Uşak İli Gelenek Ve Görenekleri

UŞAK İli Gelenek ve Görenekleri








Blandus Antik Kenti




ÖRF-ADET-GELENEK-GÖRENEKLERİ

Târih boyunca çeşitli medeniyetler ve milletler bu bölgeden gelip geçmiştir 1071'den beri her bakımdan Türk olan bu bölgede Türk-İslâm kültürü örf ve âdetleri tam olarak yerleşmiştir

DOĞUM :
Hamile kadınların doğumlarına kadar yediklerine ve içtiklerine dikkat etmesi gerektiğine inanılırEğer kadın günden güne güzelleşiyorsa doğacak çocuğun erkek,günden güne çirkinleşiyorsa kız olduğuna inanılırİlk doğumlar oğlan ve kız evleri için en önemli olaylardan biri sayılırKız evi tarafından çocuğa beşik,yatak,yorgan ve iç çamaşırı gibi hediyeler alınır ve törenle oğlan evine götürülür

EVLENME :
Eskiden Uşak'ta evlilik görücü usulü ile olurduBeğenilen gelin adayı kızın evine oğlan tarafı münasip kişilerle birlikte "Dünür gider" Allah'ın emri, peygamberin kavli ile kız istemeye geldiklerini belirtirlerKız tarafı düşünmek, araştırmak ve danışmak için süre isterOğlan tarafının daha sonraki ziyaretinde uygun bulunursa söz kesilirNişan konur,nişan töreni yapılırBu törende misafirlere nişanlanan çiftlerin ömür boyu işleri beyaz, günleri aydınlık olsun diye süt içirilirDüğün sırasında kız kendini kardeşlik oğlanda sağdıç tutarDüğünler genelde Perşembe veya Pazar gecesi esas alınarak başlarÜç,beş gün önceden eşe dosta akrabalara oku denilen davetiyeler gönderilirDüğün gününden bir iki gün önce davul zurna getirilir,yemek hazırlıklarına başlanılır,etlik hayvanlar kesilir,keşkekler dövülür,büyük kazanlarla yemekler pişer,misafirlere ikram edilirGerdekten bir gün önceki gece kına gecesidirOğlan evi tarafından hazırlanan kına heybesi kız evine götürülürO gece kız evinde şenlikler yapılırKına gecesi günü oğlan tarafının aldığı çeyiz davul zurna eşliğinde kız evine götürülürKız tarafının çeyizi ile birlikte sergilenirDüğün günü bütün çeyizler toplanırTekrar oğlan evine yeni çiftlerin eşyaları olarak giderGelin alma günü Perşembe veya Pazar günüdürBugünlerde eğlence yapılmaz gelin hazırlanır,süslenir,giydirilirHerkesin görebileceği bir odada bekletilirOğlan evinde güvey hazırlanır ve öğleden sonra davul zurna eşliğinde arabalı düğün halayı konvoy halinde gelin almaya giderKız evinde fazla beklenilmez gelin çıkarılırDaha sonra oğlan evine dönülürGelin inince damadın babası tarafından avluya kadar götürülürBurada gelin otururOyunlar oynanırAynı gün kız evinden sinilerle baklava, börek, tavuk eti vb yiyecekler gelir eğlenceler akşama kadar devam ederGelin gerdek odasına girmeden önce kapıya bir parmak yağ çalar,çivi çakar,gelinin eline ekmek verilirGelin ekmekleri omzundan geri atarOrada bulunanlar ekmekleri toplarlarGerdek gecesi akşamı hoca çağrılırDaha önce kıyılmış resmi nikaha ilaveten dini nikah kıyılırDamat sağdıcı tarafından yumruklanarak gelin odasına konulurDamat gelini konuşturmak için çeşitli hediyeler verirKız evinden gelen tavuk eti ve baklavalar yenirDamat önde gelin arkada iki rekat namaz kılarlarErtesi gün evdekilerin eli öpülürKızın annesine haber gönderilerek bahşiş alınırAynı gün kız ve oğlan evinin birlikte katıldığı "yan günü" eğlencesi yapılırYemekler yenilir

Kız Arama :
Askerliğini bitirmiş olan oğlanların anneleri tanıdıkları yoluyla kızaramaya başlar, Kız bulunduktan sonra ailesine haber gönderilir

Yavuklu Olmak:
Oğlan evinden kız evine birkaç ihtiyar kadın görücülüğe gider kız beğenilirse aynı eve birkaç gün dünürcülüğe gidilir Oğlanın annesi kız evinin pis ya da temiz olduğunu anlamak için divanın altına beyaz bir ip atar Ağzı kokuyor mu diye kızı öperler İyi duyuyor mu diye kısık sesle bir şey sorarlar

Kız isteme:
Dünürcüler, Allah'ın Emri Peygamber'in Kavli ile kızı isterler Kız evinden olumlu cevap alınırsa, kız evi oğlan evine yemek davetinde bulunur böylece kız evinden söz alınmış olur Dünürcülere kız verilmek istenmezse oğlanın kahvesine tuz atılır Ayakkabısına tuz veya su konur

Küçük ve Büyük Nişan:
Nişan çalgılı ya da çalgısız olarak kız evinde yapılıroğlan evi gelin kızın büyük nişanda giyeceği ve takacağı altınları hazırlayarak, akrabalarına ve komşularına nişan davetinde bulunur Kız evi de kendi çevresini davet eder Nişan günü aile büyüklerinin elleri öpülerek karşılama yapılır Ardından yenilir, içilir ve eğlenilir İsteyen gelin kıza nişan günü hediye getirir

Gelin Kız Hamamı:
Oğlan evi tarafından kız evi hamama davet edilir Evlilik hayatında mutlu olan bir kadın tarafından gelin kızın başı sabunlanır Bütün akrabaları kızın başına su dökerek hamam havlusu ile onu kurular Yıkanma ve kurulanma bittikten sonra türküler söylenir ve kahve içilir Hamam sefası bittikten sonra kız evinden oğlan evine börek, pide ve dürüm gider

Kına Gecesi:
Düğün hazırlıklarına başlayan taraflar akraba ve komşularını haberci aracılığıyla kına gecesi ve düğüne davet eder Bu arada oğlan evi resmi Nikah hazırlıklarını tamamlamıştır Kız evinde çalgılı olarak yapılan kına gecesinde Türküler söylenir Gelin kızın ellerine ve ayaklarına kınalar yakılır

Oturtma:
Kına gecesi günü oğlan evinde, damat ve arkadaşları toplanarak İçki içilir

Düğün:
Düğün sabahı gelin kız hazırlanırken, oğlan evinde de geleneksel güvey giydirme içkili ve çalgılı eğlenti sırasında damadın hazırlanması yapılır Hazırlıklar bitince fayton, at ya da arabayla gelin almaya gidilir

Gelin Alma:
Düğün günü kız evinden oğlan evine türlü hediyeler götürülür Düğün eğlencesi ailelerin durumuna göre salonda ya da avlu da yapılır Genellikle akşama doğru son bulan düğün eğlencesinden sonra herkes yemeğe oturur Yemekten sonra damat ve arkadaşları yatsı namazına giderler Damat namazdan geldikten sonra yumruklanarak gelin odasına girer Damat gelinle biraz konuşup görüştükten sonra kendilerine getirilen baklavayı yerler Daha sonra ikişer rekat namaz kılarlar zifaf gecesinin ardından ertesi gün büyüklerin elleri öpülür

ÖLÜM
Ölüm olayının hemen ardından ölen kişinin çenesi bağlanırVe gözleri yumulurDaha sonra ölü soyularak ince bir örtü ile örtülürÇeşitli dualar okunur Duadan sonra ölüye şişmemesi için karnının üzerine demirden yapılmış bir eşya konulurVe elleri iki yanlarına uzatılırÖlü yıkanıncaya kadar yanında Kuran okumak mekruhturÖlünün gömülme hazırlıkları vakit geçirmeden yapılırÖlü temiz bir koku ile kokulandırılmış ve tütsülenmiş bir teneşir üzerine konulurSonra avret yerleri örtülür ve abdest aldırılırÜzerine sabunlu su dökülerek başı ve yüzü yıkandıktan sonra sol yanına çevrilirİlk önce sağ yanı yıkanır daha sonrada sağ tarafına çevrilerek sol tarafı aynı şekilde yıkanırBütün bunların ardından bir havlu veya bezle kurulanarak ölü kefene sarılırCenaze götürülürken tabutu dört kişinin omuzlaması sünnettirTabutu ne kadar çok kişi taşırsa ölen kişiye o kadar çok sevap yazılacağına inanılırMezara varıldığında kabir yarım adam boyu veya göğüse varılacak derinlikte kazılırKıble yönüne lahit yapılarak ölü kıble yönünde içine konulurSonra kefenin düğümü çözülürKer*** ile lahtin üstü kapatılır ve kamışlarla örtülürSonra da kabrin üzerine toprak atılarak deve hörgücü gibi tümsek yapılırKimileri ölünün çok değer verdiği eşyasını (eşarp,şapka vb)mezarının başına koyar

YÖRESEL YEMEKLER:

Tarhana Çorbası ,Çömlek Eti ,Tahin Helva ,Katmer , Gediz güveci, pelvaze, erkeç, çepleme, çömlek eti, alacatane ve döndürmedir

YÖRESEL GİYİM:

Kadınlar altınlarla süslü başlıklar, uzun etekli gömlekler, girikli denilen yırtmaçlı entariler, ayaklara yün çorap ve lâçin denilen ayakkabı giyerler Erkeklerin giyimleriyse başlık, desenli poşular, işlemeli mintan, çepken, kara şalvar veya pantolondur Ayaklara çizgili yün çorap ve kundura giyilir Uşaklı kadınlarımızın önceleri yuvarlak yakalı,uzun etekli,gömlek,bunların altına giydikleri ayaklarına kadar uzanan kalçadan lastikli dizlik ve iç zıbın denilen önden bele kadar arkadan da kalçayı örtecek şekilde bir iç giyimleri vardıErkeklerinde iç giyimi kadınlarınkine benzerdi fakat yalnızca gömlek eteği kısa olurduKadınlar dışarıya çıkacakları vakit önleri ve yanları yırtmaçlı,kolları uzun ve bol elbiseler giyerlerdiBunların üzerine de işlemeli bir kemer takılırdı Ayrıca yine uzun,bel kısmından büzgülü koyu renkli olan bir başka sokak giysileri de vardıYeni gelinlerin bu elbiselerinin büzgülü olan kısımları süslü ( pul ve boncuk işlemeli) olurdu Erkekler ise kemerli,dizlerine kadar bolca uzanan sonra ayak bileklerine kadar daralan,düğmeli kilot pantolon veya şalvar giyerdiİşlemeli,uzun kollu cepken,bele bağlanan bir poçu ve yün çoraplar giysilerini tamamlayan diğer unsurlardıKadınlarımız başlık olarak,altın ile süslenmiş yazmayla tutturulmuş başa geçirilen bir başlık kullanırdıBu başlıkla saç bir bütün oluştururduErkekler ise başlarına pamuklu veya ipekli bir poçu bağlardıKadınlar aksesuar olarak,altın bilezik,yüzük,bele kadar sarkan kolye,altın inci karışımlı küpe,siyah eldiven ve içi aynalı sedefli çanta taşırdıKadınlar evde nalın dışarıda keçmeli (kilitli) ponponlu sivri burunlu bir ayakkabı,bunların içine de yün ve kıl çorap giyerdiBunlardan başka evde mest de kullanılırdıErkekler daha çok kabaralı ve demirden yapılmış ayakkabı giyerdiAncak belirtilen bütün bu özellikler 1940 yıllara kadar devam edebilmiştir

HALK OYUNLARI VE FOLKLOR:

Uşak halk oyunları ve halk mûsikisi bakımından çok zengindir Melodiler hareketlidir Müzik ve halk oyunları İzmir bölgesine dâhildir Başlıca oyunları: İslâmoğlu Zeybeği, Sallama Oyunu, Uşak Sürmelisi, Köroğlu, Gediz, Konyalı, Tek Zeybek, Çift Zeybek, Genç Ali Zeybeği ve Soğukkuyu Zeybeğidir
Uşak�ın konumu iç batı Anadolu eşiğinde olduğundan zeybek oyunlarından ve teke yöresinden etkilenmiştirTeke ve zeybek yöresinin beşiğindedir Geçiş yöresi olduğu için oyunları bol ve zengindir

Zeybek oyunlarından daha çok Yörük zeybeğinden etkilenerek oynanmıştır Kadınların oynadıkları zeybek oyunlarınada "efeleme" adı verilmiştir Zeybek havalarının usulü dokuz zamanlıdır Uşak yöresinde de en çok 9/8 zamanla oynanır Oyunlar önce yavaştan gezinleme ile başlar,müzikli bir sergileme yaptıktan sonra nara atarak (haydi efeler,haydi efem,hayda vb) oyuna başlanırOyun nakarat süresince döndürülürSonra yeniden gezinmeye geçilirKadın oyunlarında gezinme yoktur Kadınların oynadıkları oyunlar efelemeden sonra kadın oyunları ve düz oyunlar diye adlandırılır

A-ZEYBEKLER
� İslamoğlu Zeybeği
� İslice Zeybeği
� Takmak Zeybeği
� Gediz Zeybeği
Bu oyunlar davul zurna eşliğinde kadın ve erkeklerin oynadığı kaşıkla oynanan oyunlardır
B-DİĞER OYUNLAR� Karataş
� Karanfil
� Ormandan Gel
� Elmanın İrisi
� Üzüm Sereriz
� Ho tin tin (Banaz yöresinde kadınların tefle oynadığı bir oyundur)
Oyunların geneli düğünlerde,kına gecelerinde,oturmada (Oturma erkek tarafından bir önce gece yaptığı eğlence) yan gününde (düğün gününün ertesi günü sabahtan yapılan eğlence)gençlerin toplantılarında ve özel günlerde oynanır

NELERİ İLE ÜNLÜ:
Deri, Kilim ve Battaniye Sanayii, Şeker Fabrikası (Türkiye'deki İlk Şeker Fabrikası), Akse Çamlığı, Hamam Boğazı Şifalı Suları,Karun hazineleri Uşak, halı sanâtının Anadoluda ilk merkezdi Halıcılık Anadolu'ya Oğuz Türkleri ile Orta Asya'dan gelmiştir Uşak halısı, dünyâca meşhurdu Halıkalı'dan gelir Gelin çeyizlerinin içinde en kalıcı eşyâ olduğu için bu isim takılmıştır Her evde halı dokunurdu Uşak için halıcılık, ocakta bulgur tenceresi ve tandırda yufka ekmeği gibi tabiî bir işti Halının çözgüsüne, atkısına eli varmayan Uşaklı yok gibiydi Uşak halılarının ilk örneklerindeki geometrik süsler (Orta Asya modelleri) ile Kızılderililerin dokumalarındaki geometrik süsler aynıdır Günümüzde halı dokumacılığı eski önemini kaybetmiş olup, makina halıcılığı gelişmektedir

İL İSMİ NEREDEN GELİYOR?
Çocuk veya genç adının halk dilinden söylenişidir Bazı rivayetlere göre ise uşak (ayınla söylenişi) aşık kelimesinden geldiği söylenmiştir

alıntıdır