Gaziantep-Gaziantep İlininTuristik Yerler- Gaziantep Tarihi Yerleri- Gaziantep Resmi

Gaziantep ve çevresi Anadolu, Mezopotamya ve Mısır’ı birbirine bağlayan ana yolların üstündedir Doğal konumuyla da yerleşime elverişlidir Binlerce yıldan beri önemli bir ticaret ve konaklama merkezidir İlk sınırları içindeki yüzlerce höyük de yörenin tarih öncesi dönemlerden beri yerleşme alanı olduğunu göstermektedir
Gaziantep, Adıyaman ve Maraş’la birlikte Asur kaynaklarında “Kumunu, Kumukh” adıyla geçen bölge içindedir Yüzey araştırmalarında Gaziantep-Narlı arasında ve Dülük çevresinde bulunan çakmaktaşından araçlar ve el baltaları Paleolitik (Eskitaş) Dönem’e tarihlendirilmiştir Böylece yöre Anadolu’nun ilk yerleşim alanlarından biri olmaktadır Bölgenin her yanında Kalkolitik (Bakırtaş), Tunç, Hitit, Mitanni, Asur, Roma, Bizans dönemlerinden kalıntılara rastlanmaktadır
MERKEZ İLÇE: Kentin kuruluşuyla ilgili bilgiler kesin değildir Antik kaynaklarda Doliche, Telukh, Deluk vBulletin adlarla anılan yerleşmenin yeri tartışmalıdır Burasının Gaziantep’in 10 km kuzeyindeki Dülük olduğu, Dülük’ün önemini yitirmesinden sonra, özellikle X yy’dan sonra Arapça kaynaklarda Ayntab olarak geçen yerleşmenin önem kazandığı sanılmaktadır Kentte Memluklular, Dulkadıroğulları ve Osmanlılar’dan kalma pek çok tarihsel yapıt vardır
GAZİANTEP KALESİ: Kalenin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir Hititler Dönemi’nde İçkale’nin, yerleşmenin çekirdeğini oluşturduğu sanılmaktadır VI yy’da Bizans İmparatoru Justinianus zamanında büyük bir onarım geçirdiği bilinmektedir 1481′de Mısır Sultanı Kayıtbay kaleyi ikinci kez onanmıştır Ayrıca kapısı üstünde 1557′de Kanuni Sultan Süleyman döneminde onarıldığını gösteren yazıtı vardır Melik Salih Ahmed bin Melik Süleyman kaleye yeni burçlar ekletmiş, içine de cami ve köşkler yaptırmıştır Yapı, daire planlı olup çevre uzunluğu 1200 m’dirBüyük taşlardan örülmüş duvarlar, 36 kule ve burçla desteklenmiştir Kulelerin dördü, değişik padişahlar zamanında yapılmıştır XVII yy’da yöreyi gezen Evliya Çelebi, kalenin düşman saldırılarını önleyecek güçte olduğunu yazmaktadır Günümüzde de onarılmış olan duvarlar, oldukça sağlamdır Kale içinde cami, yapı kalıntıları bulunmakta, yer altında büyük odalar, dehlizler, ırmağa inen yollar bulunduğu söylenmektedir
DÜLÜK: Gaziantep’in 10 km kuzeyinde Dülük Köyü’yle Karahöyük Köyü arasındadır Antik Dönem’de Antiochia ad Tavrum adıyla bilinmektedir Hititler’den Roma Dönemi’ne değin önemli din merkezlerindendir Yazılı kaynaklara göre Hititler’in en büyük tanrılarından Teşhup’un “Baal Tapınağı” buradaydı Dülük, Yunan ve Roma dönemlerinde de dinsel önemini sürdürmüş, buralara rahip yetiştirmiştir Arkeolojik araştırmalarda Eskitaş Dönemi’nden araçlar bulunmuştur Alt Eskitaş Dönem’den doğal mağaralar, kaya sığınakları, teraslarda yerleşme yerleri saptanmıştır Vadi yamacındaki kazılarda Eskitaş Dönem’den, çakmaktaşından iki yüzlü (“bifas” tipi) el baltası bulunmuştur Bunun yanı sıra Orta Eskitaş ve Üst Eskitaş kültürlerinden araçlar ortaya çıkarılmıştır Dut Ahu kesimlerindeki incelemelerde 3 m yüksekliğinde düz bir yerleşmeye rastlanmıştır Burada pek çok sileks araçlar ve çanak çömlek kalıntıları bulunmuştur
Dülük ve çevresinde Roma Dönemi’nde kaya ve yer altı mezarları,mezar anıtları ve yapı kalıntıları vardır
ÖMERİYE CAMİSİ: Düğmeci Mahallesi’ndedir Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Kimi kaynaklara göre ilk kez Halife Ömer zamanında yapılmıştır 1210, 1785 ve 1850 yıllarında onarıldığını gösteren üç yazıtından, bu yapının çok eski olduğu anlaşılmaktadır Düzgün kesme taştan, mihrap yönüne koşut iki nefli, dikdörtgen planlı bir yapıdır Mihrap önü kubbeli, öbür bölümleri çapraz tonozludur Son cemaat yeri birkaç kez onarılmıştır Düz örtülüdür Kara taş ve al mermerden sivri kemerli mihrap, ince görünümlüdür Yalın gövdeli minarede, şerefe altı mukarnas dolguludur
BOYACI (KADI KEMALEDDİN) CAMİSİ: Arasta’dan Yazıcık semtine giden cadde üstündedir Caminin yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Gaziantep Halkevi Broşürü’nde, kaynak göstermeksizin 1200 tarihi verilmektedir Minberin 1357′de Memluklular Dönemi’nde bittiğini gösteren yazıtı vardır Cami avlusunun batı kapısındaki 1575 tarihli yazıtsa, onarım tarihini göstermektedir Vakfiyesi yoktur, yapının mimarı bilinmemektedir Dikdörtgen planlı, mihraba koşut iki nefli bir yapıdır Mihrap önü pandantifli kubbe, öbür bölümler çapraz tonozlarla örtülüdür Kuzey yüzü, üç kapıyla avluya açılmaktadır Avluya giriş doğu ve batıdaki karşılıklı iki kapıdan olmaktadır Minare kare kaideli, gövdesi on köşelidir Şerefe altı mukarnas süslemelidir Gövde rozet, palmet, yıldız, çiçek motifleri ve ak-mavi çini tabaklarla bezenmiştir
Mihrap sivri kemerli niş biçimindedir, son onarımlarda boyandığından, Özgün süslemesi bozulmuştur Ahşap minber on iki kollu yıldızlar, palmet, rozet ve geometrik motiflerle süslüdür, Gaziantep ahşap işçiliğinin en eski örneği olması açısından önemlidir
EYÜPOGLU CAMİSİ: Eyüpoğlu Mahallesi’ndedir Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Çeşitli kaynaklara göre Memluklular zamanında birçok medresede ders vermiş Eyüpoğlu Ahmed adlı bir bilim adamının yardımıyla XIV yy’da yapılmıştır 1947′de yeniden yapılırcasına onarılmıştır Düzgün kesme taştan, enine dikdörtgen planlı bir yapıdır İki nefli ana mekân, ortada 6 payeyle 14 bölüme ayrılmış ve çapraz tonozla örtülmüştür Son cemaat yeri arasına yine palmet biçimi ak taşlar yerleştirilmiştir Kemerin üstünde al mermer ve ak-kara taştan bir dizi vardır
Yarım daire biçimi mihrap nişinin yanları mukarnas başlıklı sütuncuklarla süslenmiştir, günümüzde boyandığından özgünlüğünü yitirmiştir
ESENBEK (İHSAN BEY) CAMİSİ: Şehitler Caddesi’ndedir Yazıtsızdır ve yapımıyla ilgili bilgiler çok azdır Bir sava göre XIV yy’da İsen Bey yaptırmıştır 1872 tarihli Şer’i Mahkeme Sicilleri’nde adı geçmektedir Düzgün kesme taştan, dikdörtgen planlı, ana mekânı iki nefli bir yapıdır Burası iki ayakla 10 bölüme ayrılmış, tüm bölümler çapraz tonozla örtülmüştür Son cemaat yeri üç kemerlidir Taçkapı ve kuzey yüz, ak-kara taş düzeninde örgüyleıdevinim kazanmıştır Süslemesiz yalın bir yapıdır
ALİ NACAR (ANNACAR) CAMİSİ: Tabakhane Mahallesi’ndedir Yapım tarihi bilinmemektedir En eski yazıtı 1816 tarihli olmakla birlikte Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde “Aliyyünnacar” olarak geçmektedir Bir görüşe göre 1376′dan önce yapılmış, 1816′da yeniden yapılmışcasına onarılmıştır Caminin kuzeyinde yer aldığı bilinen “Aliyyünnacar Medresesi” günümüze ulaşmamıştır Gaziantep’in en büyük camilerinden olup mihrap yönüne koşut iki nefli, dikdörtgen planlıdır Yapının dış yüzünü ak-kara taştan pencere çerçeveleri renklendirmektedir
Avlunun ortasındaki minare sekizgen kaideli, silindirik ve kalın gövdelidir Kaş kemerli, ak-kara taştan mihrap günümüzde boyanarak özgünlüğünü yitirmiştir
ALİ DOLA (ALA-ÜD DEVLE) CAMİSİ: Uzun Çarşı Mahallesi’ndedir Evliya Çelebi Seyahatnamesi’ndeki bilgilere dayanılarak 1479-1515 arasında Dulkadıroğulları’ndan Ala-üd Devle Bozkurt Bey zamanında yapıldığı sanılmaktadır Yalnız minaresi özgünlüğünü koruyabilmiştir Ana mekân, 1901 ‘de yenilenmiştir Düzgün kesme taştan, tek kubbeli bir yapıdır Süsleme yönünden zengindir Kuzey yüz, ak-kara taş dizileriyle renklendirilmiştir, öbür yüzlerdeyse ak-kara taştan pencere çerçeveleri ve dikey çizgilerle devinim sağlanmıştır Yüksek sivri kemerli taçkapı ampir üsluptadır Sivri kemerli mihrap, yanlardaki yuvarlak sütuncuklar ve yivli payeleriyle taçkapının görünüşündedir Mihrap nişinin içi, çiçek ve altıgenlerle bezenmiştir Kare kaideli, silindirik gövdeli minare, Memluklu üslubundadır Dulkadir Beyliği’nden günümüze ulaşan tek yapıt olarak bilinmektedir Şerefe korkulukları sağır nişler, şerefe altıysa mukarnas dolguyla bezenmiştir
TAHTALI (TAHTANI) CAMİ: Uzun Çarşı’dadır Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Söylentilere göre buradaki ahşap, küçük mescit yıktırılarak yerine bu cami yaptırılmıştır 1578 ve 1804 tarihli iki onarım yazıtı vardır Yöredeki öbür camiler gibi, mihrap yönüne koşut iki nefli dikdörtgen planlıdır Ana mekân, ortadaki ayaklarla 10 bölüme ayrılmıştır Mihrap önü kubbe, öbür bölümler tonoz örtülüdür Kiremit örtülü son cemaat yeri, sivri kemerlerle bağlanan dört ayaklıdır Kemer ayaklan kara, duvar ak kesme taştandır Avlu kara kesme taşlarla döşenmiştir Al mermerden, yarım daire biçimindeki mihrap ilginçtir Mihrap içi, yonca kemerli sağır nişlerle bezenmiştir Mermer minber yıldız, rozet yıldız, rozet ve geometrik geçmelerle süslenmiştir
Kare kaideye oturan minare gövdesi çok köşelidir Şerefe altındaki mukarnas dolguların arasına çini tabaklar yerleştirilmiştir Alt bölümler yıldız, rozet ve geometrik geçmelerle bezenmiştir
AĞA CAMİSİ: Şehreküstü Mahallesi’ndedir XVI yy ortalarında, Tunuslu Ferruh Ağa’mn yaptırdığı sanılmaktadır 1799/ 1800 tarihli onarım yazıtı vardır İki nefli bir mekândan oluşan yapı 6 bölümlüdür Mihrap önü kubbeyle, batıdaki iki nef beşik tonoz, öbür bölümler çapraz tonozla örtülüdür Süslemesiz, yalın bir yapıdır
HANDALİYE CAMİSİ: Gaziantep Kalesi’nin güneybatısındadır Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Ancak Evliya Çelebi’ nin verdiği bilgilere ve Şer’i Mahkeme Sicilleri’ne göre, XVI yy’da Handan Bey yaptırmıştır 1788-1821 arasında onarılmıştır Mihrap yönüne koşut iki nefli dikdörtgen planlıdır Ortadaki iki ayakla 6 bölüme ayrılmış, her bölümün üstü çapraz tonozla örtülmüştür Dışa taşkın taçkapı, sivri kemerli bir niş içinde, basık yuvarlak kemerli bir girişten oluşmaktadır Burada ak ve kara taş yanında, al ve ak mermer kullanılmıştır
Minarenin çok köşeli, gövdesi, bir dizi palmet, palmetlerin üst ve altı eşit aralıklarla rozet motifleriyle süslüdür Kuzeydoğu yüzüne tek parça XVI yy İznik çinisi yerleştirilmiştirHafif sivri kemerli mihrap özgünlüğünü yitirmiştir
ALAYBEY CAMİSİ: Alaybey Mahallesi’ndedir Taçkapıdaki yazıtta yer alan Gaziantepli şair Saibe’nin dönbeyiti (1809) yapımıyla ilgili bilgi vermemektedir Ancak, caminin doğu bölümündeki 1594 ve mihrap yönündeki 1598 tarihli mezar yazıtlarından, XVI yy’in ikinci yarısında yapıldığı anlaşılmaktadır Yöre mimarisine uygun olarak dikdörtgen planlı, iki netlidir İç mekân dört ayakla 10 bölüme ayrılmış, çapraz tonozla örtülmüştür Son cemaat yeri, sivri kemerlerle birbirine bağlanmış, ak-kara taştan dört ayağa oturan düz çatıyla örtülüdür Süslemesiz, yalın bir yapıdır Taçkapı ve mihrap, ak-kara taşlardan örülmüş, altı kollu yıldız, zikzak, baklava motifleriyle süslenmiştir Minarenin gövdesi çok köşelidir, şerefe korkulukları oyma taş işçiliğinin güzel örneklerindendir
HACI NASIR CAMİSİ: Elmacı Çarşısı (Almacı Pazarı) içindedir Yapımıyla ilgili bilgiler tartışmalıdır 1812 tarihli yazıtlarına karşın vakfiyesi 1698′de düzenlenmiştir 1698′de yapıldığı 1812′de onarıldığı sanılmaktadır Gaziantep’in geleneksel camileri plamndadır Altı kollu yıldız, palmet, rozet ve çinilerle süslü burmalı minare onarılmıştır
ŞEYHFETHULLAH CAMİSİ: Şehitler Caddesi’nden Yazıcık semtine giden yol üstündedir Yazıtı yoktur 1563 tarihli vakfiyesinden, XVI yy ortalarında, Abdülkerim oğlu Fethullah’m yaptırdığı anlaşılmaktadır Tekkeli camiler plamndadır Ana mekân, kuzeyde son cemaat yeri, doğuda tekke bölümlerinden oluşmaktadır Örtü biçimi, döneminin tek örneğidir Ana mekân, ortadaki tek bir ayakla duvarları birbirine bağlayan yelpaze tonozlarla, dışa dikdörtgen biçimi çıkıntı yapan mihrap önü çapraz tonozlarla örtülüdür Tekke bölümü de ortadaki ayağa oturan aynalı tonozludur Tekkenin güney ve kuzeydoğusunda beşik tonozlu odalar vardır
Cami, köşelerde yarım daire ve altı köşeli payandalarla desteklenmiştir Kare kaideli, kısa silindirik gövdeli minare, son cemaat yerinin doğusundadır Son cemaat yeri, kara kesme taştan ayakların taşıdığı dört sivri kemerlidir Yapının kuzey yüzü sivri kemerli beş nişle bölünmüş, kemerler mukarnaslı konsollarla desteklenmiştirTaçkapı, son cemaat yeri pencere alınlıkları, mihrap, ana mekânın doğu ve batı duvarı pencere alınlıkları ve çerçevelerinde al mermer ve kara taş, dönüşümlü olarak kullanılmıştırMemluklu Dönemi’ndekileri anımsatan mihrap, renkli taş ve mermer işçiliğinin güzel ve devinimli örneklerindendir
BOSTANCI CAMİSİ: Bostancı Mahallesi’ndedir İlk yapımıyla ilgili bilgiler kesir değildir Onarımına ilişkin 1574 ve 1739 tarihli iki yazıtı vardır Kare planlı, mihra] yönüne koşut üç neflidir Nefler ortadak ayaklarla dokuz bölüme ayrılmış, her bölür çapraz tonozla örtülmüştür Sekiz köşel kare kesme taştan ayaklara oturan dört siv kemerli son cemaat yeri, ana mekânda daha uzundur Hafif dışa taşkın taçkaj ak-kara taşlardan örülmüştür Yanları burmah, örgü motifli, mukarnas başlı! sütuncuklar vardır Ak ve kara taşt örülmüş sivri kemerli milırap nişi, yar daire biçimindedir Bunu örten yar kubbe, dört dizi mukarnaslıdır Ni yanlarında mukarnas başlıklı, palmet, ruı kıvrık dal süslemeli sütuncuklar vardır
Minarenin kaidesi kare biçiminde gövdesi çok köşelidir Şerefe altı mukan lıdır Mukarnasların altında ak çini süslemeler vardır
BEKİRBEY CAMİSİ: Küçük Pazar semtinden Yazıcık’a giden yol üstündedir Vakfiyesine göre 1654′ten birkaç yıl önce Hacı Ali oğlu Hacı Ebubekir yaptırmıştır Kesin tarihini verebilecek olan yazıtı okunamamıştır Gaziantep savunmasından sonra, son cemaat yeri ve minaresi yenilenmiştir Yapı, yanlarda çapraz, ortada beşik tonozla örtülü ince uzun dikdörtgen bir ara mekândan oluşmaktadır Cami, dönemin özelliği olarak ak-kara taşlardan örülmüştür
AHMED ÇELEBİ CAMİSİ: Şehreküstü Mahallesi’nde, Ramazaniye Medresesi’nin bitişiğindedir 1727′de düzenlenen vakfiyesine göre, Hacı Osman oğlu Seyid Ahmed (Ahmed Çelebi) yaptırmıştır Ancak, Ahmed Çelebi adının, onarımlarla ilişkili olduğu sanılmaktadır Mihrap üstündeki yazıttan, yapının 1672′de Hacı Osman oğlu Ramazan Efendi’ce yaptırıldığı anlaşılmaktadır Cami, mihrap yönüne koşut iki nefli, dikdörtgen planlıdır Ayrıca iki payeyle altı bölüme ayrılan ana mekân, çapraz tonozlarla örtülüdür Son cemaat yeri, iki payeye dayanan üç sivri kemerlidir Kuzeydeki taçkapı yalın, basık ve yuvarlak kemerlidir Sivri kemerli geniş bir niş biçimindeki mihrabın, özgün süslemesi günümüzde boyandığından bozulmuştur Mihrap nişinin çevresi iki dizi zikzak ve en dışta istiridye ve rozet motifleriyle süslüdür Ahşap minber, geometrik motiflidir
ŞİRVANİ (İKİ ŞEREFELİ) CAMİSİ: Gaziantep Kalesi’nin batı «eğindedir İlk yapım tarihi bilinememektedir Taçkapı
üstündeki yazıtından, 1681′de onarıldığı anlaşılmaktadır Kareye yakın dikdörtgen planlı bir yapıdır Son cemaat yeri ahşap örtülü, üç sivri kemerlidir Ana mekânda mihrap önü kubbe, kubbenin doğu ve batısı beşik tonoz ve kuzeyi aynalı tonozla örtülüdür Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştırSivri kemerli mihrap, boyandığından özgünlüğünü yitirmiştir On kollu yıldızlardan geçmelerle süslü minber de boyanmıştır
ÖMER ŞEYH CAMİSİ: Bostancı’yla Yazıcık kesimleri arasındadır Vakfiyesine göre, 1698′de Aparoğlu Hacı Mehmed yaptırmıştır Dikdörtgen planlı, mihrap yönüne koşut iki nefli bir yapıdır Ortadaki ayaklarla ana mekân, çapraz tonozla örtülü 6 bölüme ayrılmıştır Son cemaat yeri, hafif sivri kemerlerle bağlanmış iki ayağa oturan düz çatıyla örtülüdür Sivri kemerli taçkapı, ak-kara taştandır Kare kaideye oturan minarenin gövdesi çok köşelidir Şerefe altı, mukarnaslı, daha alt bölümlerse çiçek motiflidir Cami, içten süslemesizdir, mihrap yarım daire niş biçimindedir Ahşap minber büyük rozetlerle bezenmiştir
KOZANLI CAMİSİ: Kozanlı Mahallesi’ ndedir Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Ancak, XVII yy son çeyreğinde yapıldığı sanılmaktadır Dikdörtgen planlı, yapı, ortadaki iki ayakla 6 bölüme ayrılmış, her bölüm çapraz tonozla örtülmüştür Son cemaat yeri, sivri kemerlerle bağlanmış iki payetidir Üstü, kiremit örtülüdür Taçkapı, yöresel özelliğe uygun olarak ak-kara taştandır Mihrap sivri kemerli, mukarnaslı niş biçimindedir Kalın ve kısa gövdeli olan minare, külaha dek burmalıdır Mukarnaslı şerefenin altında rozetlerden bir kuşak vardır Rozetler, çiçek ve geçmeli yıldızlarla bezenmiştir Son cemaat yerinin önü ve avlu ak-kara taşlarla döşenmiştir
AYŞE BACI CAMİSİ: Kozanlı Mahallesi’ndedir 1722 tarihli vakfiyesinden, XVIII yy başında Mehmed Hacı Ali’nin yaptırdığı anlaşılmaktadır Tek nefli, dik dörtgen planlıdır Onarım ve eklemelerle özgün biçimini yitirmiştir Sivri kemerli mihrap, zikzak ve istiridye motifleriyle çevrelenmiştir Minaresi yenidir
HÜSEYİN PAŞA (ÇIKRIKÇI) CAMİSİ: Gaziler, Caddesi’ndedir Yazıt ve vakfiyelerinden, yapının XVIII yy başında Kethüda Hüseyin Ağa’ca yaptırıldığı anlaşılmaktadır Dikdörtgen planlı, mihrap yönüne koşut iki nefli olan yapının ana mekânı 6, son cemaat yeri 3 kubbeyle örtülüdür Son cemaat yerinde, ak-kara taş dizilerinden oluşan ayaklar, hafif sivri kemerlerle bağlanmıştır Dışa taşkın taçkapı, ak-kara taş düzeninde sivri kemerlidir Giriş kemerindeki yazıtın üstünde örgü motifli yuvarlak bir madalyon bulunmaktadır
Çok köşeli minare, iki şerefelidir Şerefe altları mukarnas, korkuluklar rozet ve geometrik motiflerle süslüdür Ak-kara taş düzenindeki mihrap ve yanlardaki pencereler, üçlü bir kompozisyon oluşturmaktadır Sağdaki minber, mermer ve kara taştandır Yan yüzlerde karataş ve al-ak mermerden altıgenler oluşturulmuştur
KARAGÖZ CAMİSİ: karagöz Mahallesi’ndedir Yazıtı ve vakfiyesine göre XVIII yy ortalarında Koca Battal, mescitten camiye dönüştürmüştür 1755 tarihli yazıttaki dizeler, şair Ruhi’nindir Onarımlarla özgün biçimini yitiren yapı dikdörtgen planlı, iki neftidir; üç çapraz tonozla örtülüdür Minare, mihrap ve minber özgün değildir
KARA TARLA CAMİSİ: Kunduracı Pazarı Mahallesi’ndedir Yivli minaresi, mihrap ekseni üzerindeki üç kubbesiyle ilgi çekmektedir 1775 tarihli yazıtları ve vakfiyesinden, Yürükzade Gelgeli Halil’ce onartıldığı anlaşılmaktadır Yöreye özgü ak-kara taş süslemeli, mihrap yönüne koşut iki nefli, dikdörtgen planlı bir yapıdır Nefleri ayıran dört ayakla 10 bölüme ayrılmıştır Mihrap ekse’ni üzerinde yer alan üç kubbenin dışında, ahşap çatıyla örtülüdür Gaziantep’in en güzel yapıtlarından olan minare, ince bir sanat ürünüdür Kaideden aleme dek burmalıdır 1959′da boyanan mihrap özgünlüğünü yitirmiştir
MEHMED NURİ PAŞA CAMİSİ:Suburcu Caddesi’ndedir 1785 (minarede) ve 1834 (mihrapta) tarihli iki yazıtı vardır Bunlardan XVIII yy’ın ikinci yarısında Mehmed Nuri Paşa’ca yaptırıldığı anlaşılmaktadır Yapı, mihrap yönüne koşut iki nefli bir ana mekândan oluşmaktadır Mihrap önü kubbeli, öbür bölümler çapraz tonozludur Onarımlarla özgünlüğünü yitirmiş, 1969′a değin müze olarak kullanılmıştır Yapının son cemaat yeri kemerleri, kemer ayakları, kuzey yüzü, son cemaat yerindeki nişlerin içi, ak-kara taş düzenindedir Mihrap, karataş, al ve ak mermerden zikzaklar biçiminde örülmüştür Ahşap minber, örgü ve geometrik geçmelerle bezenmiştir Cami avlusunun doğusundaki hazirede (duvarla çevrili mezarlık) Mehmed Nuri Paşa’nın mezarı vardır
RAMAZANİYE (AHMED ÇELEBİ) MEDRESESİ: Ahmed Çelebi Camisi’ne bitişiktir Vakfiye ve yazıtına göre 1713′te Şeyh Ramazan oğlu Seyid Ahmed yaptırmıştır Ancak, Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde “Molla Ramazan Medresesi” adıyla geçen yapının XIII ya da XIV yy’larda yapıldığı sanılmaktadır Aslında tek katlı olan yapının üstüne günümüzde bir kat daha eklenmiştir Sivri kemerli bir niş biçimindeki taç kapının çevresi, yaprak ve zikzak motifleriyle bezenmiştir
Avlunun kuzeyinde cami, güney ve doğusundaysa “L” biçiminde medrese yer almaktadır Medresenin doğusundaki dört odası beşik tonozludur Güneyde dört oda ve dershane bulunmaktadır Dershanenin, çapraz tonozu ortadan kesen düz iki şerit biçimindeki örtüsü ilginçtir Önündeki bölümdeyse beşik tonoz, ortada düz bir şeritle kesilmiştirAvlu ortasında Ahmed Çelebi’nin olduğu sanılan bir mezar vardır
ŞEKER HAN: Arasta Çarşısı kesimindedir Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Ancak Şer’i Mahkeme Sicilleri’ne dayanılarak XIV yy’da var olduğu söylenmektedir Düzgün kesme taştan, avlulu, revaksız, iki katlı bir yapıdır Alt katın kimi bölümleri sağlamdır Giriş, geniş sivri kemerli, içe doğru eyvan biçimindedir
PAŞA HANI: Kalealtı kesimindedir Lala Mustafa Paşa’nın Halep valiliği sırasında 1550′lerde yapıldığı sanılmaktadır Düzgün kesme taştan, tek katlı, avlulu han plamndadır Günümüzde tümüyle değişerek özgünlüğünü yitirmiştir
HIŞVA HANI: Düğmeci (Karagöz) Mahallesi’ndedir Yazıtsızdır Şer’i Mahkeme Sicilleri’ne dayanılarak, XVII yy’a tarihlendirilmektedir Tek katlı, avlulu, ahırlı Osmanlı han yapılarının güzel örneklerindendir Kemerli bir girişle avluya geçilmektedir Girişin sağ ve solunda odalar, karşısında ahır vardır Yapının tek süslemesi, giriş kemerindeki ak-kara taş düzeni ve tonoz başlangıcındaki iki dizi mukarnaslı frizdir
EMİR ALİ (AMİRALİ) HANI: Kunduracı Çarşısı’nda, Şeker Han’ın karşısındadır Şer’i Mahkeme Sicilleri’ne göre, XVIII yy’ın ilk çeyreğinde yapılmıştır Sivri kemerli giriş, tonozlu eyvan biçimindedir İki katlıdır Birinci katta, avluya açılan çok sayıda oda vardır İkinci katta revak ve gerisinde odalar bulunmaktadır Yapı, birçok değişikliklerle günümüze ulaştığından özgünlüğünü yitirmiştir
MİLLET HANI: Kalealtı kesiminde, kaleye 300 m uzaklıktadır 1870-1975 arasında, Aşçıoğlu Kesabar Kavşeğ (Kavrak)’ın desteğiyle vakıf olarak yapılmıştır Kuzey-güney doğrultusunda, kare avlulu, iki katlı bir yapıdır Tonozlu girişten avluya geçilmekte, çevresinde odalar yer almaktadır Süslemesizdir Özgün mimarisiyle günümüze ulaşmıştır
KÜRKÇÜ HANI: Arasta Çarşısı kesimindedir Gaziantep’in han mimarisi açısından ilginç yapılarındandır Kesin yapım tarihi bilinmemekte, XIX yy sonlarında yaptırıldığı sanılmaktadır En ilginç yanı girişte, Zengi üslubundaki taş işçiliğidir Güneş ışınları biçimindeki ak-kara taşlardan örülmüş girişin üstünde taş konsollar vardır En üstte vazo biçiminde sekiz taşın yan yana dizilmesinden oluşan süsleme görülür Tek avlulu, iki katlı hanlar grubundandır Üst kat odaları küçük tutularak, önlerine sofa ve kemerli revak eklenmiştir Yapı sağlamdır İçinde birçok dükkân vardır
BELEDİYE HANI: İsmet Paşa Mahallesi’ndedir, günümüzdeki belediye yapısının büyük bir bölümünü kapsamaktadır Kentin en büyük hanıdır 1887′de Belediye Başkanı Mustafa Ağa’nın yaptırdığı sanılmaktadır İki katlı, yüzlerce odası ve ahırı bulunan büyük bir kervansaray görünüşündedir Doğu, batı ve kuzeye açılan üç büyük kapısı vardır Avlunun ortasındaki sekiz köşeli şadırvana dört yandan basamaklarla çıkılmaktadır Üst kat odalarının önünde sofa ve avluya bakan kemerli revak vardır
ZİNCİRLİ BEDESTENİ (ESKİ HAL): Kunduracılar Çarşısı semtindedir Halk arasında “Kara Basamak Bedesteni” adıyla bilinmektedir XVIII yy’ın ilk çeyreğinde Hüseyin Paşa yaptırmıştır Güney kapısındaki dört dizelik yazıt, şair Kusuri’nindir Biri kuzeyden güneye, öbürü doğudan batıya uzanan ve kuzeydoğuda kesişen iki bölümden oluşmaktadır Üstü kapalı, tek katlı, yalın bir yapıdır 80 dükkânı vardır
XX yy’da üstüne bir kat daha yapılmış, ancak “adliye” olarak kullanılan kat, 1957′deki yangında yok olmuştur Günümüzde et ve sebze hali olarak kullanılmaktadır
KEMİKLİ BEDESTEN: Kunduracılar Çarşısı semtindedir XIX yy ortalarında Müftü Hacı Osman Efendi’nin yaptırdığı sanılmaktadır Dikdörtgen planlı, kesme taştan bir yapıdır Doğu ve batı yönlerinde ikişer girişi vardır İç mekân, ortada boydan boya tonozlu hücrelerle ikiye bölünmüştür Döneminin mimari üslubunu göstermesi açısından önemlidir
ESKİ HAMAM: Boyacı Mahallesi’ndedir Boyacı Camisi’yle aynı tarihlerde yapıldığı sanılmaktadır (BakBoyacı Camisi) Tümüyle yer altında olduğundan Evliya Çelebi’nin Çukur Hamam adıyla söz ettiği yapı olmalıdır Haç biçimi dört eyvanlı tek hamam plamndadır Kubbeyle örtülü soğukluk, sıcaklık ve halvet bölümlerinden oluşmaktadır
KEYVAN HAMAMI: Gaziler Caddesi’ndedir XV yy’ın ikinci yarısında yapıldığı sanılmaktadır Tek hamam plamndadır Soyunmalık kare, soğulduk dar uzun dikdörtgen, sıcaklık yıldız biçimindedir Bölümler kubbeyle örtülüdür
PAŞA HAMAMI: Kalealtı kesimindededirXVIyy ortalarında Lala Mustafa Paşa yaptırmıştır Soyunmalık, soğukluk, sıcaklık bölümlerinden oluşan, tek hamam planındadır Soğukluk bölümü üç, sıcaklıksa tek büyük kubbeyle örtülüdür Sıcaklık,dördü açık, dördü kapalı yıkanma yerleriyle, yıldız biçimindedir
ŞIH HAMAMI: Hamacı ile Kepenek mahalleleri arasındadır 1550′lerde Abdülkerim oğlu Şeyh Fethullah yaptırmıştırDüzgün kesme taştan, haç biçimi eyvanlı, tek hamam planındadır Soyunmalık, soğukluk, sıcaklık bölümleri art arda dikdörtgen biçiminde dizilmiş, kubbelerle örtülmüştür Soğukluk ve sıcaklık bölümlerinde kubbelere geçiş, kesik üçgenlerle sağlanmıştır Halvet hücrelerinin ikisi sekiz köşelidir, öbür iki hücre kubbeyle örtülüdür Sıcaklık kubbesi yıldız biçimi aydınlık fenerlidir
PAZAR HAMAMI: Kalealtı kesimindedir Yapımıyla ilgili bilgiler kesin değildir Evliya Çelebi Seyahatnamesinde adı geçtiğine göre XVII yy’dan önce yapılmış olmalıdır Düzgün kesme taştan, haç biçimi eyvanlı, tek hamam planındadır Mimari özelliği yoktur
NAİP HAMAMI: Kale’nin kuzeyinde, Tabakhane Deresi kıyısındadır Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde adı geçen hamamı, XVII yy’ın ikinci yarısında, Hacı Mehmed oğlu Ramazan’ın yaptırdığı sanılmaktadır Şıh ve Hüseyin Paşa hamamları planındadır Soyunmalık kubbesinin, tepeden görkemli bir görünüşü vardır
TABAK HAMAMI: Bostancı Mahallesi’ndedir Kutsal sayılmaktadır Bir de söylencesi vardır Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde adı geçen hamamın XVII yy’dan önce yapıldığı anlaşılmaktadır İri kesme taştan haç biçimi eyvanlı, tek hamam planındadır Soğukluk, sıcaklık ve halvet bölümleri kubbeyle örtülüdür
HÜSEYİN PAŞA HAMAMI: Gaziler Caddesi üstündedir Kentin bozulmadan günümüze ulaşan en güzel yapılarındandır 1747′de, Darendeli Hüseyin Paşa’yla Antep nakib-ül-eşraf kaymakamlarından Hacı Ömer oğlu Hacı Mehmed yaptırmıştır Halk arasında “Çıkrıkçı Hamamı” olarak bilinir
Tek hamam planındadır; soyunmalık, soğukluk, sıcaklık bölümleri art arda dizilmiştir Soyunmalık çok büyük, soğukluk küçük kubbelerle örtülüdür Yapının en görkemli yeri, sıcaklık bölümüdür Altı eyvan, altı halvet odasıyla yıldız biçimlidir Halvet hücreleri küçük kubbelerle, orta mekân mukarnash büyük bir kubbeyle örtülüdür
HÜSEYİN PAŞA ÇEŞMESİ: Gaziler Caddesi’nde, Hüseyin Paşa Hamamı’nın bitişiğindedir Asıl adının “Köse Mustafa Çeşmesi” olduğu söylenmektedir XVIII yy ortalarında yapıldığı sanılmaktadır Ak-kara taştan büyük bir pano biçiminde, süslemesiz bir yapıttır
DEBBAĞHANE KÖGoogle Page RankingÜSÜ: Kentin içinde, Alleben Deresi üstüne yapılmıştır Çok yıkıktır Arapça ve Ermenice yazıtı Gaziantep Müzesi’ndedir Yazıtından 1259′ da Melik Nasır’ın yaptırdığı anlaşılmaktadırYörede ayrıca Gaziantep-İslâhiye yolunda, kentin batısında Ma’anoğlu KöGoogle Page Rankingüsü, kuzeydoğusunda Rumkale Yolu’nda Teftigen KöGoogle Page Rankingüsü, kentin dışında Aynülleben ve Yazıcık, Kara Asar ve Babilke köGoogle Page Rankingüleri vardır IV Murad’ın Köyönü (Tilbaşar) Köyü’nde XVII yy’da Bağdat seferi sırasında IV Murad KöGoogle Page Rankingüsü’nü yaptırdığı söylenmektedir
İSLAHİYE İLÇESİ: Yol kavşağında bulunuşu ve doğal konumu nedeniyle Paleolitik (Eskitaş) Dönem’den başlayarak (Mezolitik ve Neolitik dönemler dışında) sürekli yerleşim alanı olmuştur Yörede çok sayıda kazı yapılmış höyük ve yerleşme vardır 1883′te Osman Hamdi Bey’in Zincirli Höyük’ünde bir dizi kabartmalı ortostat bulmasıyla başlayan kazılar, sürmektedir Antik Dönem’de Nikopolis adıyla bilinmektedir Kentte yapımlar sırasında, antik yerleşmenin yapı kalıntıları ve Akropol surlarının büyük bir bölümü ortaya çıkarılmıştır Yöre yüzey araştırmalarında ve kazılarda IÖ III bin yılı çanak-cömleğinin çok çeşitli örnekleri bulunmuştur Al, bej ve koyu kahverengi hamurlu, perdahlı, geometrik süslemeli çanak-çömlekler, yüksek ayaklı meyve tabakları, sivri dipli şişeler, iki kulplu bardaklar (depas amphikypellon) biçimindedir Bunlar ilk Tunç Çağ ve Ortaçağ’a tarihlendirilmektedir
GEDİKLİ HÖYÜK (KARAHÖYÜK): Sakçagözü İlçesi’nin 10 km kuzeybatısında Gedikli Köyü’ndedir Höyükte 1958′de yüzey araştırmaları yapılmıştır 1964′ten beri süren kazılarda, Bakırtaş Dönemi’ne inen sürekli bir yerleşme ortaya çıkarılmıştır İlk Tunç Çağ üç katlı, 9 evrelidir Yapı kalıntıları taş temelli, kerpiç duvarlıdır Taban sıkıştırılmış topraktandır Yerleşmeyi çevreleyen 3-3,5 m kalınlığındaki surlara İslâhiye bölgesindeki başka yerleşmelerde de rastlanmıştır Bu, bölgede güçlü bir düşmana karşı savunma gereği duyulduğunu ortaya koymaktadır
Gedikli kazıları, ölü gömme gelenekleri konusunda önemli bulgular sağlamıştır İlk Tunç Çağ II ve III katlarında üç tür ölü gömme biçimi saptanmıştır: Toprağa gömme, oda mezarları ve kremasyon (yakma) mezarları Nekropolün güneyinde dikdörtgen planlı, duvarları küçük taşlardan örülmüş, üstü tek parça büyük taşla örtülmüş, anıtsal görünüşlü mezarlar bulunmuştur Bunlardan biri, Suriye ve Kuzey Mezopotamya’da ilk örneklerine rastlanılan dromoslu (girişli) mezar biçimindedir Mezarlarda bulunan çanak-çömlekler, İlk Tunç Çağ II ve IH’e tarihlendirilmiştir
Nekropolde ayrıca yeraltı tanrıları kültüyle ilgili olduğu sanılan bir yeraltı yapısı bulunmuştur Nekropolün kuzeyinde, üst üste dizilmiş yüzlerce kremasyon kabı ortaya çıkarılmıştır Ayrıca ölü yakmada kullanılan iki fırın bulunmuştur Kremasyon kapları geometrik süslemeli, al turuncu renkli çanak-çömlekler, tunç iğneler, İlk Tunç Çağ III (İÖ 2300-2100)’e tarihlendirilmiştir Yörede ayrıca Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden çanak-çömlek ve sikkeler bulunmuştur
KIRIŞKAL: Zincirli’ye (eski Sam’al) 25 km, Gedikli’ye (Karahöyük) 5 km uzaklıktadır UB Alkım’ın yönettiği kazılarda anıtsal bir yer altıyapısıortayaçıkarılmıştır Mimarisiyle, Filistin ve Anadolu’nun çeşitli yörelerinde bulunmuş taştan ya da kayalar oyularak yapılmış yer altindakisu kaynaklarina ulaşan kuyu ve tünellere benzemektedir Ancak, İslâhiye ve çevresinde su kolay sağlanmaktadır Bu yüzden anıtsal yapının, yeraltı kültüyle ilgili dinsel törenler için yapıldığı sanılmaktadır Gedikli nekropolünde bulunan benzer bir yapı, bu savı güçlendirmektedir Kırışkal ve Gedikli’deki bu yapılar, ilk Tunç Çağ 2′yle Orta Tunç Çağ (İÖ 2100-1900) arasına tarihlendirilmektedir (Alkım, 1974, s828)
SAKÇAGÖZÜ: Sakçagözü (Keferdiz) Bucağı’nın 3 km kuzeyindedir İlk kez 1883′te CHumann ve Felix von Luschan yerini saptamıştır Kazılar, 19O7′de başlamış, 1911′de bitmiştir Klasik Dönem kalıntılarının altında, tÖ I bin yıllarına tarihlenen bir kent kalıntısı bulunmuştur Kentin Geç Hitit Dönemi’nde kurulduğu sanılmaktadır Kazılarda kenti çevreleyen surlar, saray kalıntısı ve yapıları süsleyen kabartmalı ortostatlar ortaya çıkarılmıştır Prof J Garstang’ın çalışmaları sonucu, Kalkolitik (Bakırtaş) Dönem’den Bizans Dönemi’ne değin süren bir yerleşme olduğu belirlenmiştir Buluntular arasında Tel Halaf ve El Obeyd türü çanak-çömlekler vardır Büyük saray kalıntısı, tepenin tümünü kaplamaktadır Yapı, güçlü bir surla çevrilidir Ön avlu Neo-Hitit üslubunda heykellerle süslüdür Yapıların temellerini süsleyen kabartmalı ortostatlar Arami-Hitit üslubundadır (10 VIII yy ikinci yarısı)
TİLMEN HÖYÜK: İslâhiye llçesi’nin 10 km doğusundadır 24 m yüksekliğindedir Bölgenin en büyük höyüklerindendir Araştırmalar, burada ÎÖ III binin son çeyreğinde büyük bir kent bulunduğunu ortaya çıkarmıştır Bu kentin, dönemin küçük krallıklarından birinin merkezi olduğu sanılmaktadır Boğazköy’de bulunan Naramsin tabletinde “Sedir Dağı’nın Kralı lsquppu” dan söz edilmektedir Tümen Höyük’teki yerleşmenin bu krallığın başkenti ya da önemli merkezlerinden biri olduğu düşünülmektedir
Kent iç ve dış kaleden oluşmaktadır Duvarlar büyük düzgün kesme taştandır, sandık duvar tekniğindedir Üst bölümler kerpiçtendir Dış surun dört kapısı vardır İkisi anıtsal nitelikte olup, biri aslanlı kapı biçimindedir Höyüğün kuzeydoğusunda 8 m yükseklikte, 17 basamak ve rampayla çıkılan yuvarlak kuleler vardır Aşağı kentteki buluntular Orta ve Son Tunç Çağ’a (İÖ II bin) tarihlendirilmiştir
Kabartmalı ortostatlarla süslü saray, 63 + 78 m’lik bir alanı kaplamaktadır Avlusunda bulunan mezar odası, “hypogaeum”a (yer altı mezarı) benzemektedir Yan duvarlar orta büyüklükte taşlarla örülmüş, üstü tek parça büyük bir taşla örtülmüştür Mezarda tunçtan takılar, gaga gagaya vermiş kuşlarla süslü iğneler, çeşitli biçimlerde çanak-çömlekler bulunmuştur, özellikle kuşlu iğne, bu türün tek örneğidir Çanak-çömlekler al-turuncu renkli, fırınlanmış, geometrik süslemelidir Bunlar arasında meyvelikler, çan biçimi kaplar, sivri dipli şişeler, fincanlar vardır Tümen Höyük’te birbirini izleyen katlar ve kültür evreleri şunlardır:
I A- Demir Çağı I B- Son Tunç Çağ
II a-b Orta Tunç Çağ II
III a-b Orta Tunç Çağ I
III c-d-e-f-g-h İlk Tunç Çağ
IV a-b-c-d Geç Kalkolitik Dönem (Eskitaş)
II c (İÖ 1800-1700) evresine tarihlenen ortostath anıtsal sarayın büyük bir yangınla yıkıldığı saptanmıştır Yapının, Hitit Kralı, I Hattuşil’in Halep ve Amuk seferi sırasında yıkıldığı sanılmaktadır Yapı daha sonra İÖ 1600-1400′de II b ve II a’da da birtakım değişiklikler ve eklemelerle kullanılmıştır II b evresinde pişmiş topraktan “Suriye yassı idolleri” diye bilinen heykelcikler, bir tunç heykelcik ve taştan silindir mühürler bulunmuştur
Höyüğün kuzeydoğusunda, İÖ II ve I bin yıllara tarihlenen mezarlar vardır Bunların bir bölüğü de Roma Dönemi’ndendir Höyükte Roma Dönemi’nden iki yerleşme evresi saptanmıştır Bu dönem yapılarının düzenli bir planı yoktur Bunlarda daha önceki anıtsal yapıların gereçleri kullanılmıştır Son dönem kazılarda, Obeyd benzeri boyalı çanak-çömlekler bulunmuştur Bunlar Geç Bakırtaş Dönemi’ndendir
YESEMEK AÇIK HAVA HEYKEL ATÖLYESİ: İlk kez, 1890′da Zincirli kazıları sırasında, Felbc von Luschan bulmuştur 1947′de Benno Landsberger ve Kemal Balkan; 1955-1958-1962 arasında U Bahadır Alkım başkanlığında bir ekipçe incelenmiştir İslâhiye’nin 22 km güneyinde Yesemek Köyü yanında 200 x 300 m’lik alanı kaplamaktadır, ön Asya’nın en büyük açık hava heykel atölyesidir Çevrede, bitirilmemiş yüzlerce heykel taslağı bulunmuştur Burada dört tip kapı aslanı, üç tip sfenks ve üç tip dağ tanrısı kabartması saptanmıştır Yesemek kabartmalarında dağ tanrıları ve güneş kursu motifleri vardır Bunlar Büyük Hitit İmparatorluğu Dönemi üslubunda işlenmiştir Çeşitli biçimlerde işlenmiş dağ tanrısı figürü, yörede tanrının kültü olduğu düşüncesini güçlendirmektedir Yesemek heykel taslakları, ÎÖ II binin son çeyreğiyle tö I binin ilk çeyreğine tarihlendirilmekte-dir Alalah tabletlerinde belirtilen adlardan, burada Hurrili sanatçıların çalıştıkları sanılmaktadır Bu heykel ve taslak biçiminde kabartmalar İslâhiye, Zincirli, Sakçagözü ve öbür merkezlere gönderiliyor, yerinde bitiriliyordu Yesemek Köyü’nün 2 km batısında, ovadaki Yesemek Höyüğü, 8 m yüksekliktedir Burada yapılan kazılarda Son Tunç, Demir ve Roma dönemlerinden bir yerleşme ortaya çıkarılmıştır Bunun Yesemek Heykel Atölyesi’nde çalışan ustaların oturduğu yerleşme olduğu sanılmaktadır
ZİNCİRLİ (SAM’AL) : İslâhiye’nin 10 km kuzeyinde, Fevzipaşa Bucağı’na bağlı Zincirli Köyü’nde bulunan höyüktür Yörede XIX yy sonunda CHumann, R Koldewey ve Felix von Luschan’ın yönettiği kazılarda, mimarlık alanında önemli kalıntılar ortaya çıkarılmıştır İlk Tunç Çağı’ndan Roma Dönemi’ne uzanan yerleşme çember biçimli çift duvarlı güçlü bir surla çevrilidir İçkale’nin duvarları daha yüksektir Burası, çeşitli savunma bölümlerinden oluşmaktadır En yüksek noktada “Hilani” denilen yapıların oluşturduğu en son sığınma yapıları vardır Duvarların temelleri büyük taşlardan, üst bölümler kerpiçtendir Dinsel ve sivil yapıların temelleri kabartmalı ortostatlarla kaplıdır Bu kabartmaların en erken örnekleri İÖX yy’a tarihlenmektedir Bunlar geleneksel Hitit üslubunda, sakalsız atlı ya da avcı figürleridir Daha sonra Arami ve Asur sanatının etkisi görülmektedir Zincirli Höyük kazılarının en önemli buluntuları tapınak ve saray yapılarıdır Bunlar, dönemin mimarisine ilişkin önemli bilgiler sağlamıştır Kazılar sırasında Geç Hitit kentinin altındaki kültürler, gereğince değ erlendirüememiş tirYerleşme, Neo-Hitit Dönemi’nin küçük krallıklarından birinin başkenti olması ve burada bulunmuş Arami yazıtları açısından önemlidir
KİLİS İLÇESİ: Asur kaynaklarında KiLiZi, Roma Dönemi’ndeyse, Ciliza Şive Urmagiganti adıyla geçmektedir Hititler’ den bu yana önemli yerleşme merkezlerindendir Hitit, Roma, Bizans kalıntıları yanında, Memluk ve Osmanlı yapıları bulunmaktadır Çevrede yer altı mağaraları ve eski mezarlar vardır En erken tarihli Türk yapıtları Memluklu Dönemi’ndendir Osmanlı yapıları da plan ve süsleme açısından bu yapıların etkisinde kalmıştır Yapıların yazıtlarıyla günümüze ulaşması, sanat tarihi açısından önemlidir
RAVANDA KALESİ: Gaziantep-Kilis arasındadır Yapım tarihi bilinmemektedir Haçlı seferlerinde ve Memluklar zamanında korunaklı bir kale olduğu bilinmektedir Görkemli bir yapıdır, duvar ve burçları sağlamdır İçinde su sarnıçları, yapı kalıntıları vardır
KUZEYNE: Kilis’in 5 km kuzeybatısındadır Hitit, Roma, Bizans, İslam halifeleri dönemlerinden kalıntılar vardır Köy, açık hava müzesi görünümündedir Kimi ey tabanları bile eski çağ mozaikleriyle döşelidir İç ve dış kale kalıntıları görülmektedir
KORUS (KİRİZ): Kilis’in 20 km batısında, Suriye sınırındadır İskender ve Roma dönemlerinin önemli merkezlerindendir Günümüzde Süngütepe (Bavuk) Köyü’nün güneyindedir Çevrede tiyatro kilise, kale kalıntıları, sütun parçaları ve Roma sikkeleri bulunmuştur
ULU CAMİ: Hacı Gümüş Mahallesi’ndedir Yazıtından 1334′te Memluklar Dönemi’nde Abdullah oğlu Hacı Halil’in yaptırdığı anlaşılmaktadır 1709 ve 1905′te onarılmıştır Düzgün kesme taştan, dar, uzun dikdörtgen planındadır Kuzey yüzünde 9 kapı vardır Ak-kara taştan orta kapı XIX yy’da onarılmıştır Yanlarda sivri kemerli derin nişler bulunmaktadır Kemerler karelere ayrılmış, kareler yıldız, geometrik geçmelerle süslenmiştir İki nefti ana mekân, derin bir kubbeyle örtülüdür Hafif sivri kemerli mihrap nişi, mukarnas dolguludur Köşelerde bitkisel motifli, başlıklı sütuncuklar vardır Vazodan çıkan çiçek motifleriyle süslü ahşap minber yenilenmiştir İnce uzun minare çok köşelidir Şerefe altı mukarnas dolguludur Kuzeydeki avlunun kuzey yüzünde hafif sivri kemerlere oturan çapraz tonozla örtülü revak vardır
AKCURUN CAMİSİ: Hacı Ilyas Mahallesi’ndedir Minare yazıtında 1515′te Hasan kızı Seyyide Fatma’nın yaptırdığı bildirilmektedir Son cemaat yeri sütunla iki nefe ayrılmış, çapraz tonozla örtülmüştür Dikdörtgen planlı ana mekân ortada kubbe,yanlarda beşik tonozla örtülüdür Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır Mihrap, hafif sivri kemerli yalın bir niş biçimindedir Minber, mihrap duvarına koşut 6 taş basamaktan oluşmaktadır, ince, uzun minaresi avlunun batı köşesindedir Gövdesi çok köşelidir Taştan, silindirik külahla örtülüdür Şerefe altı mukarnas dolguludur
CANBOLAT BEY CAMİSİ: Cumhuriyet Meydanı’ndadır 1553′te Kanuni Sultan Süleyman döneminde Kilis ve çevresi beylerbeyliğine getirilen Canbolat Bey yap^ tırmıştır Kare planlı, tek kubbeli Osmanlı camilerinin ince örneklerindendir Son cemaat yeri, hafif sivri kemerlerle birbirine bağlanmış 6 sütuna oturan 5 kubbeyle örtülüdür Sütun başlıkları üç dizi mukarnas süslemelidir Taçkapı baklava motifleriyle süslüdür Ak-al taştan pano biçiminde, iç içe iki kemerlidir Yanlarda mukarnas başlıklı sütunlar vardır Mukarnasların üstü rumi süslemelidir İçten kubbeye geçiş tromplarla sağlanmıştır Tromp aralarındaki kemerli nişlere açılan pencerelere renkli cam konmuştur Kubbe eteği yuvarlak kasnaklıdır Sivri kemerli mihrap nişi, köşelerde ak mermer sütuncuklarla süslüdür Burada sarı, kara, ak ve al mermer bir arada kullanılmıştır Minber mihrabın sağındadır Sarı, kara, ak mermerden on taş basamakla çıkılan taht bölümü, mukarnas başlıklı sütuncuklara oturan kubbeyle örtülüdür
Evliya Çelebi, Seyahatnamesinde camiden övgüyle söz etmektedir:
“Kilis’in camilerinden biri aydınlık, sanatlı, süslü ve çok cemaatli Canbolat oğlunun camisidir ki yüce bir kubbesi, çok sanatlı mihrabı ve minberi vardır”
ŞEYH CAMİSİ: Büyükkütah Mahallesi’ndedir Yazıtında 1569′da II Selim döneminde Bulgar oğlu Hacı Baki Murad’ın yaptırdığı bildirilmektedir Beş sütunlu, düz çatılı son cemaat yerinin önünde küçük bir avlu vardır Taçkapı, basık yuvarlak kemerlidir Yanlarda sivri kemerli pencereler vardır Ana mekân, basık bir kubbeyle örtülüdür Kare kaideye oturan minare silindirik, kısa, kalın gövdelidir, taştan, koni biçimi külahla örtülüdür Yapı, içten dikdörtgen planlıdır, mihrap önü kubbe, yan bölümler beşik tonozla örtülüdür Kubbeye geçiş, pandantiflerle sağlanmıştır Sivri kemerli mihrap, süslemesizdir Minber yenidir
ŞEYHLER CAMİSİ: Şeyhler Mahallesi’ndedir Sülüs yazıyla yazılmış iki dizelik yazıtında, 1655′te Abaza Hasan Paşa’nm yaptırdığı bildirilmektedir Mihrap nişine koşut iki nefli ana mekân ve sivri kemerlerle bağlı 6 sütunlu son cemaat yerinden oluşmaktadır Sekiz köşeli minare, kalın ve kısa gövdelidirAna mekânı iki nefe bölen dört sütun yuvarlak gövdeli, sivri kemerlidir Tavan düz ahşap çatılıdır Mihrap, sivri kemerli niş biçimindedir
HİNDİOGLU CAMİSİ: Hindioğlu Mahallesi’ndedir Yazıtsızdır 1664′te Kilis Voyvodası Hüseyin Ağa yaptırmıştır Düz çatılı, yalın, küçük bir yapıdır Son cemaat yeri, mukarnas başlıklı iki sütunludur Minare, avlu kapısının üstündedir, kalın ve silindirik gövdelidir Dört sütunçeye oturan külah, Geç Dönem Barok üslubundadırHafif sivri kemerli mihrap ve yedi basamaklı minber özgün değildir
ÇALIK CAMİSİ: Büyükkütah Mahallesi’ndedir Taçkapı üstündeki beş dizelik yazıtından, 1683′te Hacı Ali Ağa’nın yaptırdığı anlaşılmaktadır Avlusunda bulunduğu bildirilen medrese odaları yıkılmıştır Yapı, geniş bir son cemaat yeri ve dikdörtgen planlı ana mekândan oluşmaktadır Son cemaat yeri düz çatılıdır Ana mekân derin, oval bir kubbeyle örtülüdür Caminin batı ve kuzeyinde geniş bir avlu vardır Batı kapısı geometrik desenli, taş süslemelidir Yapıya bitişik minare çok köşeli, silindirik külahlıdır İçten, orta mekânı örten kubbe yapıya egemendir Yanlarda beşik tonozlu bölümler vardır Minberle hafif sivri kemerli mihrabın dikkat çekici bir özelliği yoktur
CUNEYNE CAMİSİ: Odunpazarı semtindedir İlk yapım tarihi bilinmemektedir XIX yy başında Salih Ağa’nın yaptığı onarımla ilgili yazıtı vardır Düzgün kesme taştan, dar, uzun dikdörtgen planlı bir yapıdır Doğu yüzünde, kapı ve pencerelerle devinim sağlanmıştır Minare, avlunun giriş kapısı üstündedir Düzgün kesme taştan, çok köşeli, piramit biçimi külahlıdır Hafif sivri kemerli mihrap nişi süslemesizdir Minber, asma minber biçimindedir
KADI CAMİSİ: Büyükkütah Mahallesi’ndedir Vakıf kayıtlarına göre XVII yy’da yapılmış, 1822′de onarılmıştır Şair Hâki’nin dizelerinden oluşan yazıtına göre, yapıyı 1822′de Hacı Abdurrahman onanmıştır
Düzgün kesme taştan, dikdörtgen planlı, düz çatılı bir yapıdır Son cemaat yeri çapraz tonozla örtülüdür Camidenuzakminarekare kaideli, uzun silindirik gövdelidir İçten, mihrap duvarına koşut iki netlidir Nefler, çapraz tonozla örtülüdür Mukarnas başlıklı sütunçelerle süslü mihrap ve minber de 1822′de yapılmıştır
MEVLEVİHANE: Cumhuriyet Meydanı’nda, Hükümet Konağı’nın karşısındadır Taçkapının üstündeki sülüs yazıyla yazılmış yazıtında, 1525′te Abdül Hamid Murtaza’ nın yaptırdığı anlaşılmaktadır Mevlana Celaleddin Rumi adına yapılmıştır Ak kesme taştandır Halk arasında “Aktekke” adıyla bilinmektedir Konuk odaları, dinlenme yerleri, mutfak, şeyh odaları, havuzlu fıskiye, kabristan bölümleri yıkılmış, semahane günümüze ulaşmıştır Burası ortada büyük, yanlarda dört küçük kubbeyle örtülüdür Batı yüzünde, pencere ve kapılar bakışık düzendedir Burası 5 dikey bölüme ayrılmış, aralara iki dizi pencere açılmıştır Saçak altlan, iki dizi mukarnas süslemelidir Yapının içinde 1876 tarihli onarım yazıtı vardır Orta mekân, dört kalın payeye oturan kubbeyle örtülüdür Kubbe kasnağına yuvarlak kemerli 12 pencere açılmıştır Köşelerde bulunan kare mekânlar da küçük kubbelerle örtülüdür Sivri kemerli mihrabın üstünde sülüs yazıyla “Yâ Hazreti Mevlana” yazılıdır Mihrap nişi istiridye ve mukarnas süslemelidir
ŞEYH ABDULLAH EFENDİ TEKKESİ: Bölük Mahallesi’ndedir Dört dizelik yazıtında 1858′de yapılmış bir Nakşibendi tekkesi olduğu anlaşılmaktadır Geniş avlu içinde, düzgün kesme taştan bir yapıdırAvlunun doğusunda derviş odaları, güneydoğusunda semahane vardır Semahane, düz toprak damlıdır İçten mihraba koşut iki nefe ayrılmıştır
CANBOLAT TÜRBESİ: Canbolat Camisi’nin avlusunda, mihrap duvarı önündedir Sarı-kara taştan, 6 köşeli, kubbeli bir yapıdır Duvarlarda iki dizi pencereyle devinim sağlanmıştır Alt pencereler düz atkılı, üsttekiler yuvarlak kemerlidirTürbenin çevresinde, dönemin ünlü hattatlarının yazdığı mezar taşları bulunmaktadır
ŞEYH ABDULLAH EFENDİ TÜRBESİ: Şeyh Abdullah Efendi Tekkesi’nin avlusundadır XIX yy sonunda yapılmıştır Kare mekânlı kubbeli, yalın bir yapıdır
BAYTAZ HANI: Cumhuriyet Caddesi’ nin köşesindedir 1879 tarihli vakfiyesinden, Nakşibendi Şeyhi Hacı Abdullah Efendi’nin yaptırdığı anlaşılmaktadır Çok yıkık olan yapı, onarılarak çarşıya dönüştürülmüştür Giriş çapraz tonozludur Birinci kat kemer aralarında aslan kabartması vardır
HOCA HAMAMI: Aşıt Mahallesi’ndedir 1545′te Kanuni Sultan Süleyman zamanında, Canbolat Bey yaptırmıştır Soyunma yeri, soğukluk ve sıcaklık bölümlerinden oluşan sade bir yapıdır Soyunma yeri kare planlı, büyük kubbelidir Kubbenin tepesindeki aydınlık feneri, piramit külahlıdır Soğukluk bölümü kare planlı, pandantifli kubbelidir Sıcaklık, dört kollu haç biçimindedir Orta mekân biri büyük beş kubbeyle, eyvanlar beşik tonozla örtülüdür Köşelerde kubbeyle örtülü halvet hücreleri vardır Taçkapı sivri kemerlidir Kemerin içi, çiçek motifleriyle bezenmiştir Saçak, değişik motiflerle süslü konsollara oturmaktadır
ESKİ HAMAM: Meşhedlik Mahallesi’ndedir Yazıtından 1562′de Kanuni Sultan Süleyman zamanında Canbolat Bey’in yaptırdığı anlaşılmaktadır Tek hamam planında, düzgün kesme taştan, üç bölümlü bir yapıdır Soyunma yeri kare planlı, büyük kubbelidir Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır Dikdörtgen planlı soğukluk basık, yuvarlak bir kubbeyle örtülüdür Sıcaklık bölümüyse haç biçimi planlıdır Orta mekân pandantifli kubbeyle, eyvanlar beşik tonozla örtülüdür Köşelerde kubbeli halvet hücreleri vardır
PAŞA HAMAMI: Tekke Mahallesi’ndedir Canbolat Bey’in Kilis’te yaptırdığı üçüncü hamamdır (1567) Kilis hamamlarının en büyüğü ve süslemesidir ön yüz, tümüyle yöreye özgü sarı ve kara taşla örülmüştür Büyüklü küçüklü 11 kubbesi vardır En büyüğü soyunma yerini örten, sekiz köşeli kasnağa oturan kubbedir Öbürlerinden ayrı olarak, burada soğukluk bölümü de üç kollu haç planıdır Taban, ak-pembe mermerden olup ortası baklava motiflidir Sıcaklık, dört kollu haç biçimindedir Eyvanlar beşik tonozlu, köşelerdeki halvet hücreleri küçük kubbelidir Ortadaki al-ak mermer dizilerinden oluşan göbek taşı sekiz köşelidir
HASAN BEY HAMAMI: Çaylık Mahallesi’ndedir Yol düzeyinden aşağıda olduğundan “Çukur Hamam” diye bilinir Yazıtından 1599′da Tanrıverdi oğlu Hasan Bey’in yaptırdığı anlaşılmaktadır Düzgün kesme taştan, soyunma, soğukluk ve sıcaklık bölümleri art arda dizilmiş, kubbeli bir yapıdır Dikdörtgen planlı soğukluk, tonozlu bir eyvanla genişletilmiştir Eyvanın köşesinde “mağtıs” denilen küçük bir hücre vardır Soğukluk, biri büyük iki kubbelidir Sıcaklık, dört kollu haç biçimindedir Bu bölüm ortada bir yanlarda dört kubbeyle örtülüdür Ortadaki göbek taşı Paşa Hamamı’nın benzeridir
TUĞLU HAMAM: Şeyhler Mahallesi’ndedir Yazıtında 1785′te Kilis Mîr-i miranı (beylerbeyi) Daltabanzade MehmedPaşa’nıri yaptırdığı bildirilmektedir Düzgün kesme taştan, çok kubbeli bir yapıdır Ön yüzde ak-kara taş ve mermer, süs öğesi olarak kullanılmıştır Kuzeyinde kirpi saçak türünde kornişler, doğusunda ince görünümlü dört çörten vardırDerin kubbeli, dikdörtgen planlı soyunma yerinden, üç kollu, haç biçimi eyvanlı soğukluğa geçilmektedir Eyvanlar sivri kemerli, beşik tonozludur Köşelerde küçük kubbeli hücreler vardır
Sıcaklık dört kollu, haç biçimi ey Vanlıdır Sekiz köşeli orta mekân kubbeyle örtülüdür Ortada al-ak mermer düzeninde göbek taşı vardır
KURDAĞA ÇEŞMESİ: Bölük Mahallesi’ndedir Düzgün kesme taştan, sivri kemerli Osmanlı çeşme mimarisinin güzel örneklerindendir 1635′te Kilis Voyvodası Kurdağa yaptırmıştır Kuzey yüzünde sivri kemerli derin bir niş, önünde yalak vardır Ön yüzden batıyaldoğru uzanan hayvanların yıkandığı ikinci yalak “savak” olarak adlandırılır
İBŞİR PAŞA ÇEŞMESİ: Şehit Sakib Mahallesi’ndedir Yazıtındaki Şair Nahifi’nin dört dizesinden, 1654′te dönemin sadrazamı Mustafa Paşa’nın yaptırdığı anlaşılmaktadır Osmanlı çeşme mimarisinin başarılı örneklerindendir, ön yüzü (güney) silmeli ve sivri kemerlidir Kemerin çevresi zincir, yanları bitkisel ve geometrik süslemelidir
FELLAH ÇEŞMESİ: Fellah Mahallesi’ndedir İki yazıtlıdır Dört dizelik talikle yazılmış yazıtından 1623′te Hasan Ağa’nın yaptırdığı anlaşılmaktadır İkinci yazıtındaki Şair Ruhi Efendi’nin üç dizesinden 1787′de Üçtüroğlu Seyyid Abdurrahman’ın onarttığı bildirilmektedir Düzgün kesme taştan, dikdörtgen biçimlidir Doğuya bakan ön yüzü yuvarlak kemerli niş biçimindedir Kuzeyinde “savak” vardır
KÜÇÜK ÇARŞI ÇEŞMESİ: Şeyhler Mahallesi’ndedir Yazıtı yok olmuştur Düzgün kesme taştan, dikdörtgen biçimli bir yapıttır Doğu ve kuzey yüzleri nişler, geometrik kurslar, kırık çizgiler, çiçek ve yaprak motifleriyle süslüdür
HAFFAF (KAVAF) ÇEŞMESİ: Aslan Mahallesi’ndedir Ayna taşı üstündeki süslü yuvarlak içinde, 1844′te yapıldığı yazılıdır Yazıtındaysa, Kavafzade Hacı Osman’ın yaptırdığı bildirilmektedir Dört yüzlü, dikdörtgen biçimlidir Batıya bakan ön yüzü kubbelidir
NİZİP İLÇESİ: Yöredeki höyüklerin pek çoğunda kazı yapılmıştır Burası Belkıs ve Karkamış kalıntılarıyla ünlüdür
BELKIS: Nizip-Birecik yolunun kuzeyinde, Kavunlu Köyü yakınlarındadır Geçmişte Zeugma ve daha sonra Seleucia ad Euphrates adlarıyla bilinmektedir Adını, Kommagene ve Mezopotamya’yı birleştiren tarihsel köGoogle Page Rankingüden almaktadır Yörede Hitit, Asur, Roma, Bizans ve İslam dönemlerinden kalıntılar vardır Roma ve Bizans dönemlerinin önemli merkezlerindendir Bu dönemlerde kent teras üstünde batıya uzanıyordu Akropol tepe üstündeydi Sikkelerde gösterilen tapınak ve ve saray günümüze ulaşmamıştır Çevrede nekropol ve mozaik kalıntıları vardır Bunlardan birinde Yunanlılar’ın Yiğitlik Tanrısı Herakles’in (Roma’da Herkül) 12 işi anlatılmaktadır Ayrıca, Roma Dönemi’nden yol kalıntıları ve antik köGoogle Page Rankingüyle ilişkili olduğu sanılan çift duvar kalıntısı vardır Çıkarılan yapıtlar Gaziantep, Ankara, İstanbul, Paris (Louvre) ve Berlin müzelerindedir
KARKAMIŞ: Geçmişte Karkamış adıyla bilinen Barak Bucağı’ndadır Karkamış bu bucağa bağlı köylerdendir Fırat Irmağı kıyısında önemli bir Hitit yerleşmesidirYunan ve Roma dönemlerinde Europos adıyla bilinmektedir 1876′da GSmith, kenti bulmuş, 1878-1881 arasında British Museum kazı yaptırmıştır XX yy başında DG Hogarth ve L Woolley araştırmaları sürdürmüştür Kalenin bulunduğu tepede, tarih öncesi kalıntılar yanında Erken ve Geç Neo-Hitit (Yeni Hitit) dönemlerine tarihlenen iki ana yerleşme saptanmıştır Kazılarda, büyük boyutlarda, kerpiç duvarlı, basamaklı, iki katlı bir yapı topluluğu ortaya çıkarılmıştır Kent duvarları, yapılar, ortostatlı taş temeller, tapınak kalıntıları önemli buluntulardır Kale kapıları İmparatorluk Dönemi’ndekiler gibi üç geçitlidir Kentin dış duvarlarıysa, daha geç dönemde yapılmıştır Burada da çift duvarlı surlar ve düzensiz yerleştirilmiş burçlar vardır Buluntular, Neo-Hitit Dönemi, Hitit-Asur üslubunda konut ve dinsel mimariye ilişkin bilgileri artırmıştır Karkamış’ta Yunan megaronlarının Hitit yapılarında karşılığı olan Hilani türünün geliştirilmiş örnekleri ortaya çıkarılmıştır Ortostat kabartmaları da Hitit-Asur üslubundadır Buradaki toplu mezarlardan birinde ölü armağanları arasında yuvarlak ağızlı, uzun boyunlu, yuvarlak gövdeli, tek kulplu kaplar bulunmuştur Bunlar İÖ II bine tarihlendirilmiştir
Gaziantep ili’nde bunlar dışında Araban ilçesi’nde Karacaören (Roma-Bizans dönemleri), Oğuzeli llçesi’nde Tilbaşar Kalesi ve Yavuzeli llçesi’nde Rumkale önemli antik yerleşmelerdir Görkemli bir yapı olan Rumkale, Erken Hıristiyanlık Dönemi’nin ilk yerleşmelerindendir İsa’nın havarilerinden Aziz Yuhanna’nın mezarı bulunduğundan burası kutsal sayılmaktadır

YAVUZELİ ARABAN OVALARI: Gaziantep Merkez İlçe ile Adıyaman İli arasında, yer yer dağlarla çevrili vadilere yerleşmiş ovalardır Batı-doğu yönünde uzanan bu ovalar dar ve uzundur; doğuda Fırat Vadisi’ne yaklaştıkça genişleyen ovaların yükseltileri de azalır
Hin en verimli ovaları arasında bulunan Yavuzeli-Araban Ovaları kalın bir alüvyal toprak tabakası ile kaplıdır Fırat Vadisi’ne doğru, eğimleri % 2-6 arasında değişen bu ovaların denizden yüksekliği 400-600 m’dir
Kireç yönünden zengin olan ova toprakları, genellikle ağır bünyeli olup, geçirgenlikleri iyidir Sulu tarıma açılan bölümlerinde kirecin etkisini azaltmak için fosfatlı ve potaslı gübrelerin kullanılması gerekmektedir Ovaların önemli bir taşlılık ve drenaj sorunu da yoktur Yörede, daha çok tarla bitkileri yetiştirilmekte, ayrıca, yaz sebzeciliği, meyvecilik, bağcılık ve zeytincilik yapılmaktadır


Gaziantep YAYLALAR: İlde genellikle Merkez İlçe sınırları içinde toplanan yaylalık alanlar, il toplam alanının, yaklaşık % 2′sini kaplamaktadır
Merkez ilçe sınırları içinde toplanan bu tür yeryüzü şekillerinin tümüne birden Gaziantep platosu denir Yayla, Sof Dağları’ndan, güneyde Suriye sınırına doğuda ise Fırat Irmağı’na doğru alçalır Gaziantep Yaylası’ndaki derin vadilerde Nizip ve Sacır suları akmaktadır
Yayla ortalama, 500-700 m yüksekliktedir
VADİLER: Gaziantep’in dağlık yörelerinde, az engebeli yayla ve ovalarında, akarsuların açtığı ya da çöküntülerle oluşmuş çok sayıda vadi vardır Bu vadiler, genellikle yerleşme bölgeleri durumundadır İldeki vadilerin en önemlileri şunlardır:
NİZİP SUYU VADİSİ: Nizip Suyu’nun yatağını izleyerek, Fırat Irmağı’na dek uzanan ana vadidir Ana vadinin değişik kesimleri, daha çok tabanındaki yerleşme yerlerine bağlı olarak çeşitli adlar almaktadır Nizip Suyu Vadisi, başlangıcından Fırat Vadisi’yle birleşinceye dek sırasıyla, Dülük,
Karahüyük, Etebek, Bedirköyü, Suboğaz, Tokdemir, Keret, Hıyam, Çağıt, Çanakçı, Kertişe, Turlu, Kızılcakat, Akçakent ve Nizip gibi adlar alır


SACIR SUYU VADİSİ: Sacır Suyu’ nun ana yatağı boyunca, kuzeyden güneye doğru uzanır Gaziantep il merkezinin güneydoğusundaki Humanız yöresinde başlayan vadi, Nurgana, Bebirge, Aşağı Kilisecik köyleri üzerinden Çağdın Köyü’ne dek uzanır
Hacar, Oğuzeli, Zıramba, Tilbaşar, Haral, Vasılı, Hatunlu ve Kemnun köyleri yakınlarında Sacır Suyu Ana Vadisi’yle birleşen pek çok küçük vadi vardır


ORUL-MİZAR VADİSİ: Nizip’in güneybatısında, batı-doğu doğrultusunda uzanır Vadiden, Nizip Suyu’na dökülen küçük bir çay akar Nizip yakınında Nizip Suyu Ana Vadisi’yle birleşir
Bu belirgin vadilerin dışında ilde, Gaziantep Nizip Karayolu’nun geçtiği Güreniz, Arıl, Batal, Kerercebelve Cidet vadileri vardır Ayrıca, Sof Dağları arasında, özellikle, dağ köylerinin kurulduğu çok sayıda vadi sıralanır Ceritarası Vadisi bu vadilerin en önemlisidir
Gaziantep AKARSULAR: Gaziantep il alanında, üç su toplama havzası vardır İlin batısındaki İslâhiye Çukurluğu ve çevresinin suları Akdeniz’e, Suriye sınırına yakın güney kesimlerinin suları kapalı çöl havzasına boşalır İlin bunların dışında kalan tüm alanı Fırat Havzası kapsamı içerisinde kalır ve sularını Basra Körfezi’ne boşaltır Bunlardan, özellikle Fırat ve Akdeniz havzaları, ilin tarımsal etkinlikleri açısından son derece önemlidir Buralarda büyük akarsu kaynakları bulunmaktadır


AKDENİZ HAVZASI AKARSULARI: Gaziantep lli’nin batısı, Maraş’tan başlayıp Afrika’ya dek uzanan büyük çöküntü alanının içinde kalmaktadır Çöküntü alanının kuzey ucundaki İslâhiye, Fevzipaşa, Sakçagözü, Kilis ve Musabeyli yörelerinin suları çeşitli akarsularla Akdeniz’e akar
Karaçav (Karasu): Karaçay, İslâhiye llçesi’nin kuzeyinde bulunan Karagöl’den (Emen) çıkar Güney yönünde akarak İslâhiye Ovasi’nın ortasından geçer İl sınırları içinde 35-40 km aktıktan sonra, Hatay il sınırlarına girer Hatay il sınırları içinde Kırıkhan’ın kuzeyinde, İslâhiye’nin batısındaki Amanus Dağlan’nın doğu yamaçlarından çıkıp 15-30 km aktıktan sonra il sınırlarını terk eden bir başka kolla birleşir Daha sonra Amik Gölü’ne dökülen Karaçay gölden çıkar ve Maraş’tan Afrika’ya kadar uzanan büyük çöküntü alanının ülke sınırları dışında kalan güney havzalarının sularını toplayan Asi Irmağı’yla, Hatay yöresinde birleşerek Akdeniz’e dökülür
Karaçay’dan İslâhiye Ovası’nın sulanmasında geniş ölçüde yararlanılmaktadır


Afrin Çayı: Afrin Çayı, Gaziantep’in kuzeybatısındaki Sof Dağları’ndan çıkar Sonra, Gaziantep platosunun batı kesiminden geçen Afrin Çayı, burada dar ve derin bir vadi oluşturur Musabeyli yöresinde çayın vadi tabanı genişler ve Kilis’in batısında ülke sınırları dışına çıkar Hatay’ın Reyhanlı yöresinde yeniden ülke sınırları içine giren Afrin Çayı, batı yönünde akarak Karaçay ile birleşir ve Amik Gölü’ne dökülür
Afrin Çayı’nın il sınırları içindeki uzunluğu, yaklaşık 60 km’dir Çaydan, Musabeyli ve Kilis yörelerindeki vadi düzlükleri s ulanabilmekt edir
Aksu: Sof Dağları’nın batı ucundan çıkan Aksu, Fevzipaşa Bucağı’nın kuzeyi ile Sakçagözü yörelerinin sularını toplar Kuzey yönünde 40 km kadar aktıktan sonra Kahramanmaraş topraklarına girer Kahramanmaraş’ın Türkoğlu yöresinde, Adıyaman’ın Gölbaşı’ndan çıkarak gelen ve aynı adla anılan asıl büyük kolla birleşir Daha sonra, Kahramanmaraş yöresinde batıya doğru bir yay çizerek Ceyhan Irmağı ile birleşir ve Adana’yı geçerek Akdeniz’e dökülür


FIRAT HAVZASI AKARSULARI: Gaziantep tli’nin büyük bir bölümü Fırat Vadisi’ne doğru, Vo 2-6 eğimlidir Bu nedenle, Fırat Havzası’nın, ildeki su toplama havzası çok büyüktür
Karasu: İlin kuzeyinde, Sof Dağları üzerinden çıkan Karasu başlangıçta Kahramanmaraş il sınırları içinde akar; Araban yöresinde Gaziantep il topraklarına girer Araban Ovası’nın ortasından doğu yönünde akar ve Fırat Irmağı ile birleşir Gaziantep sınırları içindeki uzunluğu 40 km kadardır Araban yakınlarında Karasu’nun vadi tabanı genişleyerek verimli ovalar oluşturur Karasu’dan ovanın sulanmasında geniş ölçüde yararlanılmaktadır
Merzimen Çayı: Merzimen Çayı, Sam ve Dülükbaba dağlarından çıkar Doğu yönünde akarak Yavuzeli’ni geçtikten sonra Fırat Irmağı ile birleşir Merzimen Çayı’nın uzunluğu yaklaşık 60 km’dir Bu Akarsudan Yavuzeli Ovası’nın sulanmasında yararlanılmaktadır
Nizip Çayı: Nizip Çayı, Gaziantep’in kuzeybatısında, Sof Dağları üzerindeki Durnalık ve Dülük köyleri yöresindeki kaynaklardan çıkar Yaklaşık 80 km uzunluğundaki çay çıktığı noktayla Nizip arasında kuzeydoğudan güneye doğru geniş bir yay çizer Nizip’ten sonra doğuya dönerek Fırat Irmağı ile birleşir Nizip Çayı, Fırat ırmağı ile birleşmeden önce, ilin büyük ovalarından Barak Ovası’mn ortasından geçer; bu arada geniş sulama olanakları yaratır
Alleben-Sacır Suyu: Bu akarsu, il merkezinin kuzeybatısındaki Sof Dağlan’nın yamaçlarından çıkar Gaziantep’in güneydoğusundaki Humanız yöresine dek adı Alleben Çayı’dır Bu noktadan sonra Sacır Suyu adını alır; doğuya doğru akarak Akçakoyun yöresinde Suriye topraklarına girer ve Fırat Irmağı’na dökülür Ülke sınırları dışına çıkmadan, Gaziantep Platosu’nda bulunan Şahinbey ve Töreli köyleri yakınlarından doğan Elmalı, Tüzel ve Aynafar sularını alır Yaklaşık 60 km uzunluğu olan Alleben Sacır Suyu’ndan, özellikle Akçakoyun yöresinde sulamada yararlanılır Ancak, Gaziantep il merkezi ile Oğuzeli yerleşme yerlerinin içinden geçen bu akarsu, fabrika ve atölyelerin katı sıvı atıkları yüzünden çok kirlenmiş durumdadır Gerekli önlemler alınmazsa, yakın gelecekte, kirlilik sulama olanaklarını ortadan kaldıracaktır
ÇÖL KAPALI HAVZASI AKARSULARI: Gaziantep’in güneyinde küçük bir bölüm, Holateli ve Elbeyli yöreleri, Suriye Çölü kapalı havzası içinde kalmaktadır Bu havza suları, Halep’ten sonra, buharlaşma ve toprak geçirgenliği nedeniyle yok olmakta, zaman zaman da geniş bataklıklar oluşturabilmektedir
Balık Suyu (Küveyk Suyu): Batı Gaziantep Yaylası’ndan çıkan Balık Suyu, Polateli’nden sonra Elbeyli’ye doğru, doğu-güney doğrultusunda geniş bir yay çizer Elbeyli’nin batısında ülke sınırları dışına çıkar Suriye topraklarında güney yönünde akar; Halep’i geçtikten sonra Elmaç Bataklığı’nda son bulurBalık Suyu’nun il sınırları içindeki uzunluğu 40-45 km’dir

Gaziantep-Gaziantep İlininTuristik Yerler- Gaziantep Tarihi Yerleri- Gaziantep Resmi Tatil Yerleri,


Gaziantep İli, Akdeniz Bölgesi ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin birleşme noktasında yer alır Suriye’ye komşu bir sınır ili olan Gaziantep’in büyük bölümü, Güneydoğu Anadolu’nun batı kesiminde kalır, ilk çağlardan beri, insanlığın yerleşik yaşama geçtiği Mezopotamya’nın bir parçası olan il topraklan aynı zamanda, Ortadoğu’nun stratejik bir bölgesidir Avrupa’dan gelip, Anadolu’dan güneydeki Arap ülkelerine giden karayolları, Gaziantep’ten geçer Hindistan, Pakistan ve İran üzerinden gelen ve Akdeniz’e ulaşan en kısa karayolu da Gaziantep’ten geçmektedir
36°28′ve 38° 01′ doğu boylamlarıyla, 36° 38′ ve 37 32′ kuzey enlemleri arasında kalan il toprakları, doğudan Urfa’nın Birecik ve Halfeti; kuzeydoğudan Adıyaman’ın Besni; kuzeyden Kahramanmaraş ‘in Pazarcık; batıdan Adana’nın Bahçe ve Osmaniye ile Hatay’ın Hassa ilçeleriyle çevrilidir
Doğudan Fırat Vadisi, kuzeyden Pazarcık Ovalan, batıdan Amanus Dağları’nın doğu yamaçları gibi doğal sınırlarla çevrili olan ilin, güneyi Suriye devlet sınırıdır
İl, 7642 km2′lik alanıyla Türkiye topraklarının yaklaşık, % l’ini kaplar, ti merkezinin denizden yüksekliği ise 850 m dolayındadır
Yaklaşık % 52′sini dağların kapladığı, ovaların payının ise % 27 dolayında olduğu Gaziantep’te toprakların % 99′u tarıma elverişlidir
Gaziantep YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ


Gaziantep İli, Toroslar’ın çizdiği yay ile Suriye ve Irak sınırları arasında kalan Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde bulunur Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinden biri olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi genelde az yüksek bir platodur; bir çok çanaklaşmış havza ve alçak tepeden oluşmuştur


Hatay-Maraş Çukurluğu ile Fırat Irmağı arasında yer alan Gaziantep platosunun kuzeyi, yine bir çukurluk alan olan Araban Ovası ile kaplıdır
Çukurluk alanlarla kuşatılmış olan yörede, en yüksek nokta 1500 m’ye ulaşır En alçak noktası 300 m dolayındadır Ortalama yüksekliği 750 m olan bölgede, 500-750 ve 750-1000 m yükseltili basamaklar, il toplam alanının yaklaşık % 83′ünü oluşturur Plato üzerinde tabanlı vadiler ve karstik çukurlar oldukça yaygındır


Gaziantep DAĞLAR: Gaziantep sınırları içine kuzeyden giren dağlar, Araban Ovası’nın batısından il merkezinin batısına doğru uzanır Güneydoğu Toroslar’ın uzantıları olan bu dağlar oldukça düzgün sıralar oluşturur
Bölgenin batısını kuşatan dağlar ise sistemli bir sıra oluşturur ve Gaziantep ili’ni Hatay-Maraş Çukurluğu’ndan ayırır
SOF DAĞLARI (KARTAL DAĞLARI): Güneydoğu Toroslar’ın uzantıları olan Sof Dağlan, ile kuzeyden sokulur Bu dağların güneyinde Gaziantep Yaylası uzanır Sof Dağları’nın en yüksek noktası 1496 m yükseltili Kepekçi Tepesi’dir Burası aynı zamanda ilin en yüksek noktasıdır Batı-doğu doğrultusunda uzanan Sof Dağları, üç ana bölümden oluşur Bunlar, Alıcı Sofu, Dımışıklı Sofu ve Çarpın Sofu dağlarıdır
Bir çizgi gibi uzanan bu dağların üzerinde ovacıklar, tepeler, vadiler ve zengin su kaynakları vardır Aynca, Alıcı Sofu Dağları üzerinde bir kale kalıntısı ile kurumuş bir göl yatağı da bulunmaktadır


SAM VE DÜLÜKBABA DAĞLARI: Gaziantep il merkezinin kuzeyinde Dülükbaba Dağları bulunur Dülükbaba’nın en yüksek noktası, 1250 m yüksekliktedir Bu dağlarla il merkezinin kuzeybatısındaki Sof Dağları arasında yer alan Sam Dağları’nın en yüksek noktası 1050 m dolayındadır Sam ve Dülükbaba dağları, Sof Dağları’nın Gaziantep’in kuzeyinden Fırat Irmağı’na doğru uzanan bir koludur Nizip ve Sacır suları yöreden kaynaklanmaktadır Gaziantep Yaylası, Sam ve Dülükbaba dağlarından Fırat Irmağı’na açılır
GÜRENİZ DAĞLARI: Gaziantep merkezinin kuzeydoğusunda yer alan Güreniz Dağlan, Dülükbaba Dağları’nın Fırat Irmağı’na doğru uzanan bir koludur 1069 m yükseklikteki dağların güneyinde Gaziantep platosu ile Oğuzeli ve Barak ovaları

KARADAĞ: Sof Dağları’nın Adıyaman yönündeki uzantılarından oluşmaktadır Karadağ Yavuzeli llçesi’nin en önemli yükseltisidir(1008m)
GANİBABA VE SARIKAYA DAĞLARI: Sof Dağları’nın Hatay yönündeki uzantıları olan bu dağlar, yaklaşık 1100 m yüksekliktedir Batısında İslâhiye Ovası, doğusunda Gaziantep platosu bulunmaktadır


AMANUS DAĞLARI: Nur Dağlan ile Hatay-Maraş Çukurluğu’nuGaziantep platosundan ayıran Amanus Dağları düzgün sıralar oluşturan dağlardır Ancak, Amanus Dağları’nın ana çatısı Hatay ve Maraş illeri içinde kalmaktadır Bu dağların yükseltisi az doğu yamaçları, İslâhiye Ovası’nın batısını kuşatır
OVALAR: Gaziantep’in yaklaşık % 27′si ovalardan oluşmaktadır İlin ovaları, doğuda Fırat Havzası’nda, Oğuzeli, Nizip, Yavuzeli ve Araban yörelerinde; batıda, Amik Gölü’ne dökülüp çıktıktan sonra Asi Irmağı ile birleşen Karaçay’ın yukarı havzalarında toplanmış durumdadır
Gaziantep’in Fırat Havzası’nda kalan ovaları Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü’ nce yürütülen Güneydoğu Anadolu Sulama Projesi kapsamına alınmış olup proje çalışmalarına 1976′da başlanmıştır
İSLÂHİYE OVASI: Batıdan Amanus Dağları, doğudan Sof ve Sarıkaya dağları ile Gaziantep Yaylası’nın çevrelediği İslâhiye Ovası ilin en önemli ve verimli ovaları arasındadır Kuzeydoğudan güneybatıya doğru bir oluk şeklinde uzanan ova, kuzeyde Maraş ve Pazarcık ovaları adını alır İslâhiye Ovası, büyük bir çöküntü hattının kuzey ucunda bulunmaktadır Denizden yüksekliği ortalama 550 m olan İslâhiye Çukurluğu’ndan sonra bu kırık hat güneye doğru, Amik Gölü ve Hatay’a kadar sürer Dünyanın önemli kırık hatlarından olan bu çöküntü alanı ülke sınırlarının dışında da, Elbeka, Taberiye Gölü, Lut Vadi-i Araba, Akabe Körfezi, Kızıl Deniz ve Afrika’da Rudolf Gölleri, Viktorya Gölü, Tanganika Gölü ve Niyasa’ya dek uzanır
Genellikle alüvyal topraklarla kaplı olan ovanın genişliği 10-20 km arasında değişmektedir İl sınırları içindeki uzunluğu ise 70 km’ye yaklaşır
Ovada tarla bitkilerinden buğday, arpa, şekerpancarı, pamuk, burçak, nohut, mısır, susam, yulaf, çavdar, kavun, karpuz; sebzelerden domates, patlıcan, kabak ve taze fasulye üretilir Ayrıca, yine taban toprakların bir bölümünde zeytin yetiştirilmektedir


BARAK OVASI: Nizip llçesi’nin güneyinde, doğudan Fırat Irmağı ‘nın, güneyden Suriye’nin, batıdan Oğuzeli (Tilbaşar) Ovası’nın çevrelediği az dalgalı bir ova olan Barak Ovası güneydoğuya doğru alçalarak sürer
Alüvyal topraklarla kaplı verimli bir ovadır Uzunluğu 20-25 km, genişliği 15-20 arasında değişen ovada, daha çok, tarla bitkilerinden buğday, arpa, mısır, çavdar, yulaf, susam, nohut, pirinç, şeker pancarı ve pamuk, bostan ürünlerinden kavun, karpuz; sebzelerden domates, patlıcan ve taze fasulye ile üzüm yetiştirilir Ayrıca, zeytincilik ve fıstıkçılık yapılır


TİLBAŞAR (OĞUZELİ) OVASI: Gaziantep il merkezinin güneyindeki Oğuzeli ilçesi’nin önemli bölümünü içine alan Oğuzeli Ovası hafif dalgalı olup, Gaziantep platosundan güneye uzantısıdır Güneye doğru genişleyen ovanın uzunluğu 40 km’ye yaklaşır Alüvyal ve kolüvyal topraklarla kaplı ovada, genellikle tarla bitkileri ve yaz sebzeleri üretilir Bunun yanında üzüm zeytin ve fıstık da

sunum Almira