hormonlar, antikorlar ve üre kan sıvısında bulunur Görevi hücrelere besin taşımak ve artıkları dokulardan uzaklaştırmaktır

Not: CO2 miktarı fazla olan kana kirli kan, O2 miktarı fazla olan kana temiz kan denir

Kan sıvısındaki hücreler ve proteinlerin elenmesiyle elde edilen sarı renkli sıvı kısma serum denir Serum içerisinde besinler ve antikorlar bulunur

2Kan Hücreleri
Kan sıvısında özel görevi olan üç çeşit hücre vardır
·Alyuvarlar (Eritrositler) : Kırmızı kemik iliğinde üretilirler Yaşlanmış alyuvarlar karaciğerde parçalanır Çekirdekleri yoktur Oksijen ve karbondioksit taşınmasında görevlidir Yapısında oksijen taşıyan ve kana kırmızı rengini veren hemoglobin (Fe içerir) bulundurur Kan gruplarının oluşmasını sağlayan özel proteinleri (Antijen) taşır

·Akyuvarlar (Lökositler) : Sarı kemik iliği, dalak ve lenf bezlerine üretilirler Vücudu mikroplara karşı korurlar ve antikor üretirler Hastalık anında sayıları artar Hareket ederek damar dışına çıkabilirler ve yıpranmış, ölü hücreleri yiyerek temizlerler Çekirdekleri vardır

·Kan Pulcukları (Trombosit) : Kanın damar dışına çıkması halinde pıhtılaşmasını sağlarlar (Fibrinojen proteini ile) Karaciğer tarafından üretilen Heparin maddesi ise kanın damar içinde pıhtılaşmasını engeller Renksiz olup çekirdek taşımazlar Çalışması için K vitaminleri gereklidir

IIDolaşım Şekilleri

1Küçük Kan Dolaşımı
Bu dolaşım şeklinin amacı kirli kanı oksijen yönüyle zenginleştirmek yani kanı temizlemektir İzlediği yol sağ karıncıkta başlayıp sol kulakçıkta biter
Sağ karıncıktaki kirli kan akciğer atar damarı ile akciğerlere götürülüp orada temizlenir Temizlenen kanın akciğer toplar damarıyla kalbin sol kulakçığına getirilmesine küçük kan dolaşımı denir
Kirli kirli temiz temiz
Sağ Karıncık → Akciğer atardamarı → Akciğer → Akciğer Toplardamarı → Sol kulakçık

2Büyük Kan Dolaşımı

Bu dolaşımın amacı temizlenen kanı vücuda dağıtıp, kirli kanı kalbin sağ kulakçığına getirmektir
Sol karıncıktaki temiz kan aort atardamarıyla tüm vücuda gönderilir Vücuttan toplanan kirli kan toplar damar ile kalbi sağ kulakçığına gelir

temiz temiz kirli kirli
Sol Karıncık → Aort atardamarı → Vücut → Toplardamar → Sağ kulakçık

IIILenf Dolaşımı

Lenf kanalları, lenf bezleri ve lenf organlarından oluşur Sindirim sonucu oluşan yağ asitleri ve gliserolü taşıyarak kan sıvısına aktarır Çok sayıda akyuvar içerdiği için vücut savunmasında görevlidir Lenf bezleri antikor üretir Hastalarda lenf bezleri şişer (Bademcik, dalak vs)

IVKan Grupları
Kana kırmızı rengini veren alyuvarlar, üzerlerinde taşıdıkları özel kan proteinleri etkisiyle de kan gruplarının oluşmasını sağlar Bu özel proteinler 3 çeşittir A, B ve Rh proteinleri alyuvarlarda bulunup bulunmamalarına göre çok sayıda kan grubu oluşur
·A grubu : Alyuvarların yapısında A proteinleri bulunur
·B grubu : Alyuvarların yapısında B proteinleri bulunur
·AB grubu : Alyuvarların yapısında hem A hem de B proteinleri karışık olarak bulunur
·O grubu : Alyuvarların yapısında A ve B proteinleri bulunmaz
·Rh (+) grubu : Alyuvarların yapısında Rh proteinleri bulunur
·Rh (-) grubu : Alyuvarların yapısında Rh proteinleri bulunmaz

Bağışıklık mekanizmasının bir ürünü olan bazı özel antikorlar (çökeltici madde) da kanda bulunabilir Bunlarında 3 çeşidi vardır A antikoru, B antikoru ve Rh antikorudur

Kan Grubu

Antijen

Antikor

A

A

B antikoru

B

B

A antikoru

AB

A ve B

Antikor yok

0

Antijen yok

A ve B antikoru

Rh+

Rh

Antikor yok

Rh-

Antijen yok

Rh antikoru

Hiçbir kanın yapısında aynı isimli protein ve antikorlar yan yana bulunmazlar Çünkü aynı isimli protein ve antikorlar karşılıklı etkileşecek olurlarsa birbirlerini tutarak katılaşır ve çökelirler

Bu nedenle ;

Not : A proteini + A antikoru çökelir
B proteini + B antikoru çökelir
Rh proteini + Rh antikoru çökelir

A grubunda → B antikoru
B grubunda → A antikoru
0 grubunda → A ve B antikorları
Rh(-) grubunda → Rh antikoru bulunur
Rh(+) grubunda → Rh antikoru bulunmaz
AB grubunda → A ve B antikoru bulunmaz

Kan alış verişlerinin yapılabilmesi için alan ve veren kişilerin kan proteinleri ile antikorlarına bakılır Buna göre de her grup kendisinden kan alabilir

Not : AB0 sisteminde 0 grubu genel verici, AB ise genel alıcı olarak adlandırılır