İlm-İ Ahlâk Ve İslâmiyyetde Ahlak Terbiyesi.

İLM-İ AHLÂK VE İSLÂMİYYETDE
AHLÂK TERBİYESİ


Kalb ile rûhun hâllerini ve işlerini bildiren ilme (Ahlâk ilmi) denir İnsan yalnız başına iken, bu hâller ve işler dokuz bâb olarak bildirilmişdir [Biz, kitâbımıza, bunlardan yalnız altı bâbı aldık]


BİRİNCİ BÂB


Burada huyların nev’leri, iyi ve fenâ şeyler bildirilecekdir Huy, kalb ile rûhun melekesi, ya’nî alışkanlığı demekdir Bu alışkanlık ile, düşünmeğe lüzûm kalmadan iş yaparlar Yerleşmiş olan huya (Meleke) denir Geçici olan huya (Hâl) denir Meselâ gülmek, utanmak, birer hâldir Cömerdlik, cesâret, birer melekedir Ahlâk, ya’nî huy deyince, meleke anlaşılır Ba’zan hayr işlemek huy değildir Her zemân hayr işlerse, cömerd huylu denir Her zemân, fekat kendini zorlıyarak yaparsa, yine cömerd huylu olmaz Kolaylıkla, seve seve yaparsa, huy denir
Huy, iyi veyâ kötü iş yapmağa sebeb olur Yâhud da, iyi ve kötü olmıyan şeye sebeb olur Birincisine (Fazîlet) veyâ iyi ahlâk denir Cömerdlik, şecâ’at ya’nî yiğitlik, yumuşaklık böyledir İkincisine (Rezâlet) veyâ kötü ahlâk denir Hasîslik ve erkekler için korkaklık böyledir Üçüncüsüne fazîlet de, rezâlet de denmez (San’at) deniliyor Terzilik, çiftçilik böyledir Bu kitâbda birincisi ve ikincisi zikr edilecekdir
Kalbin ve rûhun iki kuvveti olduğunu mukaddemenin son sahîfesinde bildirmişdik Birincisi, (Kuvve-i âlime) ve (Müdrike) denilen (anlama kuvveti) idi Bu kuvvete, (Nutk) ve (Akl) demişdik Bu kuvvet ile, aklın erdiği şeyleri anlarlar İkincisi, hareket etdiren (Kuvve-i âmile), (yapıcı kuvveti) idi Her iki kuvvet de ikiye ayrılır Aklın birinci kısmına (Hikmet-i nazarî), ikinci kısmına (Hikmet-i amelî) denir Yapıcı kuvvetin birinci kısmına (Şehvet) denir ki, zevkli, tatlı şeylere kavuşmak istiyen kuvvetdir İkinci kısmına (Gadab) denir ki, beğenmediği şeylerden uzaklaşdırmak istiyen kuvvetdir Bu dört kuvvetden muhtelif işler meydâna gelir Bu işler akla uygun, güzel, noksan olmakdan ve aşırı olmakdan kurtulmuş olursa, bunları yapan huy fazîlet olur Noksan veyâ aşırı olan işleri yapan huy, rezâlet olur Aklın nazarî kuvveti iyi olursa, o huya (Hikmet) denir İkinci kuvveti olan (Hikmet-i amelî) kuvveti iyi olursa, o huya (Adâlet) denir Kalbin ve rûhun, yapıcı kuvvetlerinin şehvânî kuvveti iyi olursa, o huya (İffet) denir Gadabî kısmı iyi olursa, o huya (Şecâ’at) denir İyiliklerin başı, bu dört huydur Adâletin azı çoğu olmaz Diğer üçünün aşırı ve noksan olmaları, rezâlet olur Hikmetin aşırısı (Cerbeze) ya’nî, ukalâlıkdır Noksan olması ise; (Belâdet), ya’nî kalın kafalılıkdır Adâletin aşırısı ve noksanı olmaz Yalnız zıddı, tersi olur ki, bu da (Zulm)dür İffetin aşırısı (Fücûr) ya’nî (Sefâhet)dir Noksan olması ise (Humûd) ya’nî durgunlukdur Şecâ’atin aşırısı (Tehevvür) ya’nî saldırmakdır Noksanı, korkaklıkdır Ahlâkın bu nev’leri, İmâm-ı Gazâlî hazretlerinin (İhyâ) kitâbında böyle ta’rîf edilmişdir Abdülganî Nablüsînin[1] (Hadîkat-ün-Nediyye) kitâbında da yazılıdır Bu kitâb, arabî olup, İstanbulda, (Hakîkat Kitâbevi) tarafından, ofset yolu ile basdırılmışdır Ba’zılarına göre hikmet, iffet ve şecâ’at bir araya gelince (adâlet) olur
Cerbeze huylu kimse, rûhun kuvveti olan aklını, hiyle, dedikodu, maskaralık yapmak için kullanır Belâdet huylu kimse, hakîkatları anlıyamaz İyi, kötü şeyleri birbirinden ayıramaz Tehevvür huylu kimse, kendini tehlükelere atar Kuvvetli düşmanla döğüşmeğe kalkar Korkak olan adam, sabr edemez Dayanamaz Hakkını arayamaz Fücûr huylu olan kimse, yimekde, içmekde ve evlenmekde mekrûhlara ve harâmlara sapar Çirkin, kötü işlerden zevk alır Humûd huylu olan kimse de, halâl olan zevkleri, meşrû’ olan arzûları terk eder Yâ kendi helâk olur, yâhud nesli kesilir
İnsanlarda bulunan bütün güzel ahlâk, yukarıda bildirilen dört iyi ana huydan doğar Herkes bu dört huy ile öğünür Hattâ, soyu ile, yakınları ile iftihâr eden kimseler, onlarda bu huylar bulunduğu için öğünürler


İKİNCİ BÂB


Burada dört esâs iyi huyun kısmları bildirilecekdir Bu dört ana huydan türeyen iyi huylar, sayısız denilecek kadar çokdur Bunların herbirini anlatmağa insan gücü yetişmez Burada, islâm ahlâkcılarının üzerinde durdukları, meşhûrlarını bildireceğiz
Hikmetden, yedi iyi huy meydâna gelmekdedir:
1 - Birincisi (Zekâ)dır Bir melekedir Bir alışkanlıkdır Bunun yardımı ile, insan, bilinen şeylerden, bilinmiyenleri çıkarır Delîlleri bir araya toplıyarak, aranılan şeyleri bulur Bunu kazanmak için, ma’lûm şeyler yardımı ile mechûl olan şeyleri bulmağa çalışmak, hesâb [matematik] ve hendese [geometri] problemleri çözmek lâzımdır
İnsanların zekâları muhtelif mikdârdadır Zekânın en üstün derecesine (Dehâ) denir Zekâ (Test) üsûlü ile ölçülür Yirminci asrın tanınmış rûhiyyâtcılarından [psikologlarından] Amerikalı Terman[1] diyor ki, test üsûlü ile zekâ ölçmesi, ilk olarak Osmânlılarda yapıldı Osmânlı orduları Avrupada ilerliyor Viyana elden gidiyordu Viyana gidince, bütün Avrupanın müslimânların eline geçmesi çok kolay olacakdı Osmânlılar, Avrupaya islâm medeniyetini getiriyor İlm, fen, ahlâk nûrları, hıristiyanlığın karartdığı, uyuşdurduğu yerlere, zindelik, insanlık, huzûr, se’âdet saçıyordu Asrlarca, diktatörlerin, kapitalistlerin, papasların zulmleri altında inleyen, barbarlaşan Avrupa, islâm adâleti ile, islâm ilmleri ile, islâm ahlâkı ile, insan haklarına kavuşuyordu Avrupa diktatörleri ve öncelikle hıristiyan kiliseleri, Osmânlı ordularına karşı son gayretlerini harcıyorlardı Bir gece, İstanbuldaki, ingiliz sefîri, Londraya târihî mektûbunu yolladı BULDUM BULDUM! Osmânlı ordularının ilerleme sebebini buldum Onları durdurmanın yolunu buldum diyor Şöyle yazıyordu:
Osmânlılar ele geçirdikleri her yerde din, ırk farkı gözetmeksizin, seçdikleri çocukların zekâlarını ölçüyor, ileri zekâlıları ayırarak, medreselerde okutup, islâm terbiyesi ile yetişdiriyorlar Bunlar arasından da seçdiklerine, serâydaki ENDERUN denilen yüksek okulda, o zemânın en ileri bilgilerini veriyorlar İşte, Osmânlı siyâset adamları, başkumandanları, böyle seçilen, yetişdirilen keskin zekâlı şahsiyyetlerdir Sokullular, Köprülüler, böyle yetişmişdir Osmânlı akınlarını durdurmak, hıristiyanlığı kurtarmak için biricik çâre, enderun mekteblerini ve medreseleri dağıtmak, onları içerden yıkmakdır) Bu mektûbdan sonra, İngilterede (Müstemlekeler nezâreti) kuruldu Burada yetişdirilen câsûslar ve hıristiyan misyonerleri ve masonlar, yalan propaganda ve yaldızlı va’dlerle avladıkları câhilleri Osmânlı devletinin kilid noktalarına yerleşdirmeğe ve bu kuklaların eli ile; medreselerden fen, ahlâk derslerini, hattâ, yüksek din bilgilerini kaldırmağa, müslimânları câhil bırakmağa uğraşdılar Bu sinsi kampanyalarında, tanzîmatdan sonra tam başarı sağladılar İslâm devleti yıkıldı İslâmiyyetin dünyâya neşr etdiği se’âdet, huzûr nûrları söndü
2 - Sür’at-i fehmdir Buna (Sür’at-i intikâl) de denir İhtiyâc olunca, lâzım olan şeyi hemen anlıyan melekeye denir Birşey işitince, onun aksini, tersini de hemen anlar Zekâ, düşünmede ve incelemede, ya’nî fikrde ve nazarda olur Ya’nî bilinen şeyleri inceleyip, bunlardan bilinmeyen bir netîce elde eder Sür’at-i fehm ise, fikrden ve nazardan başka şeylerde olur
3 - Zihn açıklığıdır İstediği şeyleri çabuk anlamak, elde etmekdir
4 - Dikkat etmekdir Düşünceler mâni’ olmayıp, istediği şeye teveccüh etmekdir
5 - Te’akkuldür Lüzûmlu şeyleri öğrenirken, herşeyin, haddini, sınırını aşmamakdır Ya’nî lüzûmlu olanı terk etmez, lüzûmsuz olanla da meşgûl olmaz, vakt öldürmez
6 - Tehaffuz, ya’nî unutmamakdır Rûhun, akl erdirdiği, anladığı bilgileri unutmamasıdır
7 - Tezekkürdür Hâfızadaki bilgileri, her istenilen zemânda hâtırlamakdır