Kohlberg'in Ahlaki Gelişim Kuramı

Kohlberg çocuk ve yetişkinlerin, belirli durumlarda davranışlarını yöneten kuralları nasıl yorumladıklarını incelemiştir Ancak Kohlberg araştırmasını, çocukları oyunlarında gözleyerek değil, çocuklara ahlaki ikilemleri kapsayan belirli durumlar vererek onlara bu durumlarda nasıl tepki,de bulunacaklarını sorarak yürütmüştür

Aldığı cevapları sınıflayarak insanların 6 yargı aşaması geçirdiklerini belirtmektedirBu altı aşama ise 3 düzey içinde yer almaktadır



A-Gelenek öncesi düzey
B-Geleneksel düzey
C-Gelenek sonrası düzey



Gelenek Öncesi Düzey:
Bu düzey Piaget’nin dışsal kurallara bağlılık döneminin özelliklerini kapsar10yaşa kadarki dönemdirKurallar başkaları tarafından konurBu düzeydeki ahlaki davranışlar kazanç haz sonuçlarıyla değerlendirilirlerYani davranışın sonunda ceza veya ödül o davranış için kriter olurÇocuk,kültür içinde kabul edilen iyi ve kötü ölçütlere göre davranırYapılan eylemin kişinin kendi içerisinde bir değer ölçüsü yokturAhlak gelişiminde yer alan 6 aşamadan ilk ikisi bu düzey içinde yer alır

1 Aşama: Ceza ve itaat eğilimi:

Bu düzeydeki çocuklar sadece otoriteye uyar ve cezalandırılmaktan kaçınırlarÇocuk için doğru yada yanlıştan daha önemli olan şey davranışlarının sonucudurGenel olarak olayların dış görünüşüne ve meydana gelen zararın büyüklüğüne göre karar verirEtkinliğin fiziksel sonucu,etkinliğin iyi yada kötü olduğunu belirler

Örneğin bir çocuk annesine yardım ederken on tane tabağı kazara kırmıştırDiğeri ise annesi görmeden şeker alırken şekerliği düşürüp kırmıştırBu dönemdeki çocuğa hangisinin daha suçlu olduğu sorulduğunda on tabak kıran çocuğun daha suçlu olduğunu söylemiştir
Bu dönemde itaat ve ceza eğilimi ağır basar Çocuk davranışı sonucu cezalandırılmışsa o davranış yanlış, cezalandırılmamışsa o davranış doğrudur
Otoriteye uyma temel güdüdürBu nedenle bu evreye ceza-boyun eğme evresi de denebilir

2 Aşama:
Araçsal ilişkiler eğilimi:Bu evreyi bireysellik yada çıkarcılık evresi de denebilirÇocukların kendi ihtiyaç ve isteklerinin karşılanması daha önemlidirDiğer insanların da farkına varırlar ama ahlaki yargıda bulunacakları zaman hala birinci planda kendileri vardırÇocuğun ihtiyacını karşılayan veya ona ödül getiren eylemler çocuğun doğrularını oluştururNe kadar alırlarsa o kadar verirler Çocuk davranışı kendi açısından yararlı buluyorsa davranış doğrudur



Geleneksel Düzey:

Bu düzey ahlak gelişiminde 3ve4evreyi kapsarBirey aile,grup ve ulusun beklentilerine önem verirBaşkalarının onayını ve beğenisini kazanmak çok önemlidirBu evrede sosyal baskı yoğun olarak hissedilirKişinin kendi ihtiyaçları bazen ikinci planda kalır



3 Aşama:
Kişiler arası Uyum Eğilimi:Üçüncü aşamada akran gruplarıyla işbirliği gözlenirİyi davranış,başkalarına yardım etme onları mutlu ederBeklenen davranışı göstererek sevgi ve takdir kazanıp kabul görüş düşünürOnay görmek çocuk için çok önemlidirBen merkezlilik azalırÇocuk somut işlem dönemine girmiştir,olaylara başkaları açısından bakma özelliği kazanırAhlaki yargılarda başkalarının hissettiklerini de dikkate alırArtık yaptıklarını sadece ceza almamak (1Aşama)ya da kendisi için(2Aşama)değil aynı zamanda başkalarını mutlu etmek için yapmaya çalışır

4 Aşama: Kanun ve Düzey Eğitimi:

Çocuk kendine düşeni yapmayı öğrenirDoğru davranış,otoriteye ve sosyal düzene uygun olarak kişinin görevini yerine getirmesidirArtık aran gruplarının kurallarının yerini toplumun kuralları ve kanunları almıştır”Kurallar uyulması için vardır” fikri hakimdirKanunlar soru sormaksızın izlenirBu dönemde gençlerin en büyük mücadelesi saygınlık kazanmaktır Temel güdü toplumsal düzeni korumaktır Kanunlara uymayanlar asla onaylanmaz Birçok yetişkin bu dönemde kalır



Gelenek Sonrası Düzey:

Kişinin otoritede bağımsız olarak evrensel değerler doğrultusunda kendi ilkelerini oluşturmaya, kendi doğru ve yanlışlarını belirlemeye başladığı evredir

5 Aşama:

Sosyal Sözleşme Eğilimi: Kanunların kullanımı ve bireysel haklar eleştirici bir şekilde incelenirToplumun kanunları ve değerlerinin göreli ve topluma özgü olduğu kabul edilirYeni değer ve uzlaşmalar sonucu kuralların değişebileceğinin farkına varılırDoğru,genel doğrular,standartlara uyan ve üzerinde uzlaşılandır Doğru ve yanlışlar kişisel değer ve fikirlere göre değişebilir Kanunlar sosyal düzeni korumak, temel yaşama ve özgürlük haklarını güvence altına almak için gerekli görülmektedir Birey toplum yararına olan kuralların çoğunluk tarafından korunmasının gerekliliğine inanır Bu düzeye yetişkinlerin ancak %’i gelebilmektedir



6 Aşama: Evrensel Ahlak İlkeleri Eğilimi:

Kişi,ahlak ilkelerini kendisi seçip oluştururBu ilkeler,adalet,eşitlik,insan hakları gibi bazı soyut kavramlara dayalıdırBu ilkeleri ihlal eden kanunlara uyulmamalıdırÇünkü adalet yasanın üstündedirBaşkaların haklarına saygılı olmak esastırİnsana insan olduğu için değer verme bu dönemde kazanılan bir özelliktir

Son zamanlarda Kohlberg 6dönemin,5dönemden gerçekte çok farklı olmadığını bu nedenle bu iki dönemin birleştirebileceğini söylemiştir


*

Türkiye’de Bireylerin Ahlak Gelişimi Aşamalarındaki Yerleri

Bu çakmada Kohlberg’in ahlâk gelişimi aşamalarını bir çerçeve (referans) ve onun hikâyelerinden birkaçını da araç olarak kullanarak, bizim kültürünüzde bireylerin bu ahlâk aşamalarındaki yerlerinin eğitim alanlarına göre anlamlı hır farklılaşma gösterip göstermediğini test etmeyi hedefledik Kulandan hikâyeler anlaşma-otorite), yaşam-yasa , vicdan-ceza konulan arasındaki çatışmayı içeren hikayelerdir Deneklere verilen hikâyelerin altında içerik analizi yapmamızı sağlayacak sorular vardır Bu amaçla örneklemimiz, hukuk, ilahiyat ve isletme eğitimi alan öğrencilerden oluşturmaya karar verdik Ve eğitim aldıkları alanda bu mesleğin Mermi taşıyabilmeleri adına dördüncü sınıf öğrencileri ile çalışmayı uygun bulduk

Araştırmaya, Ankara Üniversitesi’nden 72 ilahiyat, 61 hukuk ve 49 işletme son sınıf öğrencisi katılmıştır Toplam 182 öğrencinin 82?sı kız, 99?u erkektir

Her bir hikayenin ardından bireyin ahlâk yargılan hakkında fikir edinmemizi sağlayacak çoğu iki şıklı olan 10-11 soru sorulmuştur Hikayeler ve sorular büyük ölçüde Kohlberg’in çalışmasına dayanmaktadır Deneklere sorulan sorular açık uçludur Formlar değerlendirmeye alındığında içerik analizine tabı tutularak, rastlanılan ifadeler, bu ifadeleri kaç kışının, kaç kez tekrarladığı, ifadelerin yer alabileceği aşama tek tek kaydedilmiş, her bir hikaye ve incelenen her grup için hangi ahlâk aşamasının söz konusu olduğunun yorumlanabilmesi için ağırlıklandırmalar dikkate alınarak hesaplama yapılmıştır Sonuçta bu farklı eğitim alanlarını oluşturan grupların her bir hikayedeki ikilemde nerede ve hangi aşamada olduktan hakkında bir izlenim elde edilmeye çalışılmıştır

ilk hikaye anlaşma-otorite ikilemi üzerinde durmaktadır

“Ondört yaşındaki Joe yaz kampına gitmeyi çok arzulamaktadır Joe’nün babası, parasını kendi çalışarak biriktirmesi koşulu ile yaz kampına gidebileceğine dair söz vermiştir Joe sabahları gazete dağıtmaya başlamış, yaz kampı için gerekli parayı ve hatta biraz fazlasını biriktirebilmiştir Ancak yaz kampının başlamasına çok kısa bir süre kala Joe’nun babası fikrini değiştirir Arkadaşları özel bir balık avına gideceklerdir ve Joe’nun babasının parası gezi için yeterli değildir Sonuç olarak, Joe’nun çalışarak biriktirdiği parayı kendisine ‘vermesini söylemiştir Joe kampa gitmekten vazgeçmek istememektedir ve babasına parayı vermeyi reddetmeyi düşünmektedir ”
Toplam 182 formun içerik analizi sonucu 1792 ifade kodlanarak, 58 temel ifade saptanmış, bu ifadelerin 28?ı “verilen sözün tutulması ve hak”, 9?u “babanın ilişkideki rolü”, 8’i çocuğun ilişkideki rolü” ,4?u “otorite”, 4?ü “birey olmak”, 3?ü “aile” ve 7 sı “anlaşma” kavramları çerçevesinde gruplanmıştır
Yöneltilen 11 soru ile elde edilmiş olan bu 58 ifade, Kohlberg’in ahlâk aşamaları açısından tek tek değerlendirilmiş, her bir ifadenin işletme, hukuk ve ilahiyat öğrencileri tarafından kaç kez tekrarlandığı saptanmıştır Her uç öğrenci grubu için hikayedeki ortalama aşamalarını belirleyen analizin yapılması sonucu, işletme bölümü öğrencileri 409 , hukuk öğrencileri 416 , ilahiyat öğrencileri 401 değerlerinde bulunmuştur
Kohlberg’in 4 aşaması geleneksel düzeyde kanun ve düzen eğilimi olarak belirtilmiştir Bu bağlamda birbirlerinden anlamlı farklılık göstermedikleri belirlenen üç öğrenci grubunun da “görevini doğru yapmanın önemi üzerinde durdukları saptanmıştır
***
İkinci hikayemiz yaşam-yasa ikilemini taşımaktadır


Avrupa’da bir kadın, ender görülen bir kamer türünden ölüm döşeğinde yatmaktadır doktorlar hastanın ümidi olabilecek bir ilaç olduğunu düşünmektedirler Bu, aynı kasabada bir eczacı tarafından bulunan özel bir ilaçtır İlacın yapımı çok pahalıdır Ancak eczacı ilacı maiyetinin 10 katma satmaktadır İlaç için gerekli olan radyuma 400 dolar verip, ilacın küçük bir dozajı için 4000 dolar istemektedir Hasta kadının eşi Heinz, tanıdığı herkesten borç para istemiş, gerekli bütün resmi mercilere başvurmuş, ilacın yarısını karşılayabilecek 2000 doları ancak bulabilmiştir Heinz eczacıya gidip, eşinin ölmek üzere olduğunu, ilacı mümkünse ucuza verip veremeyeceğini, eğir veremezse, paranın geri kalanını daha sonra ödeyip ödeyemeyeceğin! sorar? Ancak eczacı, “Hayır, bu ilacı ben buldum ve bundan bir servet yapmaya niyetliyim” der ve Heinz’i reddeder Bütün resmi mercilere zaten başvurmuş olan Heinz çaresizlik içinde, eczaneye gece yarısı grip, ilacı karısı için çalmayı düşünmektedir
182 formda 10 soru itibariyle 1634 ifade kodlanarak 47 temel ifade saptanmış, bunların 15?i “çalma eylemi”, 10?u “yabancı birinin hayatı”, 7?sı “sevdiğinin hayatı”, 6?a “evcil hayvanın yasam hakkı”, 6’sı “yasa”, 3?ü “yasam hakkı olarak gruplanmıştır
Birinci hikayede uygulanan analız yöntemi takip edilerek, işletme, hukuk ve ilahiyat öğrencilerinin bulundukları aşamalar sırasıyla, 401 , 394 ve 386 olarak hesaplanmıştır
Her üç gruptaki öğrencilerin de 4 asamaya yakın olduğu ve 3 aşamanın izlerini taşıdıkları görülmektedir 3 asama “kişiler arası uyum, 4 aşama “kanun ve düzen eğilimi”’dir Her iki aşama da geleneksel düzey altında incelenmektedir
***

Üçüncü hikaye vicdan-ceza ikilemini yansıtmaktadır


Heinz eczaneye gece yarısı girer İlacı çapar ve karısına götürür Ertesi gün gazetelerde soyguna ilişkin haberler çıkar Polis memuru olan ve Heinz’i tanıyan Brown gazetelerde çıkan soygunla ilgili haberleri okur Heınz’ı gece yarısı dükkândan hızla uzaklaşırken görmüştür ve ilacı çalan Heinz’ı ihbar edip etmemekle ilgili tereddüt etmektedir
1608 ifade kodlanarak, 43 temel ifâde saptanmış, 24?ü “ihbar etme kararının gerekçelerini”, 19?u “ihbar etmeme karanım gerekçelerini seklinde gruplanmıştır Analiz sonucu isletme öğrencileri 373 , hukuk öğrencileri 405 ve ilahiyat öğrencileri 330 asama ortalaması göstermişlerdir
İlk iki hikayede gruplar arasında anlamlı bir farklılık gözlenmemesine rağmen burada dikkate değer bir farklılaşma gözlenmiştir Örneğin ilahiyat öğrencileri 3 aşamada “iyi çocuk eğilimi”nde çıkmışlardır İyi niyeti olmak ve başkalarını memnun etmek, beklentilerini karşılamak baslı başna değerlidir Hukuk öğrencileri için ise, 4 aşama yanı “kanun ve düzen eğilimi” söz konusudur
Yerleşmiş kuralları ve sosyal düzeni korumak, görevini doğru yapmak önemlidir

*
Alıntı(İstanbul Üniversitesi)