Akarsu Şekilleri...

AKARSULARIN ŞEKİLLENDİRİCİ ETKİLERİ
Akarsular; çöller, kutup bölgeleri ve yüksek dağların üst kısımları hariç yer yüzünde şekillendirici etkisi en fazla olan dış kuvvettir Akarsular bu işlevlerini aşındırma ve biriktirme yollarıyla gerçekleştirir

AKARSULARDA AŞINDIRMA
Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde taşıması olayıdır

Mekanik aşındırma: Akarsuların geçtikleri sahalarda kazarak, kopararak yaptıkları aşındırmaya denir En yaygın aşındırma şeklidir

MEKANİK AŞINDIRMADA ETKİLİ FAKTÖRLER

• Akarsu yatak eğiminin ve akış hızının fazla olması,
• Akarsuyun akımının yüksek olması,
• Akarsuyun yük miktarının fazla olması,
• Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsünün cılız olması
• Akarsu yatağındaki kayaların kolay aşınabilir olması mekanik aşındırmayı artırır

Akarsularda aşındırma daha çok ağızdan kaynağa doğru olur Buna geriye aşındırma denir Akarsu bu işlev sırasında , yatağını derine ve yana doğru aşındırır Eğimli yamaçlarda daha çok derine aşındırma yaparken, eğimin az olduğu yerlerde yana aşındırma yapar

Not
Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır Buna taban seviyesi (genel kaide seviyesi) denir Göle dökülen akarsu da yatağını en son göl seviyesine kadar yapar Buna da yerel kaide seviyesi denir

DENGE PROFİLİ

Akarsuların yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle oluşan iç bükey eğriye denir

Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır Sebebi : Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır

DENGE PROFİLİNE KAVUŞAN AKARSUYUN ÖZELLİKLERİ

• Yatak eğimi azdır
• Akış hızı ve enerji potansiyeli azdır
• Aşındırma gücü azalmıştır
• Taşımacılığa elverişlidir Bu tür akarsular daha çok KBatı Avrupa gibi eski arazilerde görülür

A K A R S U A Ş I N I M Ş E K İ L L E R İ
1VADİ
Akarsuların aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir
Vadi Tipleri

a-ÇENTİK VADİ ("V" BİÇİMLİ)
Akarsu yatak eğiminin fazla olduğu alanlarda derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar Türkiye'de en fazla görülen vadi şeklidir

b-BOĞAZ VADİ
Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve profilleri “u” harfine benzeyen vadilerdir Türkiye’de en fazla Karadeniz ve Akdeniz Bölgelerinde görülür Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır

c-KANYON VADİ
Daha çok karstik arazilerde oluşan derin ve dik yamaçlı vadilerdir Boğaz vadilere benzerler Ör: Göksu vadisi ve Köprülü kanyonu

Türkiye'nin en büyük kanyon vadisi Uşak'ta Ulubey Kanyonu'dur
Dünyanın en büyük kanyonu ise ABD’de Colorado ( Büyük Kanyon) kanyonu’dur

d-TABANLI VADİ Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşurÖr: Ege Bölgesi akarsu vadilerinde olduğu gibi

2MENDERES (BÜKLÜM)

Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda , akarsuyun büklümler yaparak akması sonucu oluşurlar
Akarsularda menderes olayı en fazla Ege Bölgesi'nde görülür

MENDERES (BÜKLÜM) YAPAN AKARSUYUN ÖZELLİKLERİ

• Yatak eğimi azdır
• Akış hızı ve enerji potansiyeli azdır
• Aşındırma gücü azalmıştır
• Akarsuyun uzunluğu artmıştır
• Sık sık yatak değiştirir
• Hem aşındırma, hem de biriktirme yapar

3PERİBACALARI

Volkanik arazilerde ( kalın tüflü arazilerde) Sel aşındırması sonucu oluşur Ör: En yaygın olarak İç Anadolu Bölgesi’nde Orta Kızılırmak Bölümünde Nevşehir (Ürgüp, Göreme) çevresinde görülür Peribacalarının oluşmasında rüzgarların etkisi dolaylıdır

4KIRGIBAYIR (BADLAND: Kötü Arazi)

Eğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir

En fazla İç Anadolu ve GDoğu Anadolu Bölgelerinde görülür Bu tür arazilerde tarım yapma imkanı yoktur

5DEV KAZANI

Akarsuların şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında aşındırma ile oluşan çukurluklara denir Ör: Manavgat, Kurşunlu, Düden şelalelerinde olduğu gibi

6PENEPLEN (YONTUK DÜZ)
Yer şekillerinin deniz seviyesine kadar aşındırılması ile ortaya çıkan hafif dalgalı düzlüklerdir
Türkiye’de ova ve platoların yüksekte kalmasının sebebi: III zaman sonlarında peneplen haline gelen yerlerin tekrar yükselmiş olmasıdır

7PLATO
Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklere denir En fazla İç Anadolu Bölgesinde görülür
İç Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzun yayla

Akdeniz Bölgesi: Taşeli ve Teke platoları (Karstik arazi üzerinde oluşmuşlardır)
GDoğu Anadolu Bölgesi: G Antep ve ŞUrfa platoları

Doğu Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları (Volkanik arazi üzerinde oluşmuşlardır)
Ege Bölgesi: Yazılı kaya platosu (bir kısmı İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır)
Marmara Bölgesi: Çatalca-Kocaeli Platoları

A K A R S U L A R D A B İ R İ K T İ R M E
Akarsu Biriktirmesinde Etkili Olan Faktörler

• Yatak eğiminin azalması (en fazla etkili )
• Akış hızının azalması
• Akımın düşmesi
• Yük miktarının artması

Akarsu yatak eğiminin azaldığı yerde biriktirme işlemi başlar

Akım yüksek iken çakıl gibi iri maddeler birikir Kum-mil birikmesi olmaz Akımın düştüğü yerlerde veya dönemlerde ise kum-mil birikmesi olur Bundan dolayı akarsu biriktirmesi ile oluşan yer şekillerinin yapısı incelendiğinde akarsuyun akımı ve akım düzeni (rejimi) hakkında genel bilgileri elde edebiliriz

AKARSULARDA BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
1BİRİKİNTİ KONİSİ (YELPAZESİ)

Dağ yamaçlarından inen suların , eğimin azaldığı dağ eteklerinde taşıdığı materyalleri biriktirmesi ile oluşan yer yüzü şekilleridir

2DAĞ ETEĞİ OVASI
Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere denir İç Anadolu Bölgesi'nin kuzey ve güneyindeki dağ eteklerinde bu şekilde oluşmuş düzlükler vardır

3DAĞ İÇİ OVASI
Etrafı dağlarla çevrili çukur alanlara inen akarsu ve derelerin taşıdıkları malzemeleri yatak eğimlerinin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir Bu tür düzlükler Doğu Anadolu Bölgesi'nde yaygındır

4DELTA OVASI
Akarsuların taşıdığı materyalleri denize döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir
Ör: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Göksu (Silifke) gibi Ayrıca Ege Bölgesi'ndeki çöküntü ovalarından denize dökülen akarsu ağızlarında da delta oluşumu vardır

DELTA OVASI OLUŞABİLMESİ İÇİN:

• Döküldüğü deniz sığ olmalı (kıta sahanlığı geniş olmalı)
• Kıyı akıntısı olmamalı
• Bol miktarda alüvyon taşınmalı Yani akarsu havzasında erozyon fazla olmalıdır
• Gel-git olayı kuvvetli olmamalı
• Okyanus kıyısından denize dökülen hiç bir akarsu döküldüğü yerde delta ovası oluşturamaz Sebebi; gel-git genliğinin fazla olmasıdır

Türkiye’de gel-git olayının etkili olmadığına kıyılarda oluşan delta ovaları delil olarak gösterilebilir

5SEKİ (TARAÇA)
Akarsuların önce biriktirmesi, sonra tekrar aşındırması ile oluşan basamak şeklindeki düzlüklerdir
Sekiler eski vadi tabanlarıdır

Akarsuyun tekrar aşındırma yapabilmesi için: Akım yükselmesi veya taban seviyesinin alçalması gerekir

6TABAN SEVİYESİ OVASI
Deniz seviyesine yaklaşan akarsuların taşıdığı maddeleri yatağı çevresinde biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir

Bu ovalar üzerindeki akarsular menderesler yaparak denize ulaşırlar Çoğu yerde deltalarla iç içedir
Deltalardan ayrılan yönü kara üzerinde birikme ile oluşmalarıdır
Bu şekilde oluşmuş düzlükler Ege Bölgesi’nde vardır

7IRMAK ADASI
Akarsu yatak eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınan alüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur

TÜRKİYE AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

• Yatak eğimleri fazladır

Bunun sonucunda;
[*] Akış hızları fazladır[*] Aşındırıcı etkileri fazladır[*] Enerji potansiyelleri yüksektir Hidroelektrik enerji potansiyeli en yüksek olan bölgemiz Doğu Anadolu, en az olan bölgemiz ise Marmara'dır[*] Ulaşıma elverişli değillerdir

• Rejimleri düzensizdir
• Akımları düşüktür Yağışların az, havzalarının dar olmasından dolayı
• Boyları kısadır Türkiye’nin bir yarım ada olması ve dağların kuzeyde ve güneyde kıyıya paralel olmasıdır
• Denge profiline kavuşmamışlardır Bu durum Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasındandır
• Ulaşıma elverişli değildirler Yatak eğimlerinin fazla ve akımlarının düşük olmasından dolayıdır Üzerinde kısıtlı da olsa ulaşımın tek yapılabildiği akarsuyumuz Bartın Çayıdır
• Akarsularımızdan daha çok enerji üretiminde, içme ve sulama suyu elde edilmesinde yaralanmaktayız Ayrıca balıkçılık ve turizmde yararlanmaktayız
• Akarsularımız rafting yapmaya elverişlidir Bu konuda en elverişli akarsular Doğu Anadolu Bölgesi’ndedir En elverişsiz bölgeler ise Marmara ve Ege Bölgeleridir